Χόρχε Κομενσάλ: «Όσα δεν εκφράζουμε με τις λέξεις μας, εκδηλώνονται στο σώμα μας»

Στο μυθιστόρημα του Χόρχε Κομενσάλ Οι μεταλλάξεις (μτφρ. Χριστίνα Φιλήμονος, εκδ. Carnivora) ένας επιτυχημένος δικηγόρος με περισσή αυτοπεποίθηση μια μέρα ξυπνά με έναν πόνο στο στόμα του, κάτι που του αλλάζει ολόκληρη τη ζωή: κάπως έτσι ξεκινά η μάχη του με τον καρκίνο στη γλώσσα του, αυτή είναι η αρχή του τέλους. Ένας δικηγόρος που χάνει τη λαλιά του – ένα εύρημα εξίσου ιδιαίτερο με τη συγγραφική διαχείριση του θέματος, μιας και ο Κομενσάλ μιλά για την ασθένεια επιστρατεύοντας το χιούμορ.

Το ντεμπούτο του συγγραφέα έχει διασχίσει τα σύνορα της χώρας του (εμείς τον διαβάζουμε χάρη στην πολύ καλή μετάφραση της Χριστίνας Φιλήμονος), έχει εμπνεύσει μία κινηματογραφική διασκευή και έχει τραβήξει την προσοχή κοινού και κριτικής. «Ο Χόρχε Κομενσάλ με το πρώτο του μυθιστόρημα προσπαθεί να μετατρέψει τον καρκίνο σε στοιχείο ανθρωπολογικής, ιατρικής, ψυχιατρικής, γενετικής, αλλά και χιουμοριστικής μελέτης» σημειώνει ο Διονύσης Μαρίνος. Με τη σειρά μας, μιλήσαμε με τον Μεξικανό δημιουργό για τις θεματικές που θίγει, τα όρια της γλώσσας, λογοτεχνικής και μη, τις επιρροές του και πολλά ακόμη.

Πώς προέκυψε η ιδέα για το πρώτο μυθιστόρημά σας; Ανάμεσα στην πραγματικότητα και την επινόηση, πού γέρνει η πλάστιγγα;

Η πρώτη εικόνα αυτής της ιστορίας που μου ήρθε, αν όχι αυθόρμητα, τουλάχιστον αινιγματικά, ήταν αυτή ενός σιωπηλού -άλαλου- άντρα, συνοδεία ενός παπαγάλου που έβριζε. Αυτή η πρώτη εικόνα με έκανε να αναρωτηθώ ποιος ήταν αυτός ο άντρας, γιατί δεν μπορούσε να μιλήσει και πώς είχε καταλήξει με έναν παπαγάλο με τέτοιο πομπώδες λεξιλόγιο. Η αρχική μου εμμονή ήταν η σιωπή, η εμπειρία της αδυναμίας να εκφράσει κανείς τις σκέψεις του.

Είχα εργαστεί στο παρελθόν με άτομα με γλωσσικές διαταραχές και η ζωή μαζί τους με έφερε αντιμέτωπο με τις σημαντικές προκλήσεις που παρουσιάζει αυτή η κατάσταση. Ταυτόχρονα, ο καρκίνος είναι μια ασθένεια που όλοι έχουμε αντιμετωπίσει με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, έστω και μόνο μέσα από ιστορίες στις οποίες εμφανίζεται. Ήθελα να αντιμετωπίσω τη σιωπή και την ασθένεια με την κωμική βωμολοχία και τη σιωπηλή συντροφιά του παπαγάλου.

Πέρα από τον κεντρικό ήρωα, σημαντικό ρόλο παίζουν και τα δευτερεύοντα πρόσωπα. Μια ψυχαναλύτρια που ειδικεύεται στην ψυχοθεραπεία ασθενών με καρκίνο και έχει εμμονή με έναν ασθενή της. Ένας ογκολόγος που ονειρεύεται να νικήσει κάθε νεοπλασία. Η οικογένεια του Μαρτίνες, μεταξύ των οποίων ο αδερφός του, ένας αδίστακτος κερδοσκόπος. Όλοι οι ήρωες, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, σχετίζονται με τη συγκεκριμένη αρρώστια. Τι αναδεικνύεται μέσα από τόσες ιστορίες; Μήπως ο συλλογικός μας φόβος για το ξαφνικό τέλος;

Με ενδιέφερε ακριβώς να μιλήσω για τον συλλογικό φόβο που αναφέρετε, όχι τόσο απέναντι στον αιφνίδιο θάνατο, όσο σε μια ασθένεια που δεν φαίνεται να έρχεται εξωγενώς, από κάποια παθογένεση, αλλά από μια ανεξήγητη μετάλλαξη των κυττάρων μας.

