Φιλίπα Λεάλ: «Η ποίηση είναι το πεδίο της ελευθερίας μου»

Σε μια εποχή που οι «Ιθάκες» μοιάζουν ξεχασμένες και τα σύνορα φαίνεται να κλείνουν παγκοσμίως, η Φιλίπα Λεάλ, ποιήτρια από την Πορτογαλία, το έργο της οποίας έχει κυκλοφορήσει σε διάφορες χώρες, με την ίδια να έχει συμμετάσχει σε ευρωπαϊκά προγράμματα, μίλησε για τη συλλογή της Ο δρόμος για τον Φυροπόταμο (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου, εκδ. Βακχικόν), την ποίηση, τις επιρροές της, τη συμμετοχή της στο Φεστιβάλ ΛΕΑ 2025, που φέρνει στην Ελλάδα και την Κύπρο ισπανόφωνους συγγραφείς και ποιητές από όλον τον κόσμο. 

Η ποιητική σας συλλογή αφορά ένα ταξίδι μέσα από τόπους που επισκεφθήκατε στην Ελλάδα, με τις εμπειρίες που συγκεντρώσατε καθ’ οδόν να αποτελούν πηγή έμπνευσης. Ποια είναι, γενικότερα, η σχέση σας με την Ελλάδα;

Η σχέση μου με την Ελλάδα ήταν, για περισσότερα από 40 χρόνια, ένας πλατωνικός έρωτας από απόσταση – με τους θεούς, τους μύθους, την ποίηση (ως αναγνώστρια), το θέατρο, τη φιλοσοφία, την Ιστορία.

Όταν τελικά γνώρισα την Ελλάδα (λες και μου σύστησαν έναν άλλον άνθρωπο, χάρη στην Αντριάνα Μαρτίνεθ Φαρσάρι και τον Χουάν Βισέντε Πικέρας, στο Φεστιβάλ ΛΕΑ το 2022), ένιωσα σαν να έπρεπε οπωσδήποτε να φτάσω εκεί, σαν να ήταν αναπόφευκτο ότι η προσωπική μου ιστορία θα με οδηγούσε εκεί, ακόμη κι αν δεν το ονειρευόμουν πριν. Όλα συνέβησαν τόσο γρήγορα, που τώρα μιλάω πορτογαλικά με τους Έλληνες φίλους μου, γιατί νιώθω τόσο κοντά τους. Φυσικά, δεν με καταλαβαίνουν, αλλά κάπως πιστεύω ότι καταλαβαινόμαστε, ακόμη και στη σιωπή.

Βλέπετε τη συλλογή σας ως μια συνομιλία με την ευρωπαϊκή παράδοση του φιλελληνισμού ή περισσότερο ως έναν διάλογο με την αίσθηση του ανήκειν και της αποξένωσης;

Το 2012, νέοι Ευρωπαίοι ποιητές προσκληθήκαμε να συναντηθούμε στο Φεστιβάλ Ποίησης του Βερολίνου και να γράψουμε μαζί ένα ποίημα για την ιδέα μας περί Ευρώπης (σε εκείνη τη δύσκολη περίοδο κρίσης). Το πρότζεκτ ονομάστηκε «Ένας ευρωπαϊκός διάλογος σε στίχους» και μας ζητήθηκε να γράψουμε ένα ποιητικό ντόμινο, όπου ο τελευταίος στίχος του καθενός γινόταν ο πρώτος του επόμενου. Τα ποιήματα γράφτηκαν σε διαφορετικές γλώσσες και μεταφράστηκαν στα αγγλικά και στα γερμανικά. Η αφετηρία ήταν ένας στίχος του Έλληνα ποιητή Γιάννη Στίγκα.

Ήμουν πολύ θυμωμένη τότε με την Ευρώπη (όλοι ήμασταν), αλλά 13 χρόνια αργότερα, πιστεύω πως η εύρεση ενός κοινού «δρόμου» είναι επιτακτική ανάγκη – όλοι οι δρόμοι έχουν εμπόδια, αλλά μόνο ο διάλογος, με ή χωρίς την ποίηση, μπορεί να μας οδηγήσει σε μια όμορφη «Ιθάκη» ή στο «δικό μου» (πλέον και δικό μου) Φυροπόταμο. Υπάρχει σίγουρα στο βιβλίο μου το αίσθημα του ανήκειν ή μη σε έναν τόπο – ακόμη και όταν γράφουμε μαζί, για το ίδιο θέμα (ακόμη και με τις ίδιες λέξεις), ο καθένας γράφει με το δικό του pen, δηλαδή, με τον δικό του pain.

