Καρίμ Κατάν: «Έγραψα για κάτι που χάνεται, είτε πρόκειται για την Παλαιστίνη είτε για την οικογένεια, τις σχέσεις»

Ο Καρίμ Κατάν είναι μια ιδιάζουσα περίπτωση των γαλλικών γραμμάτων. Γεννήθηκε στην Ιερουσαλήμ, μεγάλωσε στη Βηθλεέμ κι ύστερα πέρασε στην Ευρώπη, στη Γαλλία, όπου απέκτησε το διδακτορικό του στη συγκριτική λογοτεχνία. Το πρόσφατο μυθιστόρημά του, για έναν νεαρό Παλαιστίνιο που επιστρέφει στη Δυτική Όχθη μετά από τον μυστηριώδη θάνατο ενός συγγενικού προσώπου του, κυκλοφόρησε στα ελληνικά με τον τίτλο Το παλάτι των δύο λόφων (μτφρ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος, εκδ. Εστία).

Συναντηθήκαμε μαζί του στο 4ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων για να κουβεντιάσουμε για το βιβλίο του -το πρώτο μυθιστόρημά του -, τις θεματικές με τις οποίες καταπιάνεται, τις επιρροές του από Ανατολή και Δύση, αλλά και την κατάσταση στη Μέση Ανατολή.

Ο πρωταγωνιστής σας, ο Φαϊσάλ, μένει στην Ευρώπη, αλλά επιστρέφει στη Δυτική Όχθη, τόπο καταγωγής του, αφού ειδοποιηθεί για τον θάνατο της θείας του, της Ρίτα, την οποία όμως δεν μπορεί να θυμηθεί. Αφήνει τον εραστή του, τον Ζωρζ, γράφοντάς του: «Δεν το έκανα επίτηδες που σε ξέχασα ξανά και ξανά». Ένα από τα βασικά θέματα που πραγματεύεται το μυθιστόρημά σας είναι η μνήμη. Συμφωνείτε με αυτή τη διαπίστωση, κι αν ναι, ποια είναι τα υπόλοιπα;

Το Παλάτι είναι ένα μυθιστόρημα για τη μνήμη και τη λήθη – η άλλη πτυχή της μνήμης είναι, ασφαλώς, όσα ξεχνάμε. Όμως, νομίζω πως πάνω από όλα είναι ένα μυθιστόρημα που ασχολείται με κάτι που χάνεται, είτε πρόκειται για την Παλαιστίνη ή τη Δυτική Όχθη είτε για την οικογένεια, ένα χωριό ή τις διαπροσωπικές σχέσεις. Με απασχολούσε πολύ η έννοια της «κληρονομιάς»: ο Φαϊσάλ σκέφτεται συνεχώς, με μεγάλο άγχος, για όσα αφήνουμε πίσω μας και τον τρόπο που οι υπόλοιποι επικοινωνούν με αυτά.

Είναι πολύ σημαντικό να έχουμε κατά νου ότι το Παλάτι εκδόθηκε για πρώτη φορά στα γαλλικά το 2021, που σημαίνει πως γράφτηκε -δεν θυμάμαι πότε ακριβώς- γύρω στο 2019, λίγο πριν από την πανδημία. Τους πρώτους μήνες της πανδημίας, το επεξεργαζόμουν. Η κατάσταση στην Παλαιστίνη έχει αλλάξει δραματικά έκτοτε. Το μυθιστόρημά μου μιλά για μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, κατά την οποία φούντωνε το άγχος των Παλαιστινίων για την προσάρτηση της γης τους και την εξαφάνιση του λαού τους.

