Βαλεντίνα Άκσι: «Τώρα, ό,τι και να γράψω, ο πόλεμος ακουμπάει το κείμενο»

Η Βαλεντίνα Άκσι είναι βραβευμένη Ουκρανή συγγραφέας. Γεννήθηκε στην Κριμαία και έζησε στο Κίεβο για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Έχει τιμηθεί με το Βραβείο Κιριένκο Βολόσιν (2020) από την Ένωση Συγγραφέων της Ουκρανίας για το μυθιστόρημά της 21 ½ Casino - Stories. Τα διηγήματά της έχουν περιληφθεί τόσο στις μεγάλες όσο και στις μικρές λίστες του Διεθνούς Λογοτεχνικού Διαγωνισμού Ισαάκ Μπάμπελ. Το ουκρανικό λογοτεχνικό περιοδικό Rainbow την ανακήρυξε «Συγγραφέα της χρονιάς» το 2018. Η συλλογή διηγημάτων «Το DNA των Αγγέλων» είναι η πρώτη έκδοσή της στα ελληνικά και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Βακχικόν, σε μετάφραση Ελένης Κατσιώλη. Με αφορμή το βιβλίο η συγγραφέας μας παραχωρεί την παρακάτω συνέντευξη και μιλά για τη ζωή, τον πόλεμο και τη θέση της λογοτεχνίας στον κόσμο και στην καρδιά της.

Η συλλογή διηγημάτων σας «Το DNA των αγγέλων» κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Βακχικόν στην Ελλάδα. Πώς νιώθετε που μπορείτε να «πείτε» τις ιστορίες σας στους Έλληνες αναγνώστες;

Είναι μια καταπληκτική ευκαιρία και ευχαριστώ τις Εκδόσεις Βακχικόν. Φυσικά, έχω λίγο άγχος για το πώς θα υποδεχτούν οι Έλληνες αναγνώστες τις ιστορίες μου. Οι ιστορίες μου αφορούν πράγματα που είναι κοντά σε κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από τη χώρα στην οποία ζει. Όλοι, ανεξαρτήτως εθνικότητας και χώρας διαμονής, θέλουμε να μας αγαπούν και θέλουμε να αγαπάμε. Οι Έλληνες και οι Ουκρανοί κλαίνε με τον ίδιο τρόπο όταν χάνουν αγαπημένα τους πρόσωπα και χαίρονται εξίσου όταν γεννιούνται παιδιά ή όταν παντρεύονται αυτά τα παιδιά κ.λπ. Άρα δεν υπάρχουν τόσες διαφορές μεταξύ μας. Έχω πάει πολλές φορές στην Ελλάδα, για δουλειά και για αναψυχή, έχω ταξιδέψει στην Πελοπόννησο, έχω πιει υπέροχο σπιτικό ελληνικό κρασί στην Κρήτη, έχω περπατήσει στην Αθήνα. Λατρεύω την Ελλάδα. Ο ήλιος, το καταπληκτικό φαγητό και, φυσικά, οι άνθρωποι, πάντα φιλόξενοι, ζεστοί και φωτεινοί, θα έλεγα. Ελπίζω ότι θα απολαύσουν τις ουκρανικές μου ιστορίες.

Η λογοτεχνία που δεν βασίζεται στην πραγματικότητα είναι νεκρή.

Η κυκλοφορία της συλλογής και επομένως αυτή η συνέντευξη βρίσκει την Ουκρανία σε εμπόλεμη κατάσταση. Δυστυχώς, δεν μπορούμε παρά να αναφερθούμε σε αυτό σε μια συζήτηση που θα θέλαμε να είναι μια εντελώς λογοτεχνική συζήτηση. Αλλά η λογοτεχνία δεν είναι πάντα κατά κάποιον τρόπο συνυφασμένη με την πραγματικότητα; Είναι δύσκολο να θέσουμε μια πραγματική ερώτηση σχετικά με αυτό, επομένως θα θέλατε να μοιραστείτε μερικές σκέψεις;

