foniko

Σκέψεις για τη μετάφραση και τους μεταφραστές. «Η μετάφραση δεν είναι επιστήμη μετρήσιμη. Δεν υπάρχει μία και πρόδηλη αλήθεια στην οποία υπακούει, ούτε αποκλειστικός μπούσουλας». Κεντρική εικόνα: Η Ρούλα Πατεράκη στη θεατρική διασκευή του “Murder in the Cathedral” σε σκηνοθεσία της Ιόλης Ανδρεάδη, το 2017.

Του Κώστα Κουτσουρέλη 

Μεταφραστική κριτική στην Ελλάδα δεν υπάρχει. Δύο άνθρωποι την άσκησαν σοβαρά στο παρελθόν, ο Νίκος Φωκάς και η Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλλου. Αφ’ ότου κι εκείνοι αποστρατεύθηκαν, ξαναγυρίσαμε στα ειωθότα. Στους στερεότυπους ύμνους περί γλαφυρότητος, από τη μια, που κοσμούν φορτικά τις βιβλιοπαρουσιάσεις. Και στην πολεμογραφία, από την άλλη, σπάνια κι εκείνη για να πούμε την αλήθεια, που συνήθως κατευθύνει τους μύδρους της δυσθυμίας της επιλεκτικά, κατά ορισμένων στόχων.

Δυστυχώς, ούτε οι ύμνοι ούτε οι μύδροι είναι αρκούντως πειστικοί. Οι πρώτοι, διότι παραείναι εύκολοι. Αρκεί κανείς να μην παραβαίνει τη μεταφραστική κοινή, τα «αθηναίικα που ξέρουμε» για να παραφράσω τον ποιητή, την εν μέρει λογοτεχνίζουσα και εν μέρει δημοσιογραφίζουσα ομοιογλωσσία του καιρού μας, για να συγκαταταχθεί μετά χαράς στο πάνθεον των γλαφυρογράφων. «Γλαφυρό» στην καθομιλουμένη μας είναι το άμεσο, το ευκολονόητο· και τέτοιο είναι το εκάστοτε οικείο και συνηθισμένο. Οι «γλαφυρές» μεταφράσεις είναι αυτές που κουρεύουν, που εξομαλύνουν τα κείμενα. Που τα απλουστεύουν τόσο δηλαδή, κοβοντάς και ράβοντάς τα στα ενεστώτα μέτρα μας, ώστε να γίνουν επίπεδα και «βατά».

Αν βάλει κανείς αντικριστά τα ελληνικά στα οποία αποδίδονται οι σύγχρονοι ξένοι συγγραφείς, ή και οι κλασικοί του παρελθόντος ενίοτε, θα διαπιστώσει ότι μοιάζουν πάρα πολύ – και αναμεταξύ τους και με τα κείμενα της μέσης τρέχουσας ημεδαπής παραγωγής. Η πρωτότυπη ιδιοτυπία τους έχει σιδερωθεί, το γλωσσικό τους ανάγλυφο ισοπεδωθεί, ο τόνος τους εκσυγχρονιστεί – κάποτε με επιχείρημα ότι έτσι διασώζεται η ξενότητά τους!

Αν βάλει κανείς αντικριστά τα ελληνικά στα οποία αποδίδονται οι σύγχρονοι ξένοι συγγραφείς, ή και οι κλασικοί του παρελθόντος ενίοτε, θα διαπιστώσει ότι μοιάζουν πάρα πολύ – και αναμεταξύ τους και με τα κείμενα της μέσης τρέχουσας ημεδαπής παραγωγής.

Βέβαια, λίγο πολύ αυτό συνέβαινε ανέκαθεν. Ο Όμηρος του Λουκάνη και ο Όμηρος του Ρουσιάδη, λ.χ., περισσότερο συγγενεύουν με τα συγκαιρινά τους κείμενα του 16ου και 19ου αιώνα αντίστοιχα, παρά μεταξύ τους. Ωστόσο σήμερα το κακό έχει παραγίνει. Καθώς η ελληνική αφαιμάζεται σιγά σιγά από τις δύο μεγαλύτερες πηγές που την άρδευσαν τους περασμένους αιώνες, εννοώ τη λαϊκή γλώσσα και τα ιδιώματά της, αφενός, και την πολυστρώματη λόγια παράδοση, αφετέρου, η τωρινή μας γραφή μοιάζει αποσκελετωμένη. Υστερεί και σε βιωματική θερμοκρασία, την οποία παρείχε πλουσιοπάροχα το απόθεμα της δημοτικής λαλιάς, και σε διανοητική ακρίβεια, στην ειρωνική ευθυβολία λ.χ., με την οποία την προίκιζε η καθαρολογία.