Όταν γράφεις το πρώτο μυθιστόρημά σου, δεν ξέρεις αν θα μπορέσεις να γράψεις δεύτερο, οπότε οι συγγραφείς συχνά προσπαθούμε να χωρέσουμε τα πάντα μέσα του

Το μυθιστόρημα είναι γραμμένο στο πρώτο πρόσωπο, συχνά όμως ο αφηγητής σας απευθύνεται σε κάποιον, χρησιμοποιώντας το β’ πρόσωπο. Είναι διακριτός λοιπόν ένας εξομολογητικός τόνος. Σε ποιον βαθμό είναι αυτοβιογραφικό το έργο σας; Πώς αποτιμάτε τον όρο «αυτομυθοπλασία»;

Σίγουρα το μυθιστόρημά μου δεν είναι μια αυτομυθοπλασία – διαβάζω τα βιβλία αυτού του είδους, αλλά δεν θα με ενδιέφερε να γράψω ένα. Νομίζω πως είμαι ριζωμένος στο «φανταστικό», είμαι πολύ δεμένος με τη μυθοπλασία, για αισθητικούς λόγους, ίσως και για πολιτισμικούς. Προέρχομαι από μια κουλτούρα που θεωρεί την «αυτομυθοπλασία» κάπως περίπλοκη.

Ο Καρίμ Κατάν στο 4ο ΦΒΧ συνομιλώντας με την ποιήτρια Δανάη Σιώζιου.

Από την άλλη, δύσκολα θα λέγαμε πως το μυθιστόρημά μου δεν είναι καθόλου αυτοβιογραφικό. Ακριβώς επειδή είναι το πρώτο μου, υπάρχουν πολλά δικά μου στοιχεία στην ιστορία του. Όταν γράφεις το πρώτο μυθιστόρημά σου, δεν ξέρεις αν θα μπορέσεις να γράψεις δεύτερο, οπότε οι συγγραφείς συχνά προσπαθούμε να χωρέσουμε τα πάντα μέσα του – εκεί έγκειται η δύναμη, αλλά και η αδυναμία ενός πρωταρχικού έργου.

Νομίζω πως ένα μέρος του εαυτού μου βρίσκεται μέσα στον Φαϊσάλ, καθώς και στους υπόλοιπους χαρακτήρες, όπως τον χαρακτήρα της γιαγιάς. Σίγουρα η ματιά μου φαίνεται στον τρόπο που ο Φαϊσάλ περιγράφει το τοπίο – υπάρχουν κομμάτια μου εδώ κι εκεί, χωρίς να είμαι οι ήρωές μου. Ο τρόπος που μιλάει ο πρωταγωνιστής δεν είναι ο τρόπος μου, απλώς έχουμε κοινά, προερχόμαστε από παρόμοιους κόσμους. Κατάγομαι από μια χριστιανική οικογένεια στην Παλαιστίνη, μεγάλωσα εκεί και πιστεύω πως μοιράζομαι την αίσθηση της εξορίας και της αποξένωσης που βιώνει.

Το έργο σας έχει κουίρ στοιχεία και εκτυλίσσεται στη Μέση Ανατολή. Αυτή η μίξη είναι ιδιαίτερη – δεν συναντάμε το κουίρ στοιχείο σε πολλούς γνωστούς Παλαιστίνιους συγγραφείς, όπως π.χ. τον Καναφάνι. Κομίζει κάτι νέο το μυθιστόρημά σας όσον αφορά σ’ αυτό;

Είμαι βέβαιος πως το μυθιστόρημά μου δεν είναι το πρώτο του είδους του, απλώς είναι πιο εύληπτο για τους ανθρώπους της Δύσης. Πέραν τούτου, νομίζω πως η παλαιστινιακή εμπειρία και το queerness συνταιριάστηκαν πολύ φυσικά, δεν το έκανα συνειδητά, γι’ αυτό και οι αναφορές δεν είναι τόσο έντονες, ούτε το θέμα του queerness είναι πολύ κεντρικό. Μπαίνουμε σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι είναι κουίρ κι αυτό είναι όλο. Δεν υπάρχει κάποια επιπλέον εξήγηση.

(...) ο δικός μου κόσμος είναι κουίρ.

Δεν μου αρέσει να λέω ότι κάτι είναι «καινούριο» – πάντα υπάρχει κάποιος που δοκίμασε το ίδιο εγχείρημα πριν από εσένα. Αλλά το σημαντικό σε αυτό το μυθιστόρημα, όπως και στο επόμενο, το οποίο ευελπιστώ να κυκλοφορήσει επίσης από την Εστία, είναι το γεγονός ότι η κουίρ φύση, ο κουίρ αφηγητής, ο κουίρ κόσμος είναι η κανονικότητα. Αυτό είναι πολύ σημαντικό – συνήθως η κανονικότητα αφορά στον στρέιτ κόσμο. Το οποίο είναι εντάξει, απλώς ο δικός μου κόσμος είναι κουίρ.