Όλοι οι ήρωές μου φτάνουν σε μια στιγμή αβεβαιότητας, ανησυχίας, μετάλλαξης.

Πέρα από τον καρκίνο, αυτό που όλες οι ιστορίες έχουν κοινό είναι η ριζική μεταμόρφωση, μια υπαρξιακή κρίση που μοιράζονται ο Ραμόν και η οικογένειά του με την Τερέσα, την ψυχοθεραπεύτρια, αλλά και με τον Αλδάμα, τον ογκολόγο. Όλοι οι ήρωές μου φτάνουν σε μια στιγμή αβεβαιότητας, ανησυχίας, μετάλλαξης.

Ένας δικηγόρος που χάνει τη λαλιά του, ένας αθυρόστομος παπαγάλος, η διαδικασία της ψυχανάλυσης… Είναι ένα από τα θέματα του μυθιστορήματός σας η δυσκολία της επικοινωνίας και τα όρια της γλώσσας;

Όταν ο Ραμόν, που είναι δικηγόρος, δεν μπορεί πλέον να μιλήσει, όταν οι απαντήσεις, τα επιχειρήματα, τα ονόματα και οι προσβολές συσσωρεύονται μέσα του, καταλήγει να χάνει την ψυχραιμία του και να εκρήγνυται σε μια δραματική σκηνή στην καρδιά του μυθιστορήματος. Αυτό το ξέσπασμα κατά τη διάρκεια ενός οικογενειακού γεύματος είναι ακριβώς το αποτέλεσμα της απώλειας της γλώσσας. Αυτό που η φωνή δεν μπορεί να εκφράσει, το σώμα δεν μπορεί παρά να το εκδηλώσει. Εκεί βρίσκονται τα όρια της γλώσσας.

Πώς φτάνει κανείς στον εσωτερικό του κόσμο όταν όλα τα μονοπάτια είναι μπλοκαρισμένα; ​​

Η ψυχανάλυση, από την άλλη πλευρά, εξερευνά το μυαλό μέσα από τους ελεύθερους συνειρμούς, τα γλωσσικά ολισθήματα και τον συγκεκριμένο, συμπτωματικό τρόπο να λέγονται τα πράγματα. Ο Εδουάρδο, ο νεαρός ασθενής της Τερέσα που πάσχει από μικροβιακή φοβία, απελευθερώνεται από τους φόβους του μιλώντας για αυτούς και σταδιακά αλλάζει.

Πώς φτάνει κανείς στον εσωτερικό του κόσμο όταν όλα τα μονοπάτια είναι μπλοκαρισμένα; ​​Τελικά, ο ογκολόγος βρίσκει παρηγοριά στη μουσική του Μπαχ και με αυτόν τον τρόπο ανακουφίζεται από τις επαγγελματικές του πίκρες. Για αυτόν, η μουσική αντικαθιστά τη γλώσσα όταν δεν μπορεί πλέον να προσευχηθεί ή να εξομολογηθεί.

Το μυθιστόρημά σας προσεγγίζει το θέμα του καρκίνου με πολύ χιούμορ. Με μια πρώτη σκέψη, ίσως αυτά τα δύο δεν ταιριάζουν – στο βιβλίο σας, όμως, ο συνδυασμός είναι επιτυχημένος. Με ποιον ιδιαίτερο τρόπο μάς βοηθά το χιούμορ να μιλήσουμε για δύσκολα θέματα;

Το χιούμορ, η κωμική οπτική της ύπαρξης μου φαίνεται απαραίτητη για την αντιμετώπιση των δυστυχιών αυτού του κόσμου, όπου οι τραγωδίες αφθονούν. Μέσα από το μυθιστόρημα ήθελα να δείξω ότι, ακόμα και στις πιο ατυχείς καταστάσεις, οι απλές και παράλογες πτυχές της καθημερινής ζωής μάς προσφέρουν ευκαιρίες να γελάσουμε με την ίδια τη ζωή και, πάνω απ' όλα, με τον εαυτό μας.

