«Το αθέατο εγχειρίδιο – Διπλωματική σκέψη και πράξη του Ιωάννη Καποδίστρια (1815-1826)» του Αναστάσιου-Ιωάννη Μεταξά (κριτική)

Στην εργογραφία του Αναστασίου-Ιωάννη Δ. Μεταξά, επίτιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, διακεκριμένου μέλους της διεθνούς ακαδημαϊκής κοινότητας, τολμηρού κριτικού της πολιτικής και του πολιτισμού (με καλή, εξίσου τολμηρή κατάδυση στη σημασιολογική διαστρωμάτωση αυτών των εννοιών), πρώτιστα σπουδαίου διανοητή, η ευρύτερη πέραν των ειδικών κοινότητα αναγνωστών έχει ανακαλύψει λεπτομέρειες από τις διαρκείς διεργασίες ενός παραγωγικού εργαστηρίου εντυπωσιακής δοκιμιακής γραφής, όπου εντάσσονται εκδόσεις, όπως αυτές υπό τους τίτλους: Προεισαγωγικά για τον πολιτικό λόγο. Δεκατέσσερα μαθήματα για το στυλ (1997), Η ρητορική των ερειπίων (2005), Υπαινικτικά πορτραίτα. Η ανεπαίσθητη απεικόνιση του κύρους (2007), Μια ανήσυχη διερώτηση σε μια εποχή απροστάτευτης αμφισβήτησης (2017), μεταξύ άλλων.

Παραπληρωματική σχέση προς αυτά τα έργα έχει αναπτύξει το πρωτότυπο κειμενικό σύμπαν του Γιάννη Μεταξά (λογοτεχνικό «προσωπείο» για τον ακαδημαϊκό Αναστάσιο-Ιωάννη). Στη σύνθεση αυτού του σύμπαντος συμμετέχουν ως ενδιαφέροντα δείγματα πρωτότυπου, ενιαίου δημιουργικού λόγου οι ποιητικές συλλογές του Γιάννη Μεταξά υπό τους τίτλους: Κατά καιρούς (2011), Μετά όμως, μετά... (2017), Φεγγίτες (2023).

Επανέρχομαι στη δοκιμιακή γραφή του Αναστασίου-Ιωάννη Δ. Μεταξά, η οποία αποτυπώνεται και στο νέο βιβλίο του υπό τον ευρηματικό τίτλο Το αθέατο εγχειρίδιο (2024), με εστίαση ενδιαφέροντος στη «διπλωματική σκέψη και πράξη» του Ιωάννη Καποδίστρια κατά την ιστορική περίοδο 1815-1826, όπως αναγνωρίζεται σε τρία υπομνήματα προς τον Τσάρο της Ρωσίας Αλέξανδρο Α’ (1815-1820) και σε ένα υπόμνημα προς τον Τσάρο Νικόλαο Α’ (1826), επίσης σε ένα υπόμνημα προς τον Μητροπολίτη Ιγνάτιο στην Πίζα της Ιταλίας (1821) και στο υπόμνημα «το αποκαλούμενο “Προς τους Αγωνιζόμενους Έλληνας”» (1822), καθώς και σε μία επιστολή προς τον ζακύνθιο συγγραφέα Διονύσιο Ρώμα (1821).
Τα κείμενα αυτά, τα οποία αξιοποιούνται από τον Μεταξά για τη σύνθεση του υλικού στο προ οφθαλμών νέο βιβλίο του, συνέταξε ο Καποδίστριας κατά την άσκηση των καθηκόντων του στο πλαίσιο της τσαρικής εξωτερικής πολιτικής, όταν διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών (κατέχοντας κοινό «χαρτοφυλάκιο» με τον Καρλ Νέσσελροντ), ισότιμος συνομιλητής του Μέτερνιχ και του Ταλεϋράνδου στο ιστορικό Συνέδριο της Βιέννης (1814-1815), και με προσανατολισμό ιδιαίτερων ενδιαφερόντων τόσο σε ζητήματα της Επτανήσου Πολιτείας όσο και στη μετεπαναστατική προοπτική ενός ελεύθερου Ελληνικού Κράτους.

