«Η μοναξιά της Δύσης» του Μάρτιν ΜακΝτόνα, σε σκηνοθεσία Ελένης Σκότη (κριτική θεάτρου) – Αυτοκαταστροφικοί ήρωες και τα αδιέξοδά τους

Είδα, στο Θέατρο «Επί Κολωνώ», την ομάδα Νάμα στη μαύρη κωμωδία «Μοναξιά της Δύσης» (1997) του Martin McDonagh, σε έξοχη σκηνοθεσία της Ελένης Σκότη. Ο ΜακΝτόνα, με πρότυπό του τον Sean O'Casey, έκανε το σκηνοθετικό του ντεμπούτο με την ταινία μικρού μήκους «Six shooter», που τιμήθηκε με Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας Μικρού Μήκους. Ακολούθησαν οι ταινίες «Αποστολή στην Μπριζ», «Επτά Ψυχοπαθείς», «Οι Τρεις Πινακίδες έξω από το Έμπινγκ, στο Μιζούρι» και η «Τριλογία των νησιών Άραν»: «The Cripple of Inishmaan», «The Lieutenant of Inishmore» (θα το ανεβάσουν οι αδελφοί Σταυρόπουλοι) και «The Banshees of Inisherin». «Η μοναξιά της Δύσης (The Lonesome West)» είναι το τρίτο και τελευταίο μέρος της «Leenane trilogy», μετά τη «Βασίλισσα της ομορφιάς» («Beauty Queen of Leenane», που ανέβασε η Ελένη Σκότη το 2021) και το «Ένα ιρλανδέζικο κρανίο» («A Skull in Connemara»).

Τα δυο αδέρφια και ο αλκοολικός ιερέας

Το έργο παρουσιάζει τη συναισθηματικά οξυμμένη σχέση δύο ανύπαντρων αδερφών σε ένα χωριό της δυτικής Ιρλανδίας, μετά τον θάνατο του πατέρα τους. Το σκηνικό είναι και πάλι καθιστικό και κουζίνα με σόμπα ενός αντιπροσωπευτικού ιρλανδέζικου σπιτιού της εξοχής στη δεκαετία του ’90, που αποτυπώνει την παθολογία της διαβίωσης σε επαρχιακό περιβάλλον: νατουαλιστικό σκηνικό του Γιώργου Χατζηνικολάου, εξαιρετικοί φωτισμοί του Γιώργου Αγιαννίτη και αναγνωρίσιμη μουσική του Gary Solomon. Εξαρχής το έργο (που σε κάποια σημεία θυμίζει το «True West» του Σαμ Σέπαρντ) σε εισάγει, απολύτως ρεαλιστικά, στη δύσκολη συνύπαρξη των δυο γεροντοπαλίκαρων, που βρίθει από καθημερινές συγκρούσεις και αψιμαχίες, από αξεπέραστα παιδικά τραύματα, από εμμονές και εγωϊστικά κολλήματα, χωρίς αυτά όλα να αποκλείουν μια περίεργη μορφή αγάπης: ενώ επιφανειακά κυριαρχεί η περιφρόνηση και ένα σαρκαστικό, προσβλητικό χιούμορ, κατά βάθος ο ένας αναζητά απεγνωσμένα την εκτίμηση του άλλου. Και αυτό προσδίδει στο έργο γνωρίσματα της τραγικωμωδίας.

Το κεντρικό θέμα είναι ότι η ανάγκη για αναγνώριση υπερσκελίζεται από την κατεπείγουσα ανάγκη για συντροφικότητα (και αυτό αφορά και τον αλκοολικό πάστορα Γουέλς, το τρίτο ανδρικό πρόσωπο που ζει στην άγονη αυτήν επαρχία). Ο πατέρας τους μόλις πέθανε σε ένα υποτιθέμενο «ατύχημα» με καραμπίνα. Ο μεν Βαλίν ενδιαφέρεται αποκλειστικά για τα φτηνά αγαλματάκια του Αγίου Φραγκίσκου, της Αγίας Τερέζας και της Παναγίας, καθώς και για την κατανάλωση ουίσκι, ενώ η τσιγκουνιά είναι το κύριο γνώρισμα του χαρακτήρα του: «Δεν δίνει του αγγέλου του νερό», όπως θα λέγαμε. Ο δε κρεμανταλάς Κόλμαν ενδιαφέρεται μόνο για το φαγητό και συχνάζει σε κηδείες, με σκοπό να φάει δωρεάν λουκανικοπιτάκια και vol-au-vents. Όταν μένει μόνος στο σπίτι, καταστρέφει όλα τα πλαστικά αγαλματάκια που ο Βαλίν έχει διακοσμήσει στο ράφι, λειώνοντάς τα μέσα στον καινούργιο φούρνο του αδερφού του.