«Η νόσος ως μεταφορά της Σούζαν Σόνταγκ είναι ένα απαραίτητο ανάγνωσμα για την κατανόηση του βάρους της γλώσσας στην εμπειρία του ασθενούς».

Διάφοροι ακόμα συγγραφείς -μεταξύ των οποίων η Σούζαν Σόνταγκ και η Όντρι Λορντ, έχουν μιλήσει ανοιχτά για τον καρκίνο. Από ποια βιβλία επηρεαστήκατε; Ποιοι είναι οι «δάσκαλοί» σας;

Η νόσος ως μεταφορά της Σούζαν Σόνταγκ είναι ένα απαραίτητο ανάγνωσμα για την κατανόηση του βάρους της γλώσσας στην εμπειρία του ασθενούς. Για αυτό το μυθιστόρημα, διάβασα αμέτρητα βιβλία για την ιστορία της Ιατρικής, βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης, καθώς και πολλά άρθρα σε περιοδικά που ειδικεύονται στη γενετική, την ψυχανάλυση, την ογκολογία, την ενδοκρινολογία και άλλους κλάδους. Αυτά τα βιβλία με δίδαξαν πολλά. Η σχέση μεταξύ του παπαγάλου και της Ελόδια είναι ένας φόρος τιμής στο Μια απλή καρδιά του Φλομπέρ.

Το μυθιστόρημά σας έχει εμπνεύσει μια κινηματογραφική διασκευή, από τον σκηνοθέτη Jorge Ramírez Suárez. Είχατε καμία ανάμειξη στη συγγραφή του σεναρίου;

Δεν συμμετείχα τόσο πολύ στο έργο, επειδή θα μου ήταν αδύνατο να επιλέξω τι άξιζε να κρατήσω από την ιστορία μέσα στα στενά όρια μιας ταινίας. Διάβασα το πρώτο προσχέδιο του σεναρίου και έκανα κάποια σχόλια. Η ταινία του Ramírez Suárez ακολουθεί πιστά την κύρια πλοκή του Ραμόν και βρήκα τις ερμηνείες του καστ εκπληκτικές.

Μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες στην παραγωγή ήταν ο παπαγάλος, επειδή, όπως εξηγώ στο ίδιο το μυθιστόρημα, η κατοχή αυτού του είδους εξωτικών, ομιλούντων πουλιών είναι παράνομη στο Μεξικό. Επομένως, απαγορευόταν να γυριστεί μια ταινία με ωχροκέφαλο παπαγάλο, οπότε έπρεπε να χρησιμοποιηθεί ένα εναλλακτικό πουλί, ένα είδος μακάο, μεγαλύτερο και λιγότερο ομιλητικό από αυτό στο μυθιστόρημα.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Χόρχε Κομενσάλ (Πόλη του Μεξικού, 1987) σπούδασε Ισπανόφωνη Λογοτεχνία στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο του Μεξικού. Είναι συγγραφέας και αρθρογράφος και υπήρξε υπότροφος του Ιδρύματος Μεξικανικών Γραμμάτων. Το πρώτο του μυθιστόρημα, Οι μεταλλάξεις, εκδόθηκε το 2016 στο Μεξικό κι έκτοτε έχει μεταφραστεί σε δεκαπέντε χώρες και έχει μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη. Για τη συγγραφή του βιβλίου, που προσεγγίζει με χιούμορ το θέμα του καρκίνου, ο Κομενσάλ συμβουλεύτηκε βιβλία και άρθρα σχετικά με την ιατρική, τη γενετική, τη βιολογία και την ογκολογία, μεταξύ άλλων.

© Cultura UNAM

Μεταξύ άλλων βιβλίων του, κυκλοφορούν το μυθιστόρημα Este vacío que hierve [Αυτό το κενό που βράζει] (2022) και το Materia viva [Zωντανή ύλη] (2024), ενώ από το 2024 διευθύνει το περιοδικό Revista de la Universidad de México.