«Οι μεταλλάξεις» του Χόρχε Κομενσάλ (κριτική) – Μετατρέποντας τον καρκίνο σε στοιχείο ανθρωπολογικής, ψυχιατρικής, γενετικής αλλά και χιουμοριστικής μελέτης

Είναι η άρρητη ασθένεια. Μια παράξενη ομερτά καλύπτει το όνομά της. Συχνά ακούμε να ονομάζεται, σχεδόν συνωμοτικά ή ψιθυριστά, «παλιοαρρώστια». Ελάχιστοι είναι εκείνοι που μιλούν ανοιχτά για τον καρκίνο δίχως να σκέφτονται πως ακόμη και το όνομά του κουβαλάει μια κατάρα.

Στη λογοτεχνία έχουν υπάρξει αρκετές καταγραφές για το πώς άλλαξε τη ζωή των πασχόντων (παραπέμπουμε στο πρόσφατο θέμα της Bookpress με τίτλο «Ημερολόγια καρκίνου») και, προφανώς, ο τόνος, ακόμη και στις περιπτώσεις που έχουμε αίσια κατάληξη, δεν γίνεται παρά να είναι έντονος, δραματικός, κλεισμένος μέσα στο βαθύ πηγάδι της επάρατης νόσου. Το τελευταίο που περιμένεις είναι να διαβάσεις τις περιπέτειες ενός ήρωα που «συγκρούεται» σφοδρά με τον καρκίνο, μέσα από μια άκρως πρωτότυπη, σχεδόν χιουμοριστική και σίγουρα όχι συνηθισμένη οπτική.

Η ασθένεια ως στοιχείο μελέτης

Ο Χόρχε Κομενσάλ με το πρώτο του μυθιστόρημα, Οι μεταλλάξεις, προσπαθεί να μετατρέψει τον καρκίνο σε στοιχείο ανθρωπολογικής, ιατρικής, ψυχιατρικής, γενετικής, αλλά και χιουμοριστικής μελέτης. Ήρωας είναι ο Ραμόν Μαρτίνες, ένας πενηντάχρονος δικηγόρος καθόλα επιτυχημένος, με περισσή αυτοπεποίθηση και μάτσο λογική. Τούτος ο δυναμικός χαρακτήρας θα ξυπνήσει ένα πρωί με πόνο στη γλώσσα. Οι εξετάσεις που θα κάνει, θα δείξουν πως μέσα στο σώμα του κυκλοφορεί ένας επιθετικός ξενιστής, ο καρκίνος, και συγκεκριμένα μια σπάνια εκδοχή του (λοιμώδες ραβδομυοσάρκωμα).

Αίφνης, η οικογένειά του βρίσκεται αντιμέτωπη με μια κατάσταση που δεν μπορεί να διαχειριστεί. Η γυναίκα του, Καρμέλια, προσπαθεί να σταθεί στο πλευρό του, ενώ τα παιδιά του (Ματέο και Παουλίνα) αντιμετωπίζουν στην αρχή την ασθένεια του πατέρα τους με απόσταση, μη γνωρίζοντας πώς να δείξουν την αγάπη και τη στεναχώρια τους. Τα νέα για τον Ραμόν δεν είναι καθόλου καλά: η μόνη επιλογή για να σωθεί είναι να του γίνει αφαίρεση της γλώσσας. Τι ειρωνεία της μοίρας – ένας άνθρωπος που έμαθε να μιλάει συνεχώς στα δικαστήρια, με σκοπό να προασπίζεται τα δικαιώματα των πελατών του, τώρα θα πρέπει να αποδεχθεί με βίαιο τρόπο την επικείμενη αλαλία του.

Παρακμή

Πολύ γρήγορα, και πριν καν συνειδητοποιήσει την αλλαγή της ζωής του, μαθαίνει πως ο καρκίνος τού χτύπησε και τους πνεύμονες. Ακολουθεί μια άκρως επιθετική χημειοθεραπεία που τον κρατάει μεν στη ζωή, αλλά στην ουσία τον απονεκρώνει καθημερινά. Η ραγδαία παρακμή του είναι ολότελα εμφανής σε όλα τα μέλη του σπιτιού του. Ίσως, ακόμη και στον αθυρόστομο παπαγάλο που φέρνει στο σπίτι η οικονόμος Ελόιδια για να του κρατάει συντροφιά.

