foniko

Σκέψεις για τη μετάφραση και τους μεταφραστές. «Η μετάφραση δεν είναι επιστήμη μετρήσιμη. Δεν υπάρχει μία και πρόδηλη αλήθεια στην οποία υπακούει, ούτε αποκλειστικός μπούσουλας». Κεντρική εικόνα: Η Ρούλα Πατεράκη στη θεατρική διασκευή του “Murder in the Cathedral” σε σκηνοθεσία της Ιόλης Ανδρεάδη, το 2017.

Του Κώστα Κουτσουρέλη 

Μεταφραστική κριτική στην Ελλάδα δεν υπάρχει. Δύο άνθρωποι την άσκησαν σοβαρά στο παρελθόν, ο Νίκος Φωκάς και η Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλλου. Αφ’ ότου κι εκείνοι αποστρατεύθηκαν, ξαναγυρίσαμε στα ειωθότα. Στους στερεότυπους ύμνους περί γλαφυρότητος, από τη μια, που κοσμούν φορτικά τις βιβλιοπαρουσιάσεις. Και στην πολεμογραφία, από την άλλη, σπάνια κι εκείνη για να πούμε την αλήθεια, που συνήθως κατευθύνει τους μύδρους της δυσθυμίας της επιλεκτικά, κατά ορισμένων στόχων.

Δυστυχώς, ούτε οι ύμνοι ούτε οι μύδροι είναι αρκούντως πειστικοί. Οι πρώτοι, διότι παραείναι εύκολοι. Αρκεί κανείς να μην παραβαίνει τη μεταφραστική κοινή, τα «αθηναίικα που ξέρουμε» για να παραφράσω τον ποιητή, την εν μέρει λογοτεχνίζουσα και εν μέρει δημοσιογραφίζουσα ομοιογλωσσία του καιρού μας, για να συγκαταταχθεί μετά χαράς στο πάνθεον των γλαφυρογράφων. «Γλαφυρό» στην καθομιλουμένη μας είναι το άμεσο, το ευκολονόητο· και τέτοιο είναι το εκάστοτε οικείο και συνηθισμένο. Οι «γλαφυρές» μεταφράσεις είναι αυτές που κουρεύουν, που εξομαλύνουν τα κείμενα. Που τα απλουστεύουν τόσο δηλαδή, κοβοντάς και ράβοντάς τα στα ενεστώτα μέτρα μας, ώστε να γίνουν επίπεδα και «βατά».

Αν βάλει κανείς αντικριστά τα ελληνικά στα οποία αποδίδονται οι σύγχρονοι ξένοι συγγραφείς, ή και οι κλασικοί του παρελθόντος ενίοτε, θα διαπιστώσει ότι μοιάζουν πάρα πολύ – και αναμεταξύ τους και με τα κείμενα της μέσης τρέχουσας ημεδαπής παραγωγής. Η πρωτότυπη ιδιοτυπία τους έχει σιδερωθεί, το γλωσσικό τους ανάγλυφο ισοπεδωθεί, ο τόνος τους εκσυγχρονιστεί – κάποτε με επιχείρημα ότι έτσι διασώζεται η ξενότητά τους!

Αν βάλει κανείς αντικριστά τα ελληνικά στα οποία αποδίδονται οι σύγχρονοι ξένοι συγγραφείς, ή και οι κλασικοί του παρελθόντος ενίοτε, θα διαπιστώσει ότι μοιάζουν πάρα πολύ – και αναμεταξύ τους και με τα κείμενα της μέσης τρέχουσας ημεδαπής παραγωγής.