Δεν είμαι καν σίγουρη αν μπορείς να μεταφράσεις το «pen» (στυλό) και το «pain» (πόνος) στα ελληνικά και να διατηρήσεις το νόημα αυτού που προσπαθώ να πω. Αλλά η προσπάθεια να πεις κάτι είναι ήδη ένα ξεκίνημα διαλόγου, υποθέτω. Η σιωπή δεν είναι πάντα η καλύτερη απάντηση.

Αλλά, για να είμαι ειλικρινής, προτιμώ την ειρωνεία από τον σαρκασμό. Προτιμώ να γελάω παρά να κλαίω με τη δική μου λύπη και μελαγχολία.

Διαβάζοντας τα ποιήματά σας, αισθάνεται κανείς ένα υπόρρητο αίσθημα μελαγχολίας συνδυασμένο με μια ειρωνική διάθεση. Πώς λειτουργεί η ειρωνεία στη φωνή σας; Είναι ένα είδος προστασίας ή ένας τρόπος βαθύτερης εμπλοκής με την πραγματικότητα;

Το χιούμορ είναι σημαντικό για εμένα, στη ζωή και στη λογοτεχνία. Όταν ήμουν στην Αθήνα, τον Ιούνιο του 2025, για το Φεστιβάλ ΛΕΑ, αγόρασα μια υπέροχη πορτοκαλί τσάντα στην οποία είναι γραμμένο με τεράστια γράμματα: «SARCASTIC BAG». Τη λατρεύω, και τη χρησιμοποιώ στις ποιητικές μου αναγνώσεις στην Πορτογαλία από τότε που γύρισα. Αλλά, για να είμαι ειλικρινής, προτιμώ την ειρωνεία από τον σαρκασμό. Προτιμώ να γελάω παρά να κλαίω με τη δική μου λύπη και μελαγχολία. Η ειρωνεία, πιστεύω, είναι ένας εξαιρετικός τρόπος για να εξηγήσεις τη λογοτεχνία σε κάποιον που έρχεται από τον Άρη: η λογοτεχνία μπορεί επίσης να είναι ένας τρόπος να λες ακριβώς το αντίθετο απ’ αυτό που νιώθεις (ή να το λες με πιο λεπτό ή απρόσμενο τρόπο).

Στην περίπτωση αυτού του βιβλίου, πέρα από τις πιο προφανείς αναφορές (όπως στον Όμηρο, ή στη Σαπφώ και τον Καβάφη), ήθελα επίσης να συνομιλήσω με σύγχρονους ποιητές, καλλιτέχνες και μεταφραστές

Πώς τοποθετείτε τον εαυτό σας μέσα στην πορτογαλική ποιητική παράδοση;

Είναι δύσκολο για εμένα να απαντήσω σ’ αυτό, αλλά μπορώ να πω πως έμαθα εξίσου πολλά από τον Καμόες και τον Φερνάντο Πεσσόα· από τη Σοφία ντε Μέλο Μπρέινερ και την Αντλία Λόπες. Η λίστα των αναφορών μου δεν σταματά ποτέ να μεγαλώνει. Αγαπώ τη λογοτεχνική μου οικογένεια. Και όπως κάθε οικογένεια, δεν παύει να μεγαλώνει.

Τα ποιήματά σας μερικές φορές συνομιλούν με έργα άλλων ποιητών, καλλιτεχνών ή ακόμη και με το αστικό τοπίο. Ποιες επιρροές ή συνομιλίες θεωρείτε πιο παρούσες σε αυτή τη συλλογή;

Στην περίπτωση αυτού του βιβλίου, πέρα από τις πιο προφανείς αναφορές (όπως στον Όμηρο, ή τη Σαπφώ και τον Καβάφη), ήθελα επίσης να συνομιλήσω με σύγχρονους ποιητές, καλλιτέχνες και μεταφραστές, με τους οποίους είχα την τύχη να μοιραστώ πολλές εμπειρίες στο Φεστιβάλ ΛΕΑ 2022: συγκεκριμένα, με τον εξαιρετικό Ισπανό ποιητή Χουάν Βισέντε Πικέρας, τους Έλληνες ποιητές Λίνα Στεφάνου και Κώστα Βραχνό, και τη Μαφάλντα Βέιγκα, μία από τις σημαντικότερες Πορτογαλίδες τραγουδοποιούς, που εκπροσωπούσε την Πορτογαλία στην πρώτη μας επίσκεψη στην Ελλάδα.