Ο Καρίμ Κατάν στο 4ο ΦΒΧ με τη Δανάη Σιώζιου

Είστε διδάκτωρ συγκριτικής λογοτεχνίας, με καταγωγή από την Παλαιστίνη. Γεννηθήκατε στην Ιερουσαλήμ, μεγαλώσατε στη Βηθλεέμ και μένετε στη Γαλλία. Στις πρώτες σελίδες του μυθιστορήματός σας, ο Παλαιστίνιος αφηγητής σας προσπαθεί να απολογηθεί για τη δολοφονία ενός εποίκου, κάτι που μου έφερε στο μυαλό τον Ξένο του Καμί, κατά κάποιον τρόπο ανεστραμμένο. Οπότε θέλω να ρωτήσω: ποιοι συγγραφείς σάς επηρέασαν; Μεταξύ Ανατολής και Δύσης, ποιο είναι το «αναγνωστικό ισοζύγιό» σας;

Πήγα σε γαλλικό σχολείο και προφανώς είχα διαβάσει τον Ξένο, ξέρω το βιβλίο πολύ καλά, αλλά το αστείο είναι πως όταν έγραφα το Παλάτι, δεν το είχα στο μυαλό μου. Καμιά φορά, οι πιο προφανείς αναφορές είναι υπόγειες, καθόλου συνειδητές. Όταν είσαι συγγραφέας, είσαι πρώτα και κύρια αναγνώστης, τα βιβλία γίνονται κτήμα σου κι ας τα ξεχνάς πολλές φορές. Ύστερα, βγαίνουν από μέσα σου. Συνειδητοποίησα τη σχέση μου με τον Καμί μόνο όταν οι αναγνώστες άρχισαν να μου την υποδεικνύουν.

Προσπαθώ να μη διαχωρίζω τις επιρροές μου σε ανατολικές και δυτικές, καθώς είμαι ένα μείγμα διαμορφωμένο κι από τις δύο κουλτούρες. Μεγάλωσα στη Βηθλεέμ και από το νηπιαγωγείο, πήγα σε γαλλικό σχολείο. Ήρθα σε επαφή πρωτίστως με τη γαλλόφωνη λογοτεχνία. Αλλά προφανώς έχω επηρεαστεί πολύ κι από την παλαιστινιακή ή την αραβική προφορική λογοτεχνία, από Παλαιστίνιους συγγραφείς, είτε σύγχρονούς μου είτε παλαιότερους. Αναφέρατε τον Καναφάνι προηγουμένως – είναι μια πολύ σημαντική επιρροή για εμένα. Καθώς έγραφα το Παλάτι, το βιβλίο του Χουσεΐν Μπαργκούτι Among the almond trees, το οποίο είναι κατά κάποιον τρόπο αυτομυθοπλασία, ήταν εξίσου σημαντικό.

Το βιβλίο μου είναι επίσης επηρεασμένο από τη γαλλική γραφή και διάφορους άλλους συγγραφείς της Δύσης, όπως τη Σίρλεϊ Τζάκσον, μια συγγραφέα μυθιστορημάτων τρόμου. Το τελευταίο μυθιστόρημά της, Ζούσαμε πάντα σ’ ένα κάστρο, είναι πανέμορφο. Το δικό μου έργο δεν εντάσσεται στο είδος του τρόμου, βέβαια, αλλά περιλαμβάνει φανταστικά στοιχεία εντός του.

Ο Σαΐντ είναι πάντα παρών όταν γράφω, ακριβώς επειδή γράφω σε μια δυτική γλώσσα κι όχι στα αραβικά, επειδή τα βιβλία μου κυκλοφορούν στη Δύση. Έχω στον νου μου τη δυναμική της εξουσίας, το πώς λειτουργεί, τι σημαίνει για εμάς..