Έχετε δίκιο, ακόμα και οι καλές ιστορίες επιστημονικής φαντασίας είναι συνυφασμένες με την πραγματικότητα. Η λογοτεχνία που δεν βασίζεται στην πραγματικότητα είναι νεκρή. Οι ιστορίες που περιλαμβάνονται στη συλλογή γράφτηκαν πριν τον πόλεμο, αν και η ιστορία «Το DNA των αγγέλων» έχει «αγγιχτεί» από τον πόλεμο του 2014. Τώρα, ό,τι και να γράψω, ο πόλεμος «ακουμπάει» το κείμενο. Η νέα μου ιστορία «Ελιές» δημοσιεύεται τώρα στο ουκρανικό περιοδικό «Raduga/Ουράνιο τόξο». Γράφτηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου και έχει «σημαδευτεί» από αυτόν. Αν και οι δράσεις στην ιστορία φαίνονται μη στρατιωτικές και λαμβάνουν χώρα στις αρχές της δεκαετίας του '90, ο τρέχων πόλεμος αγγίζει τους χαρακτήρες μου. Ξέρετε, ο πόλεμος κάνει τα συναισθήματά μας πιο έντονα. Είναι σαν, για παράδειγμα, να έχεις ένα μαχαίρι στην κουζίνα που το χρησιμοποιείς για να κόβεις λαχανικά κάθε μέρα. Το μαχαίρι είναι αρκετά κοφτερό για να κόβεις πατάτες. Και τότε κάποιος το ακονίζει και του δίνει την οξύτητα ενός ξίφους σαμουράι. Και τώρα, ό,τι και να κάνεις με αυτό το μαχαίρι καταλήγεις είτε να κάνεις κακό στον εαυτό σου, είτε να κόβεις κάτι περιττό. Έτσι είναι με τον πόλεμο. Ό,τι και να γράψεις, ό,τι και να κάνεις, τίποτα δεν είναι όπως παλιά, όλα είναι πιο αιχμηρά τώρα, όλα σε κόβουν, όλα περνούν μέσα από αυτόν τον τρομερό πόλεμο. Αυτή τη στιγμή, οι πασχαλιές έχουν ανθίσει στην ταράτσα μου. Τις κοιτάζω, αλλά στο κεφάλι μου: «δεν υπάρχουν πασχαλιές στο Μπαχμούτ τώρα», καμία πασχαλιά δεν θα επιβιώσει εκεί τώρα.

Το πιο τρομακτικό πράγμα τις πρώτες μέρες του πολέμου ήταν όταν έστελνες ένα SMS σε ένα κοντινό σου άτομο και έβλεπες ότι δεν είναι online και το μπλε σημάδι που δείχνει ότι το μήνυμα διαβάστηκε, δεν εμφανιζόταν.

Στην περίπτωσή σας πώς και με ποιον τρόπο αυτή η σκληρή πραγματικότητα επηρεάζει τη ζωή, τις ιστορίες και τη γραφή σας;

Ο πόλεμος επηρεάζει τους πάντες και τα πάντα. Ξυπνάς και το πρώτο πράγμα που σου έρχεται στο μυαλό είναι «πόλεμος, πόλεμος γίνεται». Στην Ουκρανία είναι ο μπαμπάς μου, ο αδερφός μου με την οικογένειά του. Πολλοί στενοί φίλοι και συγγενείς είναι εκεί. Η ανιψιά μου η Σόνια, δεκατριών ετών, ξέρει ότι όταν είναι μόνη στο σπίτι (η μαμά στη δουλειά) και ακουστεί η σειρήνα, πρέπει να τρέξει στο μπάνιο και να καθίσει στο πάτωμα. Ο πατέρας της είναι τώρα στο στρατό. Είναι μόλις δεκατριών ετών, αλλά ξέρει πώς να συμπεριφέρεται κατά τη διάρκεια που ηχεί η σειρήνα και με τρομάζει αυτό όταν το συνειδητοποιώ. Το πιο τρομακτικό πράγμα τις πρώτες μέρες του πολέμου ήταν όταν έστελνες ένα SMS σε ένα κοντινό σου άτομο και έβλεπες ότι δεν είναι online και το μπλε σημάδι που δείχνει ότι το μήνυμα διαβάστηκε, δεν εμφανιζόταν. Και άνοιγες το Μessanger κάθε ένα λεπτό και προσευχόσουν να φανεί το μπλε σημάδι. Ένα σημάδι που θα έδειχνε ότι το κοντινό σου πρόσωπο ήταν ζωντανό και ήταν καλά. Τώρα πολλοί κοντινοί μου άνθρωποι είναι στο στρατό, στην πρώτη γραμμή και από εκεί… καταλαβαίνετε, μερικές φορές έρχονται νέα που δεν σε αφήνουν να συνέλθεις για μία εβδομάδα. Στις μέρες μας, δεν μπορείς να γράψεις τίποτα ανάλαφρο, αστείο, ή ξέγνοιαστο στο στυλ της ιστορίας «Η εκδίκησή μου στον αθάνατο». Δεν μπορώ να αποστασιοποιηθώ από την πραγματικότητα.

