«Τα χρόνια» της Ανί Ερνό σε σκηνοθεσία Ελίνε Άρμπο (κριτική) – Όταν προσωπική και συλλογική ιστορία γίνονται ένα

Στο Φεστιβάλ Αθηνών είδα την όμορφη, ισορροπημένη παράσταση «Τα χρόνια», βασισμένη στο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της νομπελίστα συγγραφέως Ανί Ερνό (στα ελληνικά κυκλοφορεί σε μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη από τις εκδόσεις Μεταίχμιο), η νορβηγίδα σκηνοθέτις Ελίνε Άρμπο, καλλιτεχνική διευθύντρια του Internationaal Theater Amsterdam, επιχειρεί μιαν αφηγηματική περιπλάνηση που συνθέτει το γυναικείο βίωμα με τη συλλογική περιπέτεια. Το έργο διαρκεί 1 ώρα και 55 λεπτά: εξήντα χρόνια της ζωής της Ερνό παρουσιασμένα σε τριτοπρόσωπη αφήγηση, με όλα τα θέματα (ψυχικά συμβάντα, κοινωνικοπολιτικός περίγυρος, προσωπικές αισθηματικές και άλλες περιπέτειες, ωρίμανση, μητρότητα, γήρας κοκ) που αφορούν μια καλλιεργημένη γυναίκα εκείνης της γενιάς.

© Fred Debrock

Ειλικρινής αυτοβιογραφική κατάθεση

Μια σειρά από φωτογραφίες (ασπρόμαυρες οι περισσότερες) που τραβήχτηκαν μεταξύ 1941 και 2006, που αναπλάθονται με τη φαντασία του θεατή και ένα λευκό σεντόνι, δημιουργούν τον αφηγηματικό καμβά για να διανυθούν επί σκηνής εξήντα χρόνια του εικοστού και του εικοστού πρώτου αιώνα:

«Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφία, σε πρώτο πλάνο, τρία κορίτσια κι ένα αγόρι, ξαπλωμένα μπρούμυτα, μόνο το πάνω μέρος του σώματος φαίνεται, καθώς το υπόλοιπο χάνεται στο πρανές. Πίσω τους δυο αγόρια, το ένα όρθιο, ελαφρώς γερτό, προβάλλεται στον ουρανό, το άλλο γονατιστό, μοιάζει να πειράζει το ένα κορίτσι με το τεντωμένο του χέρι. Στο βάθος, μια κοιλάδα πνιγμένη σε μια περίεργη ομίχλη. Στο πίσω μέρος της φωτογραφίας: Πανεπιστημιούπολη, Μον-Σεντ-Ενιάν. Ιούνιος ’63. Μπριζίτ, Αλέν, Ανί, Ζεράρ, Ανί, Φερίντ».

Η προσωπική ιστορία της Ερνό, όπως συνδέεται αναπόσπαστα με τα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα και την εναλλαγή των ηθών όλης αυτής της χρονικής περιόδου, μετατρέπεται σε συλλογική ιστορία.

Τα σκηνικά (Juul Dekker) είναι λιτά, αφαιρετικά: ένα τραπέζι στο κέντρο με καρέκλες και διάφορα λευκά πανό/λάβαρα όπου «επιζωγραφίζεται» κατά την εξέλιξη του έργου το αποτύπωμα της κάθε εποχής και τα οποία θα αναρτηθούν συγκινητικά ως τρόπαια στο τέλος της παράστασης. Επίσης, μια ράμπα κυκλική όπου «τσουλάει» μια σειρά από βαγόνια-εκθετήρια χαρακτηριστικών αντικειμένων της κάθε δεκαετίας: ένα τρανζίστορ, κάποια προσωπικά αντικείμενα. Η προσωπική ιστορία της Ερνό, όπως συνδέεται αναπόσπαστα με τα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα και την εναλλαγή των ηθών όλης αυτής της χρονικής περιόδου, μετατρέπεται σε συλλογική ιστορία. Ξεκινώντας από τον Δεύτερο Παγκόσμιο, η (έφηβη, τότε) ηρωίδα διαισθάνεται πως μέσω της λογοτεχνικής γραφής θα αποκτήσει κοινωνική συνείδηση και θα απογαλακτιστεί από τις μεσοαστικές της καταβολές.