Να αυτοκτονήσει ή όχι; Τι άλλο του μένει να κάνει από τη στιγμή που βλέπει να σέρνεται σε μια μορφή αντι-ζωής; Χρωστάει στον κομπιναδόρο αδελφό του, το δικηγορικό του γραφείο πηγαίνει από το κακό στο χειρότερο, ασφάλεια ζωής δεν έχει και η μόνη λύση είναι να εκποιήσει όσα χρυσαφικά έχει για να βρει χρήματα. Θέλει να αφήσει τα πάντα τακτοποιημένα όταν θα αποχωρήσει από τον μάταιο κόσμο. Η γυναίκα του αρνείται αυτές τις «διευθετήσεις», αλλά ο Ραμόν έχει πάρει τις αποφάσεις του.

Τα άλλα πρόσωπα

Πέραν της ιστορίας του Ραμόν, ο συγγραφέας φωτίζει κι άλλες παράπλευρες, αλλά όχι ήσσονος σημασίας προσωπικότητες. Μία εξ αυτών είναι ο ογκολόγος Χοακίν Αλδάμα, ο οποίος γοητεύεται και μπερδεύεται από την ασυνήθιστη περίπτωση του Ραμόν. Θεωρεί πως πίσω από τον καρκίνο του υπάρχει μια ασυνήθιστη γενετική μετάλλαξη. Σκέφτεται πως αυτή είναι η ευκαιρία που έψαχνε για να βρει το Άγιο Δισκοπότηρο της ογκολογίας: τη θεραπεία του καρκίνου. Φυσικά, σκέφτεται με όρους προσωπικής ανέλιξης, η οποία πολύ σύντομα θα κατεδαφιστεί.

Τώρα, είκοσι ετών φοιτητής πανεπιστημίου, ο Εδουάρδο παραμένει απίστευτα μικροβιοφοβικός, γεγονός που δυσκολεύει τη λειτουργία του σε δημόσιους χώρους ή την επαφή με άλλους.

Υπάρχει επίσης η ψυχαναλύτρια Τερέσα, η οποία έχει επιβιώσει από καρκίνο και τώρα ειδικεύεται στην ψυχοθεραπεία ασθενών με καρκίνο (κυρίως γυναικών). Πιστεύει στην φαρμακευτική αξία της μαριχουάνας και καλλιεργεί τη δική της - μέρος της οποίας χορηγεί στις ασθενείς της. Ο Ραμόν τελικά γίνεται ασθενής της, αλλά σε μεγάλο μέρος του μυθιστορήματος η ιστορία της είναι εντελώς ξεχωριστή. Περιλαμβάνει επίσης τη δική της θεραπεία, και έναν ασθενή, συγκεκριμένα τον αγαπημένο της, τον Εδουάρδο, ο οποίος είχε προσβληθεί μικρός από λευχαιμία αλλά ποτέ δεν ανέκτησε την αίσθηση του εαυτού του ως υγιούς νεαρού άνδρα. Τώρα, είκοσι ετών φοιτητής πανεπιστημίου, ο Εδουάρδο παραμένει απίστευτα μικροβιοφοβικός, γεγονός που δυσκολεύει τη λειτουργία του σε δημόσιους χώρους ή την επαφή με άλλους. Κάπως έτσι περιπλέκεται, μεταξύ άλλων, ο έρωτάς του με μια συμφοιτήτριά του, κάτι για το οποίο η Τερέσα δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Ένα παράξενο χρονικό