[...] η τέχνη μπορεί να κάνει τα πάντα: να εμπνεύσει, να πει την αλήθεια και να εξαπατήσει, δυστυχώς.

Πιστεύετε ότι οι λέξεις και η τέχνη μπορούν να συμβάλουν και με ποιον τρόπο σε μια άγρια πραγματικότητα όπως ο πόλεμος;

Δυστυχώς, η τέχνη δεν είναι πάντα για καλό ή με την πλευρά του καλού. Δείτε πώς η τέχνη υπηρέτησε την προπαγάνδα στη ναζιστική Γερμανία και πώς την υπηρετεί τώρα στη Ρωσία. Πόσοι καλλιτέχνες δοξάζουν τώρα στα τραγούδια τους αυτόν τον τρομερό πόλεμο! Επομένως, η τέχνη μπορεί να κάνει τα πάντα: να εμπνεύσει, να πει την αλήθεια και να εξαπατήσει, δυστυχώς. Κι εδώ, είναι σημαντικό σε ποια πλευρά στέκεσαι, όχι ως συγγραφέας, αλλά ως άνθρωπος.

Μιλώντας για «Το DNA των αγγέλων», θα θέλατε να μοιραστείτε μερικά πράγματα για το τι συνδέει τις ιστορίες της συλλογής μεταξύ τους;

Όλες αυτές οι ιστορίες συνδέονται με τη ζωή. Σε αυτές τις ιστορίες, βρίσκουμε όλα όσα συναντάμε στη ζωή μας: αβάσταχτα λάθη για τα οποία πρέπει να πληρώνουμε το τίμημα σε όλη μας τη ζωή, όπως στο διήγημα «Το αγόρι στην απέναντι όχθη», αγάπες που δεν μπορούμε να ξεχάσουμε ποτέ, όπως στο «Γκριζογάλανα μάτια», το πρώτο μας ραντεβού, το γέλιο, τα δάκρυα και την αγάπη. Τα πάντα, ακριβώς όπως στη ζωή.

Για να γράψω «Το DNA των αγγέλων», ταξίδεψα 400 χιλιόμετρα μακριά από το Κίεβο με νυχτερινό τρένο, διανυκτέρευσα σε ένα ξενοδοχείο και μετά έκανα μια τρίωρη βόλτα με ταξί στην περιοχή και τελικά γύρισα πίσω για να συναντήσω τον κεντρικό χαρακτήρα.

Είναι οι ιστορίες σας αληθινές; Τι είναι αυτό που σας εμπνέει και πώς οι σκέψεις σας καταλήγουν στο χαρτί;