Βέβαια, λίγο πολύ αυτό συνέβαινε ανέκαθεν. Ο Όμηρος του Λουκάνη και ο Όμηρος του Ρουσιάδη, λ.χ., περισσότερο συγγενεύουν με τα συγκαιρινά τους κείμενα του 16ου και 19ου αιώνα αντίστοιχα, παρά μεταξύ τους. Ωστόσο σήμερα το κακό έχει παραγίνει. Καθώς η ελληνική αφαιμάζεται σιγά σιγά από τις δύο μεγαλύτερες πηγές που την άρδευσαν τους περασμένους αιώνες, εννοώ τη λαϊκή γλώσσα και τα ιδιώματά της, αφενός, και την πολυστρώματη λόγια παράδοση, αφετέρου, η τωρινή μας γραφή μοιάζει αποσκελετωμένη. Υστερεί και σε βιωματική θερμοκρασία, την οποία παρείχε πλουσιοπάροχα το απόθεμα της δημοτικής λαλιάς, και σε διανοητική ακρίβεια, στην ειρωνική ευθυβολία λ.χ., με την οποία την προίκιζε η καθαρολογία.

Όσο για την πολεμογραφία, που κατά τ’ άλλα είναι κομμάτι αναφαίρετο της ζώσας κριτικής, εδώ αποδεικνύεται άσφαιρη. Διότι δεν εδράζεται στη συνολική θεώρηση των κειμένων, αλλά στην καζουϊστική της λαθοθηρίας. Και, συγχρόνως, στην «επιστημοφάνεια» όπως την αποκαλώ, στην παράδοξη ιδέα δηλαδή ότι το πώς μεταφράζουμε είναι πρόβλημα άπαξ και διά παντός λυμένο, γόρδιος δεσμός που έχει με μια σπαθιά κοπεί.

Κατά τη λαθοθηρία μας, οι πέντε δέκα «μαλλιαρές» λέξεις που βάζει ο Σεφέρης στο στόμα του Έλιοτ το 1936 είναι έγκλημα καθοσιώσεως. Κατά την επιστημοφάνειά μας πάλι, το ότι ο ίδιος μεταφραστής αποδίδει τον τίτλο Murder in the Cathedral ως Φονικό στην εκκλησιά είναι λάθος καραμπινάτο, βγάζει μάτι.

Κατά τη λαθοθηρία μας, οι πέντε δέκα «μαλλιαρές» λέξεις που βάζει ο Σεφέρης στο στόμα του Έλιοτ το 1936 είναι έγκλημα καθοσιώσεως. Κατά την επιστημοφάνειά μας πάλι, το ότι ο ίδιος μεταφραστής αποδίδει τον τίτλο Murder in the Cathedral ως Φονικό στην εκκλησιά είναι λάθος καραμπινάτο, βγάζει μάτι. Και ενώ από τους καιρούς του Κικέρωνα τουλάχιστον, οι μεταφραστές είναι παραδεκτό ότι έχουν στη διάθεσή τους ένα πλατύ εκφραστικό κλαβιέ που ξεκινάει από την κατά λέξιν απόδοση και φτάνει ως την ελεύθερη διασκευή, περνώντας ενδιαμέσως από όλα τα δυνατά στάδια (από τη μετάφραση-αναγνωστικό βοήθημα λ.χ. έως την μετάφραση-αναδημιουργία) αυτού του είδους η κριτική εξαντλεί όλη της την αυστηρότητα στους μεταφραστές-αναπλαστές ή στους μεταφραστές-διασκευαστές, κι ας είναι και δήλες και συνειδητές οι προθέσεις και επιλογές τους. Την ίδια στιγμή, δεν λέει λέξη για τις εντελώς αδέξιες κατά λέξιν μεταφράσεις που μας κατακλύζουν – όπως είναι η πλειοψηφία των ποιητικών, φευ, αποδόσεων.