«Αυτή είναι το κορίτσι στο κέντρο, με τα μαλλιά να πέφτουν με χωρίστρα στη μέση, αλά Γεωργία Σάνδη, και φαρδείς, γυμνούς ώμους, η πιο «γυναίκα». Οι σφιγμένες γροθιές της ξεπροβάλλουν περίεργα κάτω απ’ το ακουμπισμένο στη γη μπούστο της. Δεν φορά γυαλιά. Η φωτογραφία τραβήχτηκε στο διάστημα μεταξύ εξετάσεων και αποτελεσμάτων. Είναι η εποχή των ξενυχτιών, των ατέρμονων συζητήσεων σε μπαρ και σε νοικιασμένα δωμάτια στην πόλη, που ακολουθούνταν από χαϊδολογήματα σε γυμνό δέρμα στο όριο της αναισχυντίας υπό τους ήχους της Χαβανέζ».

© Fred Debrock

Μια γυναικεία παράσταση για άντρες και γυναίκες

«Τα χρόνια» της Ερνό αφορούν την Ελίνα Άρμπο τόσο για τις κοινωνικές της ανησυχίες (έχει σκηνοθετήσει το Να τελειώνουμε με τον Εντύ Μπελγκέλ του Εντουάρ Λουί), όσο και για τις φεμινιστικές της ανησυχίες (έχει σκηνοθετήσει, μεταξύ άλλων, τις Ώρες/Κυρία Ντάλογουεϊ της Βιρτζίνια Γουλφ). Έτσι, έχουμε εδώ ένα αμιγώς γυναικείο καστ, με πέντε γυναίκες διαφορετικής γενεάς και χαρακτήρα: αυτές οι πέντε αφηγήτριες μοιράζονται όλους τους ρόλους σε διαρκή εναλλαγή, ενώ το ερέθισμα τους το δίνουν διάφορα τραγούδια γαλλικά (Rive Gauche, Edith Piaf, Joe Dassin, κλπ.), ώστε να δούμε το πέρασμα από όλα τα εκλυτικά γεγονότα: τον θάνατο του Πάπα Ιωάννη ΚΓ΄, την κρίση των πυραύλων στην Κούβα, το πραξικόπημα των στρατηγών Σαλάν, Σαλ κ.λπ, τη δολοφονία του Κένεντι στο Ντάλας, την άρση της αποικιοκρατίας στην Αλγερία και το τέλος της πολιτικής του Ντε Γκωλ, την ταπεινωτική ήττα στην Ινδοκίνα, κάποια ρεπορτάζ της μεταπολεμικής Ευρώπης, τους Beatles και τους hippies, απόηχους της σεξουαλικής επανάστασης των γυναικών και της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας μέσα από τα συνθήματα του Μάη του ’68, το κορυφαίο (και για κάποιους σοκαριστικό) ζήτημα της άμβλωσης, την επίσης διαμφισβητούμενη άρνηση της μητρότητας.

Αλλά, μέσα σ’ αυτό το αντικομφορμιστικό προφίλ, με απόλυτη ειλικρίνεια κι ευθύτητα έρχονται να εγκαθιδρυθούν με τη σειρά τους και ο συμβιβασμός, ο γάμος, η γέννηση των παιδιών και ο ρόλος της μητέρας, το εργασιακό προφίλ της γυναίκας, η ανάκτηση της αυτονομίας με το σπιράλ, το διάφραγμα και το αντισυλληπτικό χάπι, η οριοθέτηση των προσωπικών στόχων: όλα, βέβαια, σε μια γραμμική παράθεση, που σκηνοθετικά δεν κομίζει κάτι το νέο, όμως είναι δοσμένο με μπρίο, ρυθμό, ιδιαίτερο χιούμορ και ευαισθησία από την ομάδα των πέντε πρωταγωνιστριών. Στο άνυσμα των πολλών θεματικών εντάσσονται, τέλος, το Βιετνάμ, το AIDS, η εφεύρεση των πλυντηρίων ρούχων, ο πόλεμος της Βοσνίας, η τρομοκρατική επίθεση στους Δίδυμους Πύργους της 11η Σεπτεμβρίου, η μετανάστευση, η άνοδος της ακροδεξιάς του Le Pen και το σημερινό πολιτικό αδιέξοδο – όλα έχουν αλλάξει στον εικοστό πρώτον αιώνα:

«Όσο πιο πολύ βυθιζόμασταν σε ό,τι αποκαλούσαμε πραγματικότητα, δουλειά, οικογένεια, τόσο πιο πολύ νιώθαμε ένα αίσθημα μη πραγματικού (...) Σκέφτεται πως μήτε με τον εργατόκοσμο των παιδικών της χρόνων μήτε με το μαγαζάκι των γονιών της έχει πια τίποτα το κοινό. Πέρασε απ’ την άλλη πλευρά, αλλά δεν ξέρει τίνος πράγματος, πίσω της η ζωή είναι φτιαγμένη από ασύνδετες εικόνες. Νιώθει στο πουθενά, «μέσα» στο τίποτα με εξαίρεση τη γνώση και τη λογοτεχνία».