Στο βιβλίο του ο Μεταξάς αναλύει τα πραγματολογικά δεδομένα (ο Ιωάννης Καποδίστριας και η εποχή του), τοποθετεί αυτά τόσο στο πλαίσιο συνθηκών ιστορικής, πολιτικής, κοινωνικής, πολιτισμικής συγχρονίας όσο και σε ορίζοντα διαχρονικής ισχύος, παραθέτει λεπτομέρειες κατά τη διαδοχή πέντε εκτενών κεφαλαίων που αποδίδουν την ιδιαιτέρως υψηλή πληροφορητικότητα της έκδοσης (ενισχυμένης και με πλούσιο υποσέλιδο υπομνηματισμό), αναπτύσσει επιχειρηματολογία με γοητευτική ρητορική άμεσης (ενίοτε προφορικής) επικοινωνίας και με αντίληψη κριτική, συγκριτική, συνδυαστική, διαγνωσιακή.

Ο σύγχρονος αναγνώστης που δεν (θέλει να) στηρίζεται κατ’ ανάγκην σε σχετικό, ιστορικό ή/και φιλολογικό υλικό, αλλά πάντως παρακολουθεί με διευρυμένο ενδιαφέρον όσα διασώζει, αναδεικνύει, προβάλλει η ροή του γενικού ιστορικού, πολιτισμικού, πολιτικού χρόνου, έχει την ευκαιρία να υποδεχθεί μια ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα διάσταση της προσωπικότητας του Ιωάννη Καποδίστρια, όπως η παράθεση των συμφραζομένων κατά τη θεματική ανάπτυξη του περιεχομένου στην ανά χείρας έκδοση αποδίδει με παραστατικό και σχεδόν «βιωματικό» τρόπο.

Οι απόψεις και οι θέσεις του Ιωάννη Καποδίστρια 

Στο πλαίσιο αυτό, ο επίμονος αναγνώστης που ακολουθεί προσεκτικά τους οδοδείκτες επισκεπτόμενος τον σύνθετο κειμενικό κόσμο του βιβλίου, θα εντοπίσει ζητήματα ισχύοντα σε επίπεδο συγχρονίας σε ό,τι αφορά τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα του Καποδίστρια, και σε επίπεδο διαχρονίας σχετικά με ένα ενδεχόμενο προοπτικής, όπως εντέλει αποδεικνύει η μεταγενέστερη πρακτική μέχρι τη σύγχρονή μας εποχή.

Με αυτή την προϋπόθεση, εδώ εντοπίζονται δεδομένα, όπως: Δημόσια Διοίκηση και Διπλωματία, ενέργειες και προνοήσεις (διοικείν σημαίνει προνοείν ως σταθερό «αξίωμα» για τη λειτουργία της εν γένει Δημόσιας Διοίκησης), ευελιξία στην αντιμετώπιση (πολιτικών) ζητημάτων, συμμετοχή στην «παγκόσμια ιστορία» της Ευρώπης, η παιδεία υποστηριζόμενη από την ορθολογική σκέψη ως εργαλείο για την εφαρμογή (πολιτικών, και όχι μόνον) ιδεών, μορφωτικό επίπεδο του λαού και της ηγεσίας, καλλιέργεια στην εκδοχή της μάθησης και της μόρφωσης ως επείγουσα ευθύνη της Πολιτείας (καθώς «η αλήθεια έχει πάντα εχθρό την γνωστική απουσία»), η Δημοκρατία (έστω και ως μελλοντική προοπτική κατά τον Καποδίστρια) στο εσωτερικό της χώρας και στις διεθνείς σχέσεις, ο δημόσιος, πολιτικός, κοινωνικός λόγος ως πεδίο Δημοκρατίας, αξιακές αρχές της Δημοκρατίας: ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα (κατά την παρακαταθήκη της Γαλλικής Επανάστασης) και εξελικτικά ισονομία, επικυρωτική συμμετοχή του λαού στην εξουσία ως συμβολική συγκατάθεση («Ο λαός πρέπει να μετέχει της διοικήσεως διά της συγκαταθέσεώς του και κατά τους ανέκαθεν συνηθισμένους και εθνικούς τρόπους»).