Μόνο ο πατέρας Γουέλς, ο αλκοολικός ιερέας της ενορίας που είναι και προπονητής μιας ομάδας ποδοσφαίρου κορασίδων, προσπαθεί να αποκαταστήσει τη σχέση τους, αλλά οι συμβουλές του πέφτουν στο κενό: ο διαρκής ανταγωνισμός που παρουσιάζει ο ΜακΝτόνα αποκαλύπτει το κλειστοφοβικό κλίμα της ιρλανδικής επαρχίας που ο μοντερνισμός την έχει ξεχάσει, τον φθόνο και τη μικρότητα των στερημένων ανθρώπων, τα σύνδρομα της ελλειπτικής οικογένειας και τις σχέσεις αμοιβαίας αδυναμίας και αλληλεξάρτησης. Οι δολοφονίες και οι αυτοκτονίες αφθονούν σε αυτήν τη μικροσκοπική ενορία, και η μείωση του πληθυσμού, σε συνδυασμό με τον κυνισμό και τον αμοραλισμό, έχει οδηγήσει τον πατέρα Γουέλς σε επανειλημμένες κρίσεις πίστης – τόσο συχνά, μάλιστα, που το θέμα έχει γίνει αντικείμενο χλευασμού ανάμεσα στους κατοίκους, οι οποίοι δεν θυμούνται καν αν το όνομά του είναι Γουόλς ή Γουέλς.

Σχέσεις εξουσίας

Αργότερα, στο έργο αποκαλύπτεται ότι ο Κόλμαν πυροβόλησε τον πατέρα του επειδή εκείνος τον προσέβαλε για το νέο του κούρεμα. Ο Βαλίν συμφώνησε να παρέχει άλλοθι στον Κόλμαν, υποστηρίζοντας ότι ο θάνατος του πατέρα τους ήταν τυχαίος. Ως αντάλλαγμα, έχει απαιτήσει το μερίδιο του Κόλμαν από την κληρονομιά: έκτοτε ο Βαλίν ελέγχει τα οικονομικά και επιβάλλει την εξουσία του -στα χρήματα, στο σπίτι και στον Κόλμαν-, αντλώντας ευχαρίστηση από το να τον βασανίζει. Αντί πινακίου φακής, λοιπόν, τα πρωτοτόκια, και σαν άλλοι Ησαύ και Ιακώβ οι δύο αδερφοί απεργάζονται τον θάνατο του πατέρα τους χωρίς μεταμέλεια.

Η ένοχη επιθετικότητά τους καταντά κωμική και μαρτυρεί έντονο παλιμπαιδισμό: ο Βαλίν επιτίθεται στον Κόλμαν επειδή έφαγε τα πατατάκια του, ενώ καβγαδίζουν για το ποιανού σειρά είναι να διαβάσει ένα φτηνό περιοδικό. Ο πατήρ Γουέλς, καταβεβλημένος από το μίσος που κυριαρχεί ανάμεσα στα αδέλφια και υποφέροντας από χαμηλή αυτοεκτίμηση, γράφει μια επιστολή με την οποία τους ικετεύει να τα βρουν μεταξύ τους, δηλώνοντας μάλιστα ότι θέτει σε κίνδυνο την ίδια του την ψυχή για χάρη τους. Στη συνέχεια, αυτοκτονεί μελοδραματικά στη λίμνη. Η αυτοχειρία του ιερέα έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς έχει προηγηθεί εκτενής συζήτηση γύρω από το θέμα, που ουσιαστικά σαρκάζει τα παράδοξα της καθολικής ηθικής: η αυτοκτονία οδηγεί στην αιώνια καταδίκη στην Κόλαση, καθώς αποτελεί, ουσιαστικά, φόνο του εαυτού – μια πράξη για την οποία δεν υπάρχει πλέον η δυνατότητα μετάνοιας.

Η Γκερλήν, μια νεαρή κοπέλα που κάνει λαθρεμπόριο αλκοόλ και τρέφει βαθιά αισθήματα για τον πατέρα Γουέλς, είναι συντετριμμένη από την αυτοκτονία του, και αυτό την καθιστά τη μοναδική εχέφρονα μορφή μιας κακεντρεχούς και κακόβουλης κοινότητας ανθρώπων που είναι παγιδευμένη στα στάσιμα νερά της (αντιστοιχεί σε «νύμφη» της ιρλανδικής μυθολογίας). Η Γκερλήν παραδίδει το γράμμα στα δύο αδέλφια και στη συνέχεια αποχωρεί, παραμένοντας εκτός δράσης για το υπόλοιπο του έργου. Όταν ο Κόλμαν και ο Βαλίν διαβάζουν το γράμμα, επιχειρούν να συμφιλιωθούν. Ακολουθεί η παρωδία μιας σύγχρονης διαδικασίας συμφιλίωσης: μια σκηνή «εξομολογήσεων», κατά την οποία τα αδέλφια παραδέχονται, το ένα μετά το άλλο, τα κακά που είχαν διαπράξει κρυφά ο ένας εις βάρος του άλλου στο παρελθόν. Αντί όμως να αφήσουν το παρελθόν πίσω τους, χρησιμοποιούν τις συγγνώμες τους ως νέα όπλα για να ανοίξουν παλιές πληγές. Η κλιμάκωση αυτής της σκηνής (σε εξαιρετική σκηνοθετική διαχείριση της Ελένης Σκότη) επιτρέπει ένα ρεσιτάλ ερμηνείας του δίδυμου Δεντάκη-Πολυζωίδη: στο τέλος, ανήμπορος να συγχωρήσει την εξωφρενική κακουργία του Κόλμαν, ο Βαλίν επιχειρεί να τον δολοφονήσει με ένα μαχαίρι κουζίνας, αλλά ο Κόλμαν ανταποδίδει πυροβολώντας και καταστρέφοντας τη σόμπα του Βαλίν και τη νέα συλλογή του από κεραμεικά θρησκευτικά φιγουρίνια.