Όσο για την πολεμογραφία, που κατά τ’ άλλα είναι κομμάτι αναφαίρετο της ζώσας κριτικής, εδώ αποδεικνύεται άσφαιρη. Διότι δεν εδράζεται στη συνολική θεώρηση των κειμένων, αλλά στην καζουϊστική της λαθοθηρίας. Και, συγχρόνως, στην «επιστημοφάνεια» όπως την αποκαλώ, στην παράδοξη ιδέα δηλαδή ότι το πώς μεταφράζουμε είναι πρόβλημα άπαξ και διά παντός λυμένο, γόρδιος δεσμός που έχει με μια σπαθιά κοπεί.

Κατά τη λαθοθηρία μας, οι πέντε δέκα «μαλλιαρές» λέξεις που βάζει ο Σεφέρης στο στόμα του Έλιοτ το 1936 είναι έγκλημα καθοσιώσεως. Κατά την επιστημοφάνειά μας πάλι, το ότι ο ίδιος μεταφραστής αποδίδει τον τίτλο Murder in the Cathedral ως Φονικό στην εκκλησιά είναι λάθος καραμπινάτο, βγάζει μάτι.

Κατά τη λαθοθηρία μας, οι πέντε δέκα «μαλλιαρές» λέξεις που βάζει ο Σεφέρης στο στόμα του Έλιοτ το 1936 είναι έγκλημα καθοσιώσεως. Κατά την επιστημοφάνειά μας πάλι, το ότι ο ίδιος μεταφραστής αποδίδει τον τίτλο Murder in the Cathedral ως Φονικό στην εκκλησιά είναι λάθος καραμπινάτο, βγάζει μάτι. Και ενώ από τους καιρούς του Κικέρωνα τουλάχιστον, οι μεταφραστές είναι παραδεκτό ότι έχουν στη διάθεσή τους ένα πλατύ εκφραστικό κλαβιέ που ξεκινάει από την κατά λέξιν απόδοση και φτάνει ως την ελεύθερη διασκευή, περνώντας ενδιαμέσως από όλα τα δυνατά στάδια (από τη μετάφραση-αναγνωστικό βοήθημα λ.χ. έως την μετάφραση-αναδημιουργία) αυτού του είδους η κριτική εξαντλεί όλη της την αυστηρότητα στους μεταφραστές-αναπλαστές ή στους μεταφραστές-διασκευαστές, κι ας είναι και δήλες και συνειδητές οι προθέσεις και επιλογές τους. Την ίδια στιγμή, δεν λέει λέξη για τις εντελώς αδέξιες κατά λέξιν μεταφράσεις που μας κατακλύζουν – όπως είναι η πλειοψηφία των ποιητικών, φευ, αποδόσεων.

Δεν είναι δα και μυστικό. Και οι πιο σπουδαίες μεταφράσεις έχουν λάθη. Ο Σίλλερ και ο Γκαίτε κορόιδευαν τον έρμο τον Χαίλντερλιν («Μα δεν είχε μάτια αυτός ο άνθρωπος!») επειδή είχε μεταφράσει κατά λέξη, και όντως κάπως κωμικά, εκείνο το «τι δ’ ἔστι; δηλοῖς γάρ τι καλχαίνουσ᾽ ἔπος» της Αντιγόνης. «Was ist’s, du scheinst ein rothes Wort zu färben», έγραφε ο Χαίλντερλιν («Τι συμβαίνει, φαίνεται να βάφεις κόκκινη μια λέξη;»), παραβλέποντας τη μεταφορική σημασία του ρήματος καλχαίνω=συλλογίζομαι με ένταση και σε βάθος, και παρασυρόμενος από το έτυμό του, την θαλασσινής προέλευσης κάλχη=πορφύρα. («Μα τι τρέχει; / Δείχνεις πως κάτι βράζει μες στο νου σου», αποδίδει υπέροχα ο Γρυπάρης.) Ο Γιώργος Χειμωνάς, πάλι, προλογίζοντας την σοφόκλεια Ηλέκτρα γράφει ότι απέδωσε τον στίχο «τὸν ἐμὸν εἶλον βίον» (που μου πήραν τη ζωή) με το, όντως εντυπωσιακό, «η ζωή μου εκαρφώθηκε», ακολουθώντας τον απαράλλαχτο (sic) «ήχο της λέξης εἷλον (< ίλον < ἧλος)».