Βλέπετε το έργο σας να προσφέρει στον αναγνώστη έναν «δρόμο» -όπως υπαινίσσεται ο τίτλος- προς κάποια λύση ή είναι το ίδιο το ταξίδι ο αληθινός ποιητικός προορισμός;

Ας απαντήσω με ένα απόσπασμα από την υπέροχη μεταφράστρια της ελληνικής έκδοσης, τη Ζωή Καραμπέκιου. Γράφει στον πρόλογο: «Ο δρόμος προς το Φυροπόταμο σε πηγαίνει όπου θέλεις να πας». Πιστεύω στη Ζωή.

Ανατρέχοντας στο ταξίδι της συγγραφής αυτής της συλλογής, τι σημαίνει πλέον για εσάς ο Φυροπόταμος; Έχει αλλάξει το νόημά του τώρα που το βιβλίο κυκλοφόρησε;

Αν και δεν φαίνεται, προτιμώ την υπόνοια από τη δήλωση. Ακόμα και όταν γράφω για γεγονότα, και με πολύ άμεσο τρόπο, ακόμα κι όταν τα ποιήματα μοιάζουν με «ταξιδιωτικές χρονογραφίες», αυτό που με ενδιαφέρει είναι αυτό που κρύβεται από κάτω, αν σκουπίσεις το ποίημα με ένα νωπό πανί.

Ο Φυροπόταμος κατέληξε να γίνει ο τόπος όπου σήκωσα συμβολικά μια σημαία. Ήταν δύσκολο να κατέβω ως εκεί. Ήταν δύσκολο να ανέβω ξανά. Αλλά ο χρόνος που πέρασα βιώνοντας την κατάδυση, τη διαύγεια, το μπλε, τη χαρά, δικαίωσε όλες τις δυσκολίες της διαδρομής. Ο Φυροπόταμος είναι, αν θέλετε, η δική μου Ιθάκη.

Θέλω να είμαι για πάντα ελεύθερη να αντιφάσκω με τον εαυτό μου. Αλλά νομίζω ότι ίσως αντιφάσκω περισσότερο στην ποίηση, και στη γραφή, παρά στη ζωή.

Πιστεύετε ότι η γραφή ποίησης είναι για εσάς μια απόπειρα συμφιλίωσης αντιφάσεων ή ένας τρόπος να τις διατηρείτε σε εκκρεμότητα;

Πρόσφατα συνειδητοποίησα πως για εμένα η ποίηση έχει να κάνει με την εμπειρία της αντίφασης. Πρέπει να σεβόμαστε τις αντιφάσεις. Αν ήμασταν χώρα, θα θέλαμε να είμαστε μια ελεύθερη χώρα: ελεύθερη ακόμη και μέσα στις αντιφάσεις της. Θέλω να είμαι για πάντα ελεύθερη να αντιφάσκω με τον εαυτό μου. Αλλά νομίζω ότι ίσως αντιφάσκω περισσότερο στην ποίηση και στη γραφή, παρά στη ζωή. Άρα, για άλλη μια φορά, η ποίηση είναι το πεδίο της ελευθερίας μου. Στο πιο πρόσφατο βιβλίο μου, Adrenalina, έγραψα ότι «η ελευθερία είναι ένα κρεβάτι με έναν κήπο». Αυτό είναι η ποίηση για εμένα: το κρεβάτι μου με έναν κήπο.

Ενσυναίσθηση σημαίνει να βάζουμε τον εαυτό μας στη θέση του άλλου. Αυτό απαιτεί φαντασία.