Έξοχο δείγμα ρεαλισμού

Η μετάφραση του Γιώργου Χατζηνικολάου αποδεικνύεται πολύ δραστική, ενώ η σκηνοθετική προσέγγιση της Ελένης Σκότη διατηρεί αλώβητη την ιρλανδική ποιότητα του έργου. Ο Παντελής Δεντάκης στον ρόλο του Βαλίν είναι συγκλονιστικός, αποδίδοντας ένα αυτάρεσκο συνονθύλευμα αγορίστικης μικροπρέπειας, ενώ κατά βάθος είναι μια νευρωτική «ψυχούλα» που θρηνεί τον χαμένο του σκύλο. Ο Σήφης Πολυζωίδης ενσαρκώνει με στιβαρότητα και την απαιτούμενη χροιά αποστασιοποιημένου ψυχωτικού «λεχρίτη» τον ρόλο του Κόλμαν, ενός ανθρώπου που επίσης πάσχει από ανασφάλεια. Μια ακόμη μελαγχολική επανεκτίμηση της έννοιας της συντροφικότητας. Πολύ πειστικά, με συγκρατημένη αυτοακύρωση και χαμηλό βλέμμα ερμηνεύει ο Νικόλας Δροσόπουλος τον ρόλο του πάστορα Γουέλς, ενώ η Χριστίνα Μαριάνου αποδίδει με φρεσκάδα, διαύγεια και την απαιτούμενη δόση υστερίας τη νεαρή Γκερλήν. Οι ανδρικοί χαρακτήρες είναι ουσιαστικά ανόητοι και όλοι (περιλαμβανόμενης της Γκερλήν) είναι ανίκανοι να αλλάξουν τη ζωή τους, ωστόσο παραμένουν πιστοί στον εαυτό τους και συγκινητικά ευάλωτοι.

Ο θεατής πιάνει τον εαυτό του να υπομειδιά με τις αντιδράσεις ανθρώπων που, παραδόξως, είναι συμπαθείς και παλεύουν με τους εσωτερικούς τους δαίμονες, παρά τον εμπρηστικό τους παραλογισμό και τα φρικτά τους ελαττώματα.

Κάποια αδιευκρίνιστα σημεία προσδίδουν μαύρο χιούμορ και κωμική αίσθηση εκκρεμότητας στο θαυμάσιο αυτό έργο: ήταν άραγε σκόπιμος ο πυροβολισμός που σκότωσε τον πατέρα; Υπάρχει άραγε ακόμα και σήμερα μια σφαίρα στο όπλο που κρέμεται στον τοίχο; Γιατί η Καθολική Εκκλησία δείχνει τόση επιείκεια απέναντι στον φόνο, ενώ τιμωρεί τόσο αυστηρά την αυτοκτονία; Ο θεατής πιάνει τον εαυτό του να υπομειδιά με τις αντιδράσεις ανθρώπων που, παραδόξως, είναι συμπαθείς και παλεύουν με τους εσωτερικούς τους δαίμονες, παρά τον εμπρηστικό τους παραλογισμό και τα φρικτά τους ελαττώματα. Ο ρεαλιστής συγγραφέας θέλει την ηθική καταρράκωση και τη διαδικασία αλληλεξόντωσης να κατευνάζονται. Θέλει τους ήρωές του να δεσμεύονται ηθικά από την πιθανότητα «η ψυχή του πατέρα Γουέλς να είναι τελικά εντάξει». Η παράσταση είναι ένα έξοχο παράδειγμα σκηνικής απόδοσης του ψυχολογικού ρεαλισμού, καθώς οι χαρακτήρες του αγγίζουν τα όρια της καρικατούρας, όχι όμως τόσο υπερτονισμένης ώστε να εμποδίζει την ψυχολογική αλληλεπίδραση.

 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Συγγραφέας: Martin McDonagh
Μετάφραση: Γιώργος Χατζηνικολάου
Σκηνοθεσία: Ελένη Σκότη
Πρωταγωνιστούν: Παντελής Δεντάκης, Σήφης Πολυζωίδης, Νικόλας Δροσόπουλος, Χριστίνα Μαριάνου
Κοστούμια: Μαρία Αναματερού
Φωτισμοί: Γιώργος Αγιαννίτης
Μουσική – Ηχητικός σχεδιασμός: Gary Solomon
Φωτογραφίες – Τρέιλερ παράστασης: Νικόλας Κωστής