Η τολμηρή θεματική-η συμβατική σκηνοθεσία

Στην καθαρά γυναικεία προσέγγιση της Άρμπο δεν θα μπορούσε παρά να πρωταγωνιστεί το αίμα της περιόδου, το σπέρμα ως παραβιαστικό και επικίνδυνο στοιχείο, η εμπειρία των ναρκωτικών, η αθυροστομία. Η δραματουργία επιστρατεύει τολμηρή γλώσσα και το ίδιο το κείμενο της Ερνό περιλαμβάνει μια σειρά από γυναικείες επιλογές που είναι αναπόφευκτο να προσκρούσουν στον ακραίο συντηρητισμό του ευρωπαϊκού κοινού, με αποκορύφωμα τη σκηνή της έκτρωσης που τόσο σόκαρε κάποιους. Επιπλέον, υπάρχει μια σκηνή ερωτικής περίπτυξης (όπου η μια γυναίκα υποδύεται τον άντρα) και μια ξεκαρδιστική σκηνή αυνανισμού, καθώς και μια παρέλαση/χορεία από άνδρες εραστές στην περίοδο όπου η ηρωίδα είναι πια ώριμη: πιθανόν αυτά τα στοιχεία να έθιξαν την τόσο ξεπερασμένη αντίληψη κάποιων για τη γυναικεία φύση, τα χριστιανικά τους ένστικτα και τις αντιρρήσεις τους για το θέμα της άμβλωσης, κυρίως, δε, τον σεξισμό κάποιων.

«Ήξεραν πια το "ωμό" και το φλαμπέ, το φιλέτο ταρτάρ, το πιπεράτο φιλέτο, τα μπαχαρικά και το κέτσαπ, τις ψαροκροκέτες και τον στιγμιαίο πουρέ, τον κατεψυγμένο αρακά, τις φοινικοκαρδιές, τη λοσιόν για μετά το ξύρισμα (...)»

Πιθανόν η γνήσια κατάθεση της Ερνό να οφείλει τη μοναδικότητά της στο γεγονός ότι μια γυναίκα τόσο «παραδοσιακή» μπορεί ταυτόχρονα να είναι καθηγήτρια Σύγχρονης Λογοτεχνίας και ένα προβληματισμένο άτομο που πέρασε από τα κινήματα της εποχής της, μυήθηκε στον Φλομπέρ, τον Κάφκα, τον Ντοστογιέφσκι και το Νέο Μυθιστόρημα, έκανε παιδιά και αναζήτησε τον οργασμό της και μετά την κλιμακτήριο. Επίσης, στη συγκινητική (και τόσο κωμική, ταυτόχρονα) αντιπαράθεση της (ώριμης, πλέον) ηρωίδας με τα σαραντάχρονα παιδιά της, στην εποχή όπου κυριαρχούν οι «ευκολίες πληρωμής» και η καταναλωτική πίστη της Sofinco, όπου όλοι μιλούν με όρους social media και «κατεβάζουν» παράνομα ταινίες από τα torrents, όπου κάθε νέα συσκευή (ηλεκτρική σκούπα, πιστολάκι μαλλιών, σκουπιδοφάγος) συνιστούν εσφαλμένα κριτήρια ποιότητας ζωής. Και, φυσικά, ο νεο-μικροαστισμός σε όλο του το μεγαλείο:

«Ήξεραν πια το "ωμό" και το φλαμπέ, το φιλέτο ταρτάρ, το πιπεράτο φιλέτο, τα μπαχαρικά και το κέτσαπ, τις ψαροκροκέτες και τον στιγμιαίο πουρέ, τον κατεψυγμένο αρακά, τις φοινικοκαρδιές, τη λοσιόν για μετά το ξύρισμα, το αφρόλουτρο Obao και τις σκυλοτροφές Canigou (…) Σύχναζαν σε παλαιοπωλεία, πρόσφεραν στους καλεσμένους τους καπνιστό σολομό, αβοκάντο με γαρίδες, φοντί μπουργκινιόν, διάβαζαν Playboy, Lui, Barbarella, Nouvel Observateur, Τεγιάρ ντε Σαρντέν 69, την επιθεώρηση Planète, ονειρεύονταν διαμερίσματα "υψηλών προδιαγραφών" με μεγάλες εντοιχισμένες ντουλάπες σε ξεχωριστό δωμάτιο...».

