«Ending in beauty» του Μοχάμεντ ελ Χατίμπ (κριτική) – Μονόλογος για την απώλεια της μητέρας και το πένθος

«Η θλίψη βρίσκει πάντα καταφύγιο στα αντικείμενα» (“C’est toujours dans les choses que la tristesse se réfugie”).
Mohamed El Khatib

Είδα, στο Φεστιβάλ Αθηνών, το «Ending in beauty» («Finir en beauté») του Μοχάμεντ ελ Χατίμπ, μια παράσταση-μονόλογο όπου το ντοκουμέντο παρουσιάζεται ως αφόρμηση για μια βιοσοφική πραγμάτευση του θανάτου και του πένθους. Το έργο εξερευνά τον συναισθηματικό κατακερματισμό του El Khatib ως «ορφανού» γιου που καλείται να διαχειριστεί την απώλεια της μητέρας του. Μόνος επί σκηνής, συνθέτει μια μη γραμμική αφήγηση, χρησιμοποιώντας θραύσματα της πραγματικής ζωής από τα τελευταία χρόνια της μητέρας του – όπως email, φωνητικά μηνύματα, γραπτά μηνύματα και απομαγνητοφωνήσεις.

Το έργο πρωτοπαρουσιάστηκε στη Μασσαλία και στη συνέχεια στο παράλληλο πρόγραμμα (Fringe) του Φεστιβάλ της Αβινιόν το 2005. Ακολούθησε μια εκτενής περιοδεία και, κατόπιν, η βράβευσή του με το Grand Prix de Littérature Dramatique.

Αναγνωρίζοντας τον δικό του θάνατο

Ο Eλ Χατίμπ κινηματογράφησε τη μητέρα του με μια βιντεοκάμερα Sony – την ίδια ακριβώς που χρησιμοποίησε ο Alain Cavalier με τον Vincent Lindon στην ταινία «Pater», η οποία τον είχε γοητεύσει. Έγραψε στον Cavalier, συναντήθηκαν σύντομα και άρχισαν να συνομιλούν. Ταξίδεψε με την κάμερά του από την Ορλεάνη στην Ταγγέρη με ένα Renault 12, ένα όχημα που επέλεξε για λόγους που αποκαλύπτονται στο «road-movie» του με τον ίδιο τίτλο: «Μόλις είχα ξεκινήσει την έρευνά μου, όταν εκείνη ξέφυγε από την πορεία που είχα χαράξει· αντί για έναν διάλογο ανάμεσα σε μητέρα και γιο, βρέθηκα αντιμέτωπος με την κληρονομιά εκείνης της μητρικής γλώσσας – μιας γλώσσας που δεν ήταν πια ζωντανή. Τότε ήταν που, μέσα από τη διαδικασία του πένθους, ανακάλυψα ξανά αυτή την ενσάρκωση των δύο πολιτισμών που εκτείνονται και στις δύο πλευρές της Μεσογείου»¹.

Το θέμα είναι πώς να πεις στη μελλοθάνατη μητέρα σου ότι θέλεις να της δώσεις ένα κομμάτι από το σηκώτι σου, ως συμβατός δότης. Και πώς διαχειρίζεσαι την ιατρική ετυμηγορία ότι «τελικά δεν είσαι συμβατός». 

Αρχική πρόθεσή του ήταν να διερευνήσει τη μετάβαση από την αραβική μητρική γλώσσα στη γαλλική μέσα από συζητήσεις με την καρκινοπαθή μητέρα του. Ο θάνατος της μητέρας του το 2012 διέκοψε απότομα αυτές τις συνεντεύξεις. Προσπαθώντας να επικοινωνήσει με τον υπεύθυνο ογκολόγο και κατόπιν να μεταφέρει τις πληροφορίες στην αραβόφωνη μητέρα του, αρχειοθέτησε (στο καρνέ του) «τις τρύπες-τα διάκενα ανάμεσα στη γαλλική και την αραβική γλώσσα»: «άλλοι είναι οι κώδικες αυτών που “ξέρουν” και άλλοι αυτών που “δεν ξέρουν”».

Στο κρεβάτι του νοσοκομείου, η μητέρα ρωτά τον γιο:

- Δεν υπάρχει κάποια επέμβαση που μπορούν να κάνουν;
- Όχι, δεν μπορούν να κάνουν τίποτα άλλο.