Σε μια εποχή όπου η ευρωπαϊκή ταυτότητα είναι φορτισμένη με ένταση και κατακερματισμό, ποιον ρόλο πιστεύετε ότι μπορεί να παίξει η ποίηση στην αναδιαμόρφωση της αλληλεγγύης;

Πιστεύω ότι η ποίηση, η λογοτεχνία, η τέχνη μπορούν πάντα να μας βοηθήσουν να σκεφτούμε πέρα από την πραγματικότητά μας (η οποία ίσως είναι πιο άνετη από την πραγματικότητα των άλλων). Αυτό έχει να κάνει με τη σημασία της φαντασίας, που είναι τελικά η βάση της ενσυναίσθησης. Ενσυναίσθηση σημαίνει να βάζουμε τον εαυτό μας στη θέση του άλλου. Αυτό απαιτεί φαντασία. Πολύ κακό και πολλή αδιαφορία ίσως προέρχονται από μια βαθιά έλλειψη φαντασίας – δηλαδή ενσυναίσθησης. Από την αδυναμία να φανταστούμε την πραγματικότητα του άλλου. Και σε αυτό το σημείο, πιστεύω ότι η λογοτεχνία μπορεί να βοηθήσει λίγο.

Ποιες είναι οι εντυπώσεις σας από τη συμμετοχή σας στο φετινό Φεστιβάλ ΛΕΑ και ποια είναι η άποψή σας για τα λογοτεχνικά φεστιβάλ γενικότερα;

Το Φεστιβάλ ΛΕΑ είναι ένα εξαιρετικό σημείο συνάντησης για Έλληνες, Ισπανόφωνους και Πορτογαλόφωνους συγγραφείς και καλλιτέχνες. Η φροντίδα με την οποία η Αντριάνα Μαρτίνεθ Φαρσάρι (Διευθύντρια του ΛΕΑ) και η ομάδα της οργανώνουν και προγραμματίζουν το Φεστιβάλ είναι υποδειγματική. Όχι μόνο για τις συζητήσεις, τις μεταφράσεις, την ανταλλαγή πληροφοριών και λογοτεχνικών εμπειριών, αλλά και γιατί δεν ξεχνούν ποτέ την Ιστορία, την τέχνη, τη μουσική ή τη γαστρονομία – και γιατί σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, δεν ξεχνούν ποτέ τη θεμελιώδη ιδέα του «ταξιδιού». Ακόμη κι αν δεν φτάσουμε όλοι στην Ιθάκη, στο ΛΕΑ φτάνουμε σχεδόν.

Επιπλέον, πιστεύω ότι τα διεθνή λογοτεχνικά φεστιβάλ είναι μοναδικές ευκαιρίες για έναν συγγραφέα να μάθει όχι μόνο πώς γράφουν και σκέφτονται οι άνθρωποι σε άλλα μέρη, αλλά και πώς ζουν. Είναι, στην ουσία, προσκλήσεις προς την ενσυναίσθηση.

*Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι δημοσιογράφος.

Δυο λόγια για την ποιήτρια

Η Φιλίπα Λεάλ είναι Πορτογαλίδα ποιήτρια, δημοσιογράφος και σεναριογράφος. Έχει εκδώσει 15 βιβλία, με κάποια εκ των οποίων να έχουν εκδοθεί σε Ισπανία, Βραζιλία, Κολομβία, Γαλλία, Πολωνία και Λουξεμβούργο, ενώ έχει συμμετάσχει και σε πολλές ανθολογίες στην Πορτογαλία και στο εξωτερικό (Ελλάδα, Βενεζουέλα, Μεξικό, Βουλγαρία, Κάτω Χώρες και Σλοβενία).

Έργα της ήταν υποψήφια για τα βραβεία: Correntes d’Escritas, Oceanos και Livro do Ano Bertrand, ενώ η ίδια υπήρξε μέλος σε διάφορες διεθνείς κριτικές επιτροπές, όπως σε αυτήν του Λογοτεχνικού Βραβείου Oceanos (2018) και σε εκείνη του Δημοσιογραφικού Βραβείου Gabriel García Márquez (Κολομβία, 2019).

Ποιήματά της έχουν συμπεριληφθεί στην Ανθολογία νέων Πορτογάλων ποιητών (εκδόσεις Βακχικόν 2021). Ο δρόμος για τον Φυροπόταμο είναι η πρώτη ποιητική συλλογή της που κυκλοφορεί στα ελληνικά.