Ο Γιώργος Χειμωνάς, πάλι, προλογίζοντας την σοφόκλεια Ηλέκτρα γράφει ότι απέδωσε τον στίχο «τὸν ἐμὸν εἶλον βίον» (που μου πήραν τη ζωή) με το, όντως εντυπωσιακό, «η ζωή μου εκαρφώθηκε», ακολουθώντας τον απαράλλαχτο (sic) «ήχο της λέξης εἷλον (< ίλον < ἧλος)».

Φυσικά, τα αρμόδια λεξικά και η εξέλιξη της ελληνικής προφοράς ανά τους αιώνες άλλα πράγματα εντελώς μαρτυρούν. Έχει όμως καμία σημασία; Προκειμένου για μεταφράσεις τέτοιες σημαδιακές, τι νόημα έχει να κοκκινίζει κανείς στενόκαρδα με τον μαρκαδόρο τις «ανορθογραφίες» τους, όταν είναι φως φανάρι (και η ιστορία της δεξίωσής τους το αποδεικνύει) ότι είναι ακριβώς αυτή η λοξάδα και η ιδιοτυπία τους που τις δικαιώνουν; Σε κάθε περίπτωση, όταν βλέπει κανείς πόσο επαινέθηκαν, και ακόμη επαινούνται, οι τόσες και τόσες μεταφραστικές αποκοτιές του Χειμωνά, απορεί κανείς προς τι οι αγανακτισμένες κραυγές σήμερα κατά του Κεντρωτή, του Μπλάνα, του Δημητριάδη…

Σε τελική ανάλυση όλος αυτός ο ζήλος να φορέσουμε με το ζόρι σε όλους τους μεταφραστές και σε όλες τις μεταφράσεις τα ίδια κριτήρια, δεν είναι παρά παρεξήγηση. Η μετάφραση δεν είναι επιστήμη μετρήσιμη. Δεν υπάρχει μία και πρόδηλη αλήθεια στην οποία υπακούει, ούτε αποκλειστικός μπούσουλας. Σε αντίθεση με το πρωτότυπο που είναι ένα και μοναδικό και αναντικατάστατο, το μετάφρασμα είναι μία μόνο από τις εναλλακτικές ερμηνείες του. Εξού και είναι δυνατόν να υπάρχουν πολλές καλές μεταφράσεις του ίδιου έργου – με την ίδια ακριβώς έννοια που υπάρχουν πολλές καλές εκτελέσεις του ίδιου μουσικού έργου ή πολλές καλές παραστάσεις του ίδιου δράματος. Είναι δικαίωμα φυσικά της μεταφραστικής κριτικής να έχει και να δηλώνει τις προτιμήσεις της. Ας μην τις επιστρατεύει όμως ως προκρούστειο κλίνη διορθωτική για το μπόι όσων δεν συμφωνούν μαζί της.

Σε αντίθεση με το πρωτότυπο που είναι ένα και μοναδικό και αναντικατάστατο, το μετάφρασμα είναι μία μόνο από τις εναλλακτικές ερμηνείες του.

Αν κάτι απειλεί τη μετάφραση, όπως απειλεί γενικά τη γλώσσα, δεν είναι η τόλμη των εξαιρέσεων λοιπόν, ούτε η ποικιλία των τρόπων. Αλλά αυτή η άχρωμη και άχυμη κοινή, η κακόζηλη ομοιογλωσσία που τη συνηθίσαμε τόσο ώστε ανακηρύξαμε στο μεταξύ τη μετριότητά της μόνο μας μέτρο.


 Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του η συλλογή δοκιμίων «Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση» (εκδ. Μικρή Άρκτος).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

Με αφορμή την πρόσφατη δημόσια συζήτηση που προέκυψε έπειτα από (επι)κριτικό κείμενο για τη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, τίθεται το ερώτημα: «Πόσο θεμιτό και χρήσιμο είναι να κρίνουμε παλιότερα κείμενα, κλασικά ή όχι, σύμφωνα με σημερινές ευαισθησίες ή απόψεις, π.χ. για τη θέση της γυναίκας ή τις έμφυλες ταυτό...

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

Σκέψεις για την Κουλτούρα της ακύρωσης (cancel culture) και την πατριαρχία στη λογοτεχνία, με αφορμή την έντονη συζήτηση για τον σεξισμό στη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση. 

...

Ο Καραγάτσης, η Γραμμή του Ορίζοντος και η αναγκαία κριτική

Ο Καραγάτσης, η Γραμμή του Ορίζοντος και η αναγκαία κριτική

Σκέψεις με αφορμή την έντονη συζήτηση που προκάλεσαν πρόσφατα οι νέες αναγνώσεις δύο πολυδιαβασμένων βιβλίων της νεοελληνικής πεζογραφίας, ενός παλιότερου, της «Μεγάλης Χίμαιρας» του Μ. Καραγάτση, κι ενός νεότερου, της «Γραμμής του ορίζοντος», του Χρήστου Βακαλόπουλου. Και τα δύο κυκλοφορούν από τις εκδόσεις της Εστ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«TELOS» της Ερμίρα Γκόρο στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική) – Μια άμεση και πολυσήμαντη παράσταση

«TELOS» της Ερμίρα Γκόρο στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική) – Μια άμεση και πολυσήμαντη παράσταση

Για την χορευτική παράσταση «TELOS» της Ερμίνα Γκόρο που παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Κεντρική εικόνα: © Karol-Jarek.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Τρεις χορογράφοι, η Maria Hassabi, ο Hannes Langolf κ...

«Ας πούμε πως είμαι εγώ» της Βερόνικα Ράιμο (κριτική) – Mια χιουμοριστική αποδόμηση της αυτομυθοπλασίας

«Ας πούμε πως είμαι εγώ» της Βερόνικα Ράιμο (κριτική) – Mια χιουμοριστική αποδόμηση της αυτομυθοπλασίας

Για το βιβλίο της Βερόνικα Ράιμο [Veronica Raimo] «Ας πούμε πως είμαι εγώ» (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Δώμα). Kεντρική εικόνα: Unsplash.

Γράφει η Φανή Χατζή

Το Ας πούμε πως είμαι εγώ (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδόσεις Δ...

«Μήδεια» σε σκηνοθεσία του Σάιμον Στόουν στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική) – Ένα άρτιο και κομψό καλλιτεχνικό δημιούργημα

«Μήδεια» σε σκηνοθεσία του Σάιμον Στόουν στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική) – Ένα άρτιο και κομψό καλλιτεχνικό δημιούργημα

Για τη «Μήδεια» του Σάιμον Στόουν που παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Κεντρική εικόνα: @ Dim Balsem.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Σάιμον Στόουν, ορμώμενος από τη «Μήδεια» του Ευριπίδη (η παράστασή του ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα από την ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2024: καλά βιβλία λογοτεχνίας που μας ανοίγουν ορίζοντες και μας κρατούν συντροφιά στις ημέρες των διακοπών του καλοκαιριού, αλλά και πριν και μετά από αυτές.

Επιλογή–κείμενα...

Αρχιτεκτονική της νέας και της παλιάς Ελλάδας – Πέντε νέες εκδόσεις, πέντε εξαιρετικές προτάσεις

Αρχιτεκτονική της νέας και της παλιάς Ελλάδας – Πέντε νέες εκδόσεις, πέντε εξαιρετικές προτάσεις

Πέντε νέα βιβλία αρχιτεκτονικής για την Αθήνα, για τις εθνικές υποδομές αλλά και για τη συμβολή των Ελλήνων στην αρχιτεκτονική της Σμύρνης. Επίσης, δυο ιδιαίτερα βιβλία, ένα κείμενο του Le Corbusier απευθυνόμενο σε φοιτητές του, και μια μελέτη για το πώς είναι να ζεις σε έναν χώρο έκτακτης ανάγκης.

Γράφει η ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