Το θέμα είναι πώς να πεις στη μελλοθάνατη μητέρα σου ότι θέλεις να της δώσεις ένα κομμάτι από το σηκώτι σου, ως συμβατός δότης. Και πώς διαχειρίζεσαι την ιατρική ετυμηγορία ότι «τελικά δεν είσαι συμβατός». Πρόκειται για ειρωνεία της τύχης; Πρόκειται για καθαρή τύχη; Σε κάθε περίπτωση, ο εσωτερικός κατακερματισμός του απορφανεμένου γιου αποκτά στοιχειώδη σκηνική υπόσταση και, με αφορμή την «εν χρόνω» αντίληψη του πένθους, οδηγεί στην αιφνίδια συνειδητοποίηση του δικού του θανάτου ως υπαρξιακής βεβαιότητας.

Θραύσματα από μιαν ύπαρξη

Ο θεατής γίνεται κοινωνός μιας σειράς από «φέτες» ζωής: αποκόμματα εφημερίδων, απομαγνητοφωνημένες συνομιλίες, βίντεο, ηχογράφηση μιας παράφωνης επικήδειας μπάντας, φωνητικά μηνύματα, ανταλλαγές γραπτών μηνυμάτων (SMS) – μια σειρά υλικών τεκμηρίων που λειτουργούν τόσο ως τεκμήρια όσο και ως διακριτικά σημάδια μιας σχέσης. Μέσα από αυτά τα θραύσματα, η οικογένεια επανεμφανίζεται, μαζί με τον τόπο καταγωγής, τις δυσκολίες «επιστροφής» στη μητρική χώρα και στη μητρική γλώσσα και τις τελετουργίες του αποχαιρετισμού, αλλά και εκείνες τις αιχμηρές, απρόσμενες λεπτομέρειες που καθιστούν το πένθος βαθιά ανθρώπινο: «Ας μη λέμε πένθος, παραείναι ψυχαναλυτικό: δεν πενθώ, απλά είμαι θλιμμένος». 

Το λιτό οπτικοακουστικό περιβάλλον της παράστασης διαδραματίζει τον ρόλο αρχείου, από το οποίο απουσιάζουν κάποιες θεατρικές ποιότητες, τουλάχιστον υπό την παραδεδομένη μορφή του θεατρικού έργου, με υπόθεση συγκεκριμένη, με στόχευση συγκεκριμένη. Το σημαντικό, όμως, είναι πως η μορφή της μητέρας διαγράφεται ξεκάθαρα, εφόσον η Μητέρα είναι η ηρωίδα του έργου. Και, επίσης, πως εγκαινιάζεται, με τη φυσική παρουσία του αυτοπαρουσιαζόμενου καλλιτέχνη, ένα self-fiction που διανοίγει ρωγμή στον χρόνο: θέλω να πω ότι η αξία του συνίσταται στο άγγιγμα της ωμής πραγματικότητας, στην αναζήτηση της ομορφιάς ακριβώς εκεί όπου αυτή φαίνεται να έχει εξαντληθεί. Και είναι σαφές πως η ομορφιά για τον καλλιτέχνη δεν είναι παρά το φωτογραφικό πορτραίτο της μητέρας του: αν δεν έχουμε να κάνουμε με ένα κλασικό οιδιπόδειο, σίγουρα έχουμε να κάνουμε με μια μορφή εξιδανίκευσης, που είναι συγκινητική.

Στοχασμός πάνω στην ανθρώπινη ύπαρξη εν γένει

Ο στοχασμός του Ελ Χατίμπ πάνω στο πένθος προσλαμβάνει οικουμενικές διαστάσεις, με συνεχείς αναφορές στο Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο του Προυστ και στο Βιβλίο της μητέρας μου του Αλμπέρ Κοέν, εξισορροπώντας τη θλίψη με το απρόσμενο χιούμορ, την καυστική παρατηρητικότητα και τη βαθιά ανθρωπιά. Χρησιμοποιώντας τα «maceria» (τα ερείπια από το «μακέλεμα» μιας σχέσης ή μιας ιστορίας), μοιράζοντας στο κοινό από ένα αντίγραφο του πιστοποιητικού θανάτου, ο Ελ Χατίμπ γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα στην τεκμηριωμένη καταγραφή του ληξιπρόθεσμου ανύσματος μιας ανθρώπινης ζωής και σε ένα υποκειμενικό έργο μυθοπλασίας.