Τι είναι τελικά Οι μεταλλάξεις; Ένα παράξενο χρονικό της ασθένειας; Μια λοξή ματιά στο αποτρόπαιο πρόσωπό της; Μάλλον έχουμε να κάνουμε με ένα περίεργο μυθιστόρημα για τους διαφορετικούς τρόπους αντιμετώπισης του καρκίνου από διάφορους ανθρώπους, από τον Εδουάρδο, που δεν είναι πλέον άρρωστος, αλλά δεν μπορεί να τον ξεπεράσει, μέχρι την Τερέσα, που εξακολουθεί να επεξεργάζεται τις δικές της εμπειρίες και να αντιμετωπίζει συνεχώς εκείνες των ασθενών της και φυσικά τον Ραμόν, τον οποίο η Τερέσα ζηλεύει για την αποστασιοποίηση που νιώθει από τον καρκίνο του. Δεν έχει κανένα ενδιαφέρον για την ασθένεια. Τη βλέπει ως ατύχημα, σαν να έχει γρίπη, και με αυτή την έννοια έχει μια υγιή στάση.

Οι μεταλλάξεις καταφέρνουν να μην ενδίδουν στην παρακμή του Ραμόν, ούτε να επιμηκύνουν τη σταθερά επιδεινούμενη κατάστασή του. Υπάρχει αρκετή συναρπαστική ανάπτυξη χαρακτήρων. Ή, μάλλον, προσαρμογή στις μεταβαλλόμενες συνθήκες, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών, που δεν ξέρουν πώς να αντιμετωπίσουν την παρακμή του πατέρα τους και των οποίων η αμήχανη συμπεριφορά φαίνεται ιδιαίτερα εύλογη.

Καλές προθέσεις

Είναι ολοφάνερο πως ο Κομενσάλ έχει πραγματικές καλές ιδέες και μια πρόθεση να δει λίγο διαφορετικά την έννοια της ασθένειας. Μόνο που δεν είναι η Σούζαν Σόνταγκ και αυτό δεν είναι ένα δοκίμιο για τον καρκίνο. Πολλά κομμάτια δεν δένουν μεταξύ τους και οι μικρές σκηνές που επιλέγει στη μέθοδό του ορισμένες φορές δείχνουν ανολοκλήρωτες.

Φυσικά, πρέπει να του πιστωθεί το γεγονός ότι καταφέρνει να αποφορτίσει ένα, όντως, πολύ βαρύ θέμα, ακόμη και χρησιμοποιώντας την «τεχνική» γλώσσα της επιστήμης, την οποία φαίνεται να έχει μελετήσει επαρκώς. Δεν είναι σίγουρο αν όλα αυτά φτάνουν για να οδηγήσουν το βιβλίο του σε μια κορύφωση ή σε ένα γενικότερο πλαίσιο κατανόησης των σκοπών του. Πάντως, η μετάφραση της Χριστίνας Φιλήμονος «πιάνει» τις διαφορετικές συγγραφικές διαθέσεις.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Χόρχε Κομενσάλ (Πόλη του Μεξικού, 1987) σπούδασε Ισπανόφωνη Λογοτεχνία στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο του Μεξικού. Είναι συγγραφέας και αρθρογράφος και υπήρξε υπότροφος του Ιδρύματος Μεξικανικών Γραμμάτων. Το πρώτο του μυθιστόρημα, Οι μεταλλάξεις, εκδόθηκε το 2016 στο Μεξικό κι έκτοτε έχει μεταφραστεί σε δεκαπέντε χώρες και έχει μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη. Για τη συγγραφή του βιβλίου, που προσεγγίζει με χιούμορ το θέμα του καρκίνου, ο Κομενσάλ συμβουλεύτηκε βιβλία και άρθρα σχετικά με την ιατρική, τη γενετική, τη βιολογία και την ογκολογία, μεταξύ άλλων.

Μεταξύ άλλων βιβλίων του, κυκλοφορούν το μυθιστόρημα Este vacío que hierve [Αυτό το κενό που βράζει] (2022) και το Materia viva [Zωντανή ύλη] (2024), ενώ από το 2024 διευθύνει το περιοδικό Revista de la Universidad de México.