Έχετε διαβάσει τα γραπτά του Έντουαρντ Σαΐντ;

Εννοείται, μελέτησα πολύ τον Οριενταλισμό, αλλά και την αυτοβιογραφία του, που τη θεωρώ πολύ καλή. Ο Σαΐντ είναι πάντα παρών όταν γράφω, ακριβώς επειδή γράφω σε μια δυτική γλώσσα κι όχι στα αραβικά, επειδή τα βιβλία μου κυκλοφορούν στη Δύση. Έχω στον νου μου τη δυναμική της εξουσίας, το πώς λειτουργεί, τι σημαίνει για εμάς.

Καθώς μιλάμε, όλος ο κόσμος παρακολουθεί με αγωνία τις εξελίξεις στη Γάζα και στη Μέση Ανατολή. Ποιες είναι οι σκέψεις σας πάνω σ’ αυτό το θέμα;

Ειλικρινά, δεν ξέρω τι να πω πια. Τα τελευταία δυο χρόνια ήταν πολύ δύσκολα, όλη η οικογένειά μου βρίσκεται στην Παλαιστίνη. Είναι τρομερό που τόσες παλαιστινιακές φωνές φιμώθηκαν σε μέρη όπως η Γαλλία. Έτσι, τα τελευταία δυο χρόνια βρέθηκα να μιλώ στα γαλλικά μέσα ενημέρωσης για την Παλαιστίνη, προσπαθώντας να κρατήσω μια ισορροπία μεταξύ αυτής της συζήτησης και της συζήτησης για τη μυθοπλασία. Νομίζω πως ένα ζοφερό μέλλον περιμένει τους Παλαιστίνιους. Ίσως, αν μου κάνατε την ερώτηση πριν από τις επιθέσεις του Ισραήλ στο Ιράν, η απάντησή μου να ήταν καλύτερα δομημένη. Αλλά αυτή τη στιγμή, συμβαίνουν καθημερινά αδιανόητες εξελίξεις, με τις οποίες δεν μπορούμε να συμβαδίσουμε. Το μυαλό μας είναι χαμένο.

Νομίζω πως είναι σημαντικό να καταλάβουμε πως ο τρόπος που οι κυβερνήσεις και τα μέσα ενημέρωσης διαχειρίζονται το παλαιστινιακό ζήτημα έρχεται συχνά σε αντίθεση με τον τρόπο που οι άνθρωποι νιώθουν για αυτό.

Στην αρχή του πολέμου, ακύρωσαν τη συμμετοχή μου σε ένα συνέδριο στην Αυστρία. Έγραφα πολλά κείμενα για τον πόλεμο και τη γενοκτονία – κάποια υπάρχουν στο διαδίκτυο. Νομίζω πως είναι σημαντικό να καταλάβουμε ότι ο τρόπος που οι κυβερνήσεις και τα μέσα ενημέρωσης διαχειρίζονται το παλαιστινιακό ζήτημα έρχεται συχνά σε αντίθεση με τον τρόπο που οι άνθρωποι νιώθουν για αυτό. Εκεί εναποθέτω τις ελπίδες μου.

Ξέρετε, έζησα στην Ελλάδα για τρία χρόνια και την επισκέπτομαι συχνά μέχρι σήμερα. Ντρέπομαι που δεν μιλώ τη γλώσσα σας, η χώρα σας είναι ένα μέρος που αγαπώ. Αλλά ναι, ακόμα και στην Ελλάδα, στην Αθήνα τουλάχιστον, γνωρίζω πως υπάρχουν διαφορετικές δυναμικές όσον αφορά στην Παλαιστίνη.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα 

Διδάκτωρ συγκριτικής λογοτεχνίας και συγγραφέας, ο Παλαιστίνιος Καρίμ Κατάν γεννήθηκε το 1989 στην Ιερουσαλήμ και μεγάλωσε στη Βηθλεέμ. Γράφει στα γαλλικά και στα αγγλικά. Η συλλογή διηγημάτων του Préliminaires pour un verger futur (2017· Elyzad poche, 2024) ήταν στην τελική λίστα υποψηφιοτήτων για το βραβείο Μποκάτσιο.

Το Παλάτι των δύο λόφων (Elyzad poche, 2024) είναι το πρώτο του μυθιστόρημα και τιμήθηκε με το Βραβείο των Πέντε Ηπείρων της Γαλλοφωνίας (2021).