Σε κάποια σημεία το κείμενο διακρίνεται ακόμη και για τον κυνισμό του. Είναι αυτοσαρκαστική η παράθεση της αντίρρησης που προβάλλει ένας φίλος του: «Αρκετά με τις μητέρες των Αράβων και των μεσογειακών: ουδείς ασχολείται με τη νοσηρή σύνδεση γιου και μητέρας. Είναι καθαρά δικό σου πρόβλημα. Εγώ, για παράδειγμα, ούτε που θέλω να ξέρω τη μητέρα μου!» Και, βέβαια, είναι κυνική η ταύτιση του δημιουργού με τη φράση του Ρολάν Μπαρτ: «Πολλά όντα με αγαπούν ακόμη, όμως ο θάνατός μου δεν θα σκότωνε κανένα ανάμεσά τους».

Λίγα λόγια για τον Μοχάμεντ ελ Χατίμπ

Ο Mohamed El Khatib -γεννημένος στη Γαλλία από Μαροκινούς γονείς- κινείται ανάμεσα στο θέατρο, τη λογοτεχνία και τη μυθοπλασία, ορίζοντας ένα απόλυτα προσωπικό αφηγηματικό πεδίο, με ποιητική ευαισθησία, χιούμορ και μια αφοπλιστική, διακριτική τρυφερότητα. Στο ξεκίνημά του, δημιούργησε παραστάσεις με φίλους του, ίδρυσε την ομάδα Zirlib το 2008 και έγραψε τα δύο πρώτα του θεατρικά έργα, τα «A l’abri de rien» και «Sheep», τα οποία έτυχαν θετικής υποδοχής.

Η υπεύθυνη της καντίνας με τις τηγανητές πατάτες τυχαίνει να είναι και η καθαρίστρια (ή αλλιώς, «τεχνικός επιφανειών») που επιδεικνύει τις ικανότητές της στο πλευρό ενός χορευτή στο «Moi, Corinne Dadat» (2015). Το «C’est la vie» (2017) αποτελεί καρπό μιας συνομιλίας: ο Ελ Χατίμπ ζητά από δύο ηθοποιούς να μιλήσουν για τον θάνατο του παιδιού τους – μια οδυνηρή εμπειρία που βίωσαν και οι δύο το 2014, αν και κάτω από διαφορετικές συνθήκες. Διάρκειας ενενήντα λεπτών, το φιλμ «Stadium» (2017) αποτελεί μια αδιαμεσολάβητη μαρτυρία, μια συμπύκνωση κοινωνικής και ανθρώπινης αλήθειας: ο Ελ Χατίμπ στη σκηνή 53 οπαδούς του Lens Racing-Club, ζητώντας τους να μιλήσουν για τη ζωή τους στη βιομηχανική εργατική τάξη της βόρειας Γαλλίας, για την ανεργία, την αλληλεγγύη και το ομαδικό πνεύμα.

Όμως, το έργο που σηματοδότησε επίσημα την είσοδό του στον κόσμο του θεάτρου ήταν το «Finir en beauté»: Το «Ending in Beauty», που τιμήθηκε με το έγκριτο γαλλικό βραβείο Grand Prix de littérature dramatique το 2016.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

1 “À peine entamée, ma recherche s'est éloignée du chemin tracé; en lieu et place d'un dialogue entre une mère et un fils, je me suis trouvé confronté à l'héritage de cette langue-mère, qui n'est plus vivante. C'est alors, à travers le deuil, que j'ai redécouvert cette incarnation des deux cultures de part et d'autre de la Méditerranée.”

Κείμενο – Σύλληψη – Ερμηνεία Mohamed El Khatib
Εικαστικός σχεδιασμός Fred Hocké
Ηχητικός σχεδιασμός Nicolas Jorio
Stage manager περιοδείας Zacharie Dutertre
Τεχνική διεύθυνση Arnaud Leger
Διεύθυνση παραγωγής Gil Paon
Διοικητική υποστήριξη Lucile Macé με τη βοήθεια της Mélisane Marien
Συντονισμός περιοδείας Matis Hernandez
Γραφείο τύπου Nathalie Gasser
Παραγωγή Zirlib
Συμπαραγωγή Tandem Douai–Arras–Théâtre d’Arras (Γαλλία), Montévidéo – créations contemporaines (Γαλλία), Théâtre de Vanves (Γαλλία), CDN Orléans (Γαλλία), Scène nationale de Sète et du Bassin de Thau (Γαλλία)
Με την υποστήριξη παραγωγής της Association Beaumarchais – SACD, την καλλιτεχνική υποστήριξη του Festival actOral και την υποστήριξη του Fonds de dotation Porosus