Δεν είναι δα και μυστικό. Και οι πιο σπουδαίες μεταφράσεις έχουν λάθη. Ο Σίλλερ και ο Γκαίτε κορόιδευαν τον έρμο τον Χαίλντερλιν («Μα δεν είχε μάτια αυτός ο άνθρωπος!») επειδή είχε μεταφράσει κατά λέξη, και όντως κάπως κωμικά, εκείνο το «τι δ’ ἔστι; δηλοῖς γάρ τι καλχαίνουσ᾽ ἔπος» της Αντιγόνης. «Was ist’s, du scheinst ein rothes Wort zu färben», έγραφε ο Χαίλντερλιν («Τι συμβαίνει, φαίνεται να βάφεις κόκκινη μια λέξη;»), παραβλέποντας τη μεταφορική σημασία του ρήματος καλχαίνω=συλλογίζομαι με ένταση και σε βάθος, και παρασυρόμενος από το έτυμό του, την θαλασσινής προέλευσης κάλχη=πορφύρα. («Μα τι τρέχει; / Δείχνεις πως κάτι βράζει μες στο νου σου», αποδίδει υπέροχα ο Γρυπάρης.) Ο Γιώργος Χειμωνάς, πάλι, προλογίζοντας την σοφόκλεια Ηλέκτρα γράφει ότι απέδωσε τον στίχο «τὸν ἐμὸν εἶλον βίον» (που μου πήραν τη ζωή) με το, όντως εντυπωσιακό, «η ζωή μου εκαρφώθηκε», ακολουθώντας τον απαράλλαχτο (sic) «ήχο της λέξης εἷλον (< ίλον < ἧλος)».

Ο Γιώργος Χειμωνάς, πάλι, προλογίζοντας την σοφόκλεια Ηλέκτρα γράφει ότι απέδωσε τον στίχο «τὸν ἐμὸν εἶλον βίον» (που μου πήραν τη ζωή) με το, όντως εντυπωσιακό, «η ζωή μου εκαρφώθηκε», ακολουθώντας τον απαράλλαχτο (sic) «ήχο της λέξης εἷλον (< ίλον < ἧλος)».

Φυσικά, τα αρμόδια λεξικά και η εξέλιξη της ελληνικής προφοράς ανά τους αιώνες άλλα πράγματα εντελώς μαρτυρούν. Έχει όμως καμία σημασία; Προκειμένου για μεταφράσεις τέτοιες σημαδιακές, τι νόημα έχει να κοκκινίζει κανείς στενόκαρδα με τον μαρκαδόρο τις «ανορθογραφίες» τους, όταν είναι φως φανάρι (και η ιστορία της δεξίωσής τους το αποδεικνύει) ότι είναι ακριβώς αυτή η λοξάδα και η ιδιοτυπία τους που τις δικαιώνουν; Σε κάθε περίπτωση, όταν βλέπει κανείς πόσο επαινέθηκαν, και ακόμη επαινούνται, οι τόσες και τόσες μεταφραστικές αποκοτιές του Χειμωνά, απορεί κανείς προς τι οι αγανακτισμένες κραυγές σήμερα κατά του Κεντρωτή, του Μπλάνα, του Δημητριάδη…

Σε τελική ανάλυση όλος αυτός ο ζήλος να φορέσουμε με το ζόρι σε όλους τους μεταφραστές και σε όλες τις μεταφράσεις τα ίδια κριτήρια, δεν είναι παρά παρεξήγηση. Η μετάφραση δεν είναι επιστήμη μετρήσιμη. Δεν υπάρχει μία και πρόδηλη αλήθεια στην οποία υπακούει, ούτε αποκλειστικός μπούσουλας. Σε αντίθεση με το πρωτότυπο που είναι ένα και μοναδικό και αναντικατάστατο, το μετάφρασμα είναι μία μόνο από τις εναλλακτικές ερμηνείες του. Εξού και είναι δυνατόν να υπάρχουν πολλές καλές μεταφράσεις του ίδιου έργου – με την ίδια ακριβώς έννοια που υπάρχουν πολλές καλές εκτελέσεις του ίδιου μουσικού έργου ή πολλές καλές παραστάσεις του ίδιου δράματος. Είναι δικαίωμα φυσικά της μεταφραστικής κριτικής να έχει και να δηλώνει τις προτιμήσεις της. Ας μην τις επιστρατεύει όμως ως προκρούστειο κλίνη διορθωτική για το μπόι όσων δεν συμφωνούν μαζί της.

Σε αντίθεση με το πρωτότυπο που είναι ένα και μοναδικό και αναντικατάστατο, το μετάφρασμα είναι μία μόνο από τις εναλλακτικές ερμηνείες του.