Στο πλαίσιο της προβολής των απόψεων του Καποδίστρια ως ανωτέρω και της συνακόλουθης πραγματολογικής και σημασιολογικής ανάπτυξης του Μεταξά, ο επίμονος αναγνώστης εντοπίζει λεπτομέρειες που εμπλέκονται στη σύνθεση αυτών των απόψεων

Περαιτέρω: γεωπολιτικές και γεωπολιτισμικές εντάξεις και διεθνείς δεσμεύσεις που ορίζουν την ευρωπαϊκή συνύπαρξη, οι διεθνείς συνθήκες ως θεσμικό, συμβατικό, ενίοτε εξωσυμβατικό σύστημα, διεθνείς διαφορές και συναινετικοί συμβιβασμοί, εσωτερική και διεθνής κοινή γνώμη, εθνικό και ευρωπαϊκό/διεθνές δίκαιο, ορθή χρήση της γλώσσας ως εργαλείου για την υποστήριξη των εθνικών θέσεων (του εθνικού δικαίου), η κατά τον Καποδίστρια «ευρωπαϊκή ύπαρξη» / «ευρωπαϊκή ένταξη»: κριτική αποδοχή συστήματος (με τις απαραίτητες επιφυλάξεις).

Στο πλαίσιο της προβολής των απόψεων του Καποδίστρια ως ανωτέρω και της συνακόλουθης πραγματολογικής και σημασιολογικής ανάπτυξης του Μεταξά, ο επίμονος αναγνώστης εντοπίζει λεπτομέρειες που εμπλέκονται στη σύνθεση αυτών των απόψεων, όπως είναι παράγοντες που διαμόρφωσαν την προσωπικότητα του Καποδίστρια, η παρουσία της Βενετίας στα Επτάνησα και η πτώση της Γαληνοτάτης με τα πολιτικά συνακόλουθα για τα Επτάνησα (και όχι μόνον), η συμμετοχή των Επτανήσων στο κλίμα του Διαφωτισμού με πολιτισμικές εκφάνσεις (ποίηση, ζωγραφική, θεατρική δραματουργία), η διασύνδεση του Διαφωτισμού με τον Ρομαντισμό, οι δημοκρατικές ιδέες έστω και χωρίς ακόμα «την επιδιωκόμενη θεσμική καθιέρωσή τους» ή έστω ως «μία “υπερκείμενη” στοχαστική επιταγή στη σκέψη του Ιωάννη Καποδίστρια» (κατά τον Μεταξά), ο Διάλογος του Διονυσίου Σολωμού και η «διάκριση» της γλώσσας σε λόγια και δημώδη.

Η λεπτομερέστατη ανάλυση των απόψεων του Ιωάννη Καποδίστρια και η εν προκειμένω υποστηρικτική επιχειρηματολογία του Μεταξά κατά τη διαδοχή των πέντε κεφαλαίων του βιβλίου ορίζονται από δύο ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσες ενότητες. Πρόκειται αφενός για το προτασσόμενο, αμέσως μετά την εκτενή εισαγωγή, κείμενο υπό τον τίτλο «In suo tempore», όπου αποτυπώνεται το χωροχρονικό βάθος της ύπαρξης του Καποδίστρια ως φυσικής παρουσίας και της δράσης του ως πολιτικού παράγοντος, και αφετέρου για το καταληκτικό κείμενο που λειτουργεί ως στέψη του κειμενικού κόσμου υπό τον τίτλο «In nostro tempore», όπου ο Μεταξάς αναπτύσσει το μείζον ζήτημα της διαχρονίας των ιδεών του Καποδίστρια («ο Καποδιστριακός Κανόνας») ως περιεχόμενο και ως ρεαλιστική εφαρμογή.