Πάνω απ’ όλα, οι καλές ερμηνείες

Οι πέντε ηθοποιοί της παράστασης (υπό τη σκηνοθετική κατεύθυνση της Ελίνε Άρμπο, φυσικά) δίνουν τον καλύτερό τους εαυτό, προικίζοντας το έργο με ζεστασιά, ενσυναίσθηση, χιούμορ και άμεση συγκίνηση. Αξίζει να αναφέρω ορισμένα βιογραφικά τους στοιχεία.

Η ηθοποιός και θεατρική συγγραφέας June Yanez αποφοίτησε το 2022 από την Ακαδημία Θεάτρου στο Άμστερνταμ και στη συνέχεια εντάχθηκε στο Het Nationale Theater ως μόνιμο μέλος του συνόλου. Εκεί, εμφανίστηκε σε διάφορες παραγωγές, όπως οι «Yerma» και «De Jaren» της Eline Arbo, καθώς και οι «Disgraced» και «Brown sugar baby» του Eric de Vroedt. Την επόμενη σεζόν, θα εμφανιστεί στο «De Seizoenen» του Eric de Vroedt, το οποίο θα κάνει πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Ολλανδίας. Πρόκειται να γίνει μέλος του ITA Ensemble το 2026, ενώ την ίδια σαιζόν θα εμφανιστεί στην πρεμιέρα της «Τριλογίας της Κοπεγχάγης» (σε σκηνοθεσία της Eline Arbo).

© Fred Debrock

Η Mariana Aparicio είναι μόνιμο μέλος του συνόλου του Het Nationale Theater από το 2019 (Coriolanus, Brown Sugar Baby και The Years). Για τον ρόλο της στο «The years», η Aparicio έλαβε το βραβείο Theo d'Or 2023. Η Janni Goslinga εντάχθηκε στο ITA Ensemble το 1995. Τη σεζόν 25/26 θα εμφανιστεί στις πρεμιέρες των «Time for joy» (σε σκηνοθεσία Bianca van der Schoot), «Prophet song» (σε σκηνοθεσία Mina Salehpour) και «The architect» (σε σκηνοθεσία Rebecca Frecknall) και στις αναβιώσεις του «Primeval» και «Other times». Η Ilke Paddenburg αποφοίτησε το 2011 από τη Θεατρική Σχολή του Άρνεμ. Εντάχθηκε στο ITA Ensemble τη σεζόν 19/20. Τη σεζόν 25/26 θα εμφανιστεί στις πρεμιέρες των «Time for joy» (σε σκηνοθεσία Bianca van der Schoot), «The architect» (σε σκηνοθεσία Rebecca Frecknall) και στην «Τριλογίας της Κοπεγχάγης» (σε σκηνοθεσία Eline Arbo) και στις αναβιώσεις των «The laws» και «Primeval and other times». Τέλος, η Nettie Blanken αποφοίτησε από τη Δραματική Σχολή του Άρνεμ το 1969 και έχει εμφανιστεί σε παραγωγές των Globe, Toneelgroep Amsterdam, Het ro theater, Caroussel, Het zuidelijk toneel, Art and pro, De Tijd, De Theatercompagnie και Het nationale theater, μεταξύ άλλων.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Συντελεστές 

Διασκευή/σκηνοθεσία: Eline Arbo
Βασισμένο στο βιβλίο της Annie Ernaux
Μουσική: Thijs van Vuure
Σκηνικά: Juul Dekker
Ενδυματολογία: Rebekka Wörmann και Bonnie Brandt (intern)
Φωτισμοί: Varja Klosse en Emanuel Nijkerk (intern)
Δραματουργία: Willemijn Barelds και Hiske Krammer (intern)
Βοηθός σκηνοθέτη; Ludy Golstein
Ερμηνεύουν: Mariana Aparicio, Nettie Blanken, Janni Goslinga, Ilke Paddenburg and June Yanez
Συμπαραγωγοί: Het Nationale Theater και Internationaal Theater Amsterdam