Αν κάτι απειλεί τη μετάφραση, όπως απειλεί γενικά τη γλώσσα, δεν είναι η τόλμη των εξαιρέσεων λοιπόν, ούτε η ποικιλία των τρόπων. Αλλά αυτή η άχρωμη και άχυμη κοινή, η κακόζηλη ομοιογλωσσία που τη συνηθίσαμε τόσο ώστε ανακηρύξαμε στο μεταξύ τη μετριότητά της μόνο μας μέτρο.


 Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του η συλλογή δοκιμίων «Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση» (εκδ. Μικρή Άρκτος).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

«Τα εξαιρετικά βιβλία, αυτά που διαβάζουμε και θαυμάζουμε, γράφονται από εξαιρετικούς ανθρώπους, που ως πνευματικοί άνθρωποι, πεφωτισμένοι και ηθικοί, δια-φωτίζουν και τους αναγνώστες». Ή μήπως όχι;

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η περίπτωση του συγγ...

Οι μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου επιστρέφουν

Οι μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου επιστρέφουν

Μια περιήγηση σε πρόσφατα πεζογραφικά έργα με ηρωίδες βγαλμένες από την Ιλιάδα. «Τρεις σύγχρονοι έλληνες συγγραφείς «επανάφεραν» στο λογοτεχνικό προσκήνιο κάποιες από τις μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου». Στην κεντρική εικόνα, μέρος από τον πίνακα Captive Andromache (1888) του Frederic Leighton.&nb...

Λογοτεχνία και νέοι – η ελληνική εκδοχή μιας σχέσης που την εμποδίζουν να αναπνεύσει

Λογοτεχνία και νέοι – η ελληνική εκδοχή μιας σχέσης που την εμποδίζουν να αναπνεύσει

Άρθρο του γνωστού συγγραφέα, για τη λογοτεχνία για εφήβους και νέους στην Ελλάδα. «Φαίνεται πως για την ελληνική κοινωνία η λογοτεχνία σε σχέση με τις άλλες μορφές αφήγησης οφείλει να είναι μια τέχνη συντηρητική όσον αφορά τα νεότερα μέλη-αναγνώστες της».

Γράφει ο Μάνος Κ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, παρουσιάζει την Πέμπτη 15 Δεκεμβρίου 2022 και ώρα 19.00, την τελευταία του έκδοση «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη». Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στον χώρο του Μεγάρου της Παλιάς Βουλής, Σταδίου 13. Στην κεντρική εικόνα, το Θωρηκτό Αβέρωφ, ζωγ...

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Θετική εξέλιξη για τον κλάδο του βιβλίου και για τα πνευματικά δικαιώματα στη χώρα μας. 

Επιμέλεια: Book Press

Στις 22 Νοεμβρίου ψηφίσθηκε από τη Βουλή ο νόμος 4996/2022 για τα πνευματικά δικαιώματα, ο οποίος ενσωματώνει τις Οδηγίες (ΕΕ) 789/...

Η Εταιρεία Συγγραφέων δίνει βραβεία και υποδέχεται τα νέα μέλη της στο Μέγαρο Μουσικής

Η Εταιρεία Συγγραφέων δίνει βραβεία και υποδέχεται τα νέα μέλη της στο Μέγαρο Μουσικής

Η Εταιρεία Συγγραφέων διοργανώνει την Τετάρτη, 7 Δεκεμβρίου 2022, στον Πολυχώρο του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής (Μέγαρο Μουσικής Αθηνών) την τελετή απονομής των Βραβείων 2022 της Εταιρείας Συγγραφέων. Στην ίδια εκδήλωση η Εταιρεία θα καλωσορίσει τα νέα μέλη της και θα παρουσιάσει το Ημερολόγιό της για το 2023 με ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

10 Νοεμβρίου 2022 ΕΠΩΝΥΜΩΣ

«Γράφε για όσα ξέρεις»: Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες αποτιμούν την πιο διάσημη συγγραφική συμβουλή

Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες μιλούν για τη χιλιοειπωμένη συμβουλή που παροτρύνει τους άπειρους δημιουργούς να βασιστούν στα βιώματα και στις εμπειρίες τους, στην καθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