Ένα «corpus» ιδεών και αξιών «Υψηλής Πολιτικής»

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, η προσεκτική όσο και δημιουργική ανάγνωση θα εκτιμήσει εδώ ένα «corpus» ιδεών και αξιών «Υψηλής Πολιτικής» (κατά τη διατύπωση του Μεταξά), που αντιπροσωπεύει το αθέατο εγχειρίδιο με τη στοχαστική σκέψη του Καποδίστρια, ένα άυλο εργαλείο ιδεών «ανά χείρας» προς άμεση χρήση κατά την άσκηση πολιτικής σε διαχρονική διάσταση, σε ό,τι αφορά τόσο την εσωτερική οργάνωση ευνομούμενης πολιτείας όσο και την υλοποίηση παραγωγικής διπλωματίας στο πλαίσιο της Δημόσιας Διοίκησης.

Αυτή η στοχαστική σκέψη «υπαγόρευσε», κατά ρητή δήλωση του Μεταξά, την υπόθεση εργασίας ακριβώς για τη δομή και τη σημασιολογική σύνθεση του αθέατου εγχειριδίου, όπως αποδίδει ο ειδολογικός θεματικός χαρακτήρας του περιεχομένου στα πέντε κεφάλαια του βιβλίου, και πάντως σύμφωνα με τα απαιτούμενα για την οργάνωση «ενός συγχρόνου Εγχειριδίου».

Στα παρακείμενα της έκδοσης εντοπίζουμε κατατοπιστικό πρόλογο του Νίκου Καραπιδάκη, καθηγητή του Ιονίου Πανεπιστημίου, καθώς και χρήσιμο ευρετήριο όρων αφενός από την ελληνική και αφετέρου από τη γαλλική, την αγγλική, τη γερμανική και τη λατινική γλώσσα.

Τούτων δοθέντων, είναι φανερό ότι με το νέο βιβλίο του ο Αναστάσιος-Ιωάννης Δ. Μεταξάς συνεχίζει να ενισχύει περιοχές στην καθ’ ημάς πολιτισμική (και όχι μόνον) αγορά.

*Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).

 Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ο Ιωάννης Καποδίστριας πιστεύει ότι η παιδεία δεν ευνοεί τον πόλεμο και ότι σε κάθε περίπτωση ενισχύει γενικότερα τον διάλογο ανάμεσα στους ανθρώπους. Θα μπορούσε μάλιστα να υποτεθεί ότι η γενικότερη αντίληψή του για τους απελευθερωτικούς αγώνες δεν αποβαίνει τελικά μόνο υπέρ εκείνων των λαών που τους αναλαμβάνουν, αλλά […] και υπέρ της Ανθρωπότητας. Πρόκειται για μια στρατηγική αντίληψη και όχι απλώς για μια ευπρόσδεκτη ουτοπική αισιοδοξία».

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Αναστάσιος-Ιωάννης Δ. Μεταξάς είναι Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και Επίτιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου (2012). Έχει διατελέσει προσκεκλημένος Καθηγητής στα Πανεπιστήμια του Aix-en-Provence, της Βουδαπέστης (ELTE) και του Στρασβούργου (Université R. Schuman, École Doctorale). Το 2010 ανακηρύχθηκε Επίτιμος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Κρήτης στο πλαίσιο του Διεθνούς Συνεδρίου με θέμα «Πολιτική Επιστήμη – Σύγχρονα Διακυβεύματα και η συμβολή του Α-Ι. Μεταξά».

Είναι μέλος της «Ανεξάρτητης Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα», Αντιπρόεδρος του Δ.Σ. του «Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου» και έχει διατελέσει μέλος του Δ.Σ. του «Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης» (2010-2015). Τα ενδιαφέροντά του μέσα από πολυάριθμα βιβλία, άρθρα και «Επιφυλλίδες» στην εφημερίδα «Το Βήμα» εστιάζονται στη μελέτη του πολιτικού λόγου και στα φαινόμενα μετάθεσης εξουσίας από τις θεσμικές σε άτυπες μορφές.