Οι άνθρωποι που συναντώ πάντα με εμπνέουν. Ξέρετε οι καλύτερες ιστορίες προέρχονται πάντα από την πραγματική ζωή. Δεν μπορείς να βρεις τίποτα καλύτερο από την ίδια τη ζωή. Για να γράψω «Το DNA των αγγέλων», ταξίδεψα 400 χιλιόμετρα μακριά από το Κίεβο με νυχτερινό τρένο, διανυκτέρευσα σε ένα ξενοδοχείο και μετά έκανα μια τρίωρη βόλτα με ταξί στην περιοχή και τελικά γύρισα πίσω για να συναντήσω τον κεντρικό χαρακτήρα. Μερικές ιστορίες που ακούω μένουν μαζί μου για πολύ καιρό. Άκουσα την ιστορία «Το αγόρι της απέναντι όχθης» από τον φίλο μου στα μέσα της δεκαετίας του '90 και δεν μπορούσα να την ξεχάσω, και μετά από 20 χρόνια, έβαλα την ιστορία στο χαρτί. Το «Ένα αποτυχημένο ραντεβού ή γιατί οι άντρες και οι γυναίκες μαλώνουν» είναι αυτοβιογραφικό και μου συνέβη όταν ήμουν έξι χρονών. Είναι, λοιπόν από τα παιδικά μου χρόνια. Ακριβώς όπως και η ιστορία «Γκριζογάλανα μάτια». Είναι για τη γιαγιά μου Αντωνίνα. Το περιστατικό που περιγράφεται στο «Άραγε αρέσει το παγωτό στην Eclipse;» συνέβη στον γιο μου. Έγραψα επίσης το μυθιστόρημά μου «21 ½ Casino-Stories» με βάση πραγματικά γεγονότα. Στη δεκαετία του '90, δούλευα ως κρουπιέρισσα σε ένα καζίνο για τέσσερα χρόνια, οπότε περνούσαν πολλές ιστορίες μπροστά από τα μάτια μου, τόσο αστείες όσο και θλιβερές. Λοιπόν, αν έχετε μια ιστορία, πείτε τη μου.

Πότε ξεκινήσατε να γράφετε και τι θα λέγατε ότι σας καθόρισε ως συγγραφέα;

Άρχισα να γράφω για το κοινό, κι όχι μόνο για μένα, αρκετά αργά, αφού έκλεισα τα σαράντα. Έτσι, όπως μπορείτε να δείτε, ποτέ δεν είναι αργά για να ξεκινήσετε κάτι. Κατά λάθος βρέθηκα σε μαθήματα από την Ουκρανή συγγραφέα Elena Rog κι εκείνη με στήριξε από την αρχή και μου έδωσε ώθηση. Αργότερα, ο Yuriy Kovalsky, ο εκδότης του λογοτεχνικού περιοδικού «Raduga», άκουσε τις ιστορίες μου και αρχίσαμε να συνεργαζόμαστε. Η υποστήριξη αυτών των δύο ανθρώπων έπαιξε καθοριστικό ρόλο για μένα, αφαιρώντας μου τον φόβο να γράφω για το κοινό και όχι μόνο για μένα. Επομένως, μη διστάζετε να πείτε καλά λόγια σε κάποιον. Μπορεί να κάνει τα φτερά του να ανοίξουν. Νομίζω ότι ξεκίνησα να γράφω γιατί είμαι πολύ συμπονετική, αν μπορώ να το πω για τον εαυτό μου. Μερικές φορές αυτό δεν είναι τόσο καλό στη ζωή. Δεν μπορώ να δω ταινίες με πολλή βία. Απλώς δεν μπορώ να το κάνω, σωματικά, ακόμα κι αν πρόκειται για μια πολύ καλή ταινία, με πολύ ταλέντο. Εξαιτίας αυτού, πολλές ταινίες των φεστιβάλ με προσπερνούν. Όταν επρόκειτο να πάρω συνέντευξη από την ηρωίδα του «Το DNA των αγγέλων», γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι η συνέντευξη θα ήταν επώδυνη, πήρα μια καλή δόση ηρεμιστικού. Κι όμως, έκλαψα κατά τη διάρκεια της συνέντευξης με την ηρωίδα. Πολλές από τις ιστορίες μου, συμπεριλαμβανομένου του μυθιστορήματος «21 ½ Casino-Stories», είναι γραμμένες σε πρώτο πρόσωπο. Εφόσον τρυπώνω κατευθείαν στο δέρμα των ηρώων, νιώθω πώς το αίμα τους τρέχει μέσα στις αρτηρίες μου και γίνεται δύσκολο να πω «αυτός» ή «αυτή». Ο ήρωας γίνεται «εγώ».

Τι σημαίνει η ίδια η γραφή για εσάς προσωπικά;

Ίσως αφορά το να νιώσω τον κόσμο γύρω μου. Νιώθω - γράφω. Και αυτή τη στιγμή ο κόσμος είναι ταραγμένος, και υπάρχει πολύ αγωνία στις νέες μου ιστορίες. Πιστεύω ότι η Ουκρανία θα κερδίσει σύντομα αυτόν τον πόλεμο και θα ακολουθήσουν νέες ιστορίες.