«MyCenae» της Βαλεντίνης Γιαννοπούλου (κριτική) – Η κατάρα των Ατρειδών μέσα από τον χορό

«Ονειρεύομαι ένα θέατρο όπου ο χορός γίνεται γλώσσα που μας ενώνει, μας συγκινεί, μας υπενθυμίζει την κοινή ανθρώπινη εμπειρία»
-Βαλεντίνη Γιαννοπούλου

Είδα, στην κεντρική σκηνή του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, την εξαιρετική χορευτική σύνθεση «MyCenae» της ομάδας Khelanem¹, σε χορογραφία της Βαλεντίνης Γιαννοπούλου. Ευφάνταστη, βασιζόμενη σε στέρεο μυθολογικό υλικό, η χορογράφος συνθέτει την κίνηση του ανθρώπινου σώματος με την ενέργεια που αναδύεται από τον μύθο των Ατρειδών και με τη θαυμάσια μουσική του Σπύρου Σύρμου, με αποτέλεσμα ένα πρωτότυπο ανθρωποκεντρικό αφήγημα.

Η παράσταση κάνει λελογισμένη χρήση του λόγου με τις φωνές της Eleanor Westbrook, της Έλενας Μεγγρέλη και του Παναγιώτη Τζαφέρη, σε συνδυασμό με τη μουσική και τον ήχο και με τη χορευτική δεινότητα των ερμηνευτών: της Φάνιας Γρηγορίου, του Χρήστου Τζοβάρα, του Παναγιώτη Τζαφέρη, της Μαρίας Φιλίππου, της Μαρίας Κανδυλάκη, της Μαρίνας Μαζαράκη και της χορογράφου Βαλεντίνης Γιαννοπούλου. Η ίδια η κυρία Γιαννοπούλου υποδύεται τη (σοφόκλεια και ευριπίδεια) Ηλέκτρα, ντυμένη στα μαύρα και με ένα άλικο κόκκινο ύφασμα να ξεδιπλώνεται στα πόδια της.

Το μυθολογικό σκηνικό

Μια μητέρα ντυμένη στα κόκκινα (η Κλυταιμνήστρα) και οι τρεις κόρες της, η Ιφιγένεια, η Ηλέκτρα και εις διπλούν η Χρυσόθεμις, καθώς και ο γιος της, ο Ορέστης. Αγάπη, οργή, σύγκρουση, ανάμειξη των εποχών, αναδιήγηση του μύθου μέσα από ένα αμιγώς γυναικείο πρίσμα, αυτή είναι η παράσταση της κυρίας Γιαννοπούλου: «η δική της» πολύχρυσος Μυκήνη (My Mycenae), αλλά ταυτόχρονα και η υπόμνηση ενός αρχετυπικού δείπνου (λατ. cena), που αναφέρεται στην ανθρωποφαγία των θεών: ο ζωγράφος Πολύγνωτος είχε απεικονίσει σε πίνακά του το μαρτύριο του Ταντάλου, του μυθικού Φρύγα γενάρχη που επιχείρησε να εξαπατήσει τους θεούς, παραθέτοντάς τους σε δείπνο τα βρασμένα μέλη του δολοφονημένου γιου του, του Πέλοπα. Όταν οι θεοί αντιλήφθηκαν την ανοσιότητα, ανέστησαν τον Πέλοπα, αποκατέστησαν τον ακρωτηριασμό του και τον έχρισαν οινοχόο του Ποσειδώνα. Γιος του Πέλοπα και της Ιπποδάμειας ήταν ο Ατρέας, ο γενάρχης της γενιάς των Ατρειδών. Παιδιά του Ατρέα και της Μερόπης ήταν η Αστυόχη, ο Αγαμέμνονας και ο Μενέλαος. Παιδιά του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας ήταν η Ιφιγένεια, η Ηλέκτρα, η Χρυσόθεμις και ο Ορέστης.

Το μίασμα του «προπατορικού» αμαρτήματος του Τάνταλου κληροδοτείται σε μια σειρά από απεχθείς πράξεις: ο Αγαμέμνονας θυσιάζει την κόρη του Ιφιγένεια, ώστε τα καράβια των Ελλήνων να εξασφαλίσουν ούριο άνεμο για να αναχωρήσουν από την Αυλίδα με προορισμό την Τροία. Η σύζυγός του Κλυταιμνήστρα περιμένει δέκα ολόκληρα χρόνια για να πάρει πίσω το αίμα της κόρης της, δολοφονώντας τον το πρώτο βράδυ της επιστροφής του. Ο νεαρός Ορέστης παραμένει εξόριστος από τις Μυκήνες (Άργος) και η αδελφή του Ηλέκτρα περιμένει στωϊκά την επιστροφή του, ώστε να πάρουν μαζί το αίμα του πατέρα τους πίσω, δολοφονώντας τη μητέρα τους.

Η Κλυταιμνήστρα, η Ηλέκτρα, η Χρυσόθεμις και η άλλη Χρυσόθεμις

Στο κέντρο του σκηνικού της Γεωργίας Νικολογιάννη κυριαρχεί μια μεσαιωνικού τύπου σαρκοφάγος με ξαπλωμένο το νεκρό σώμα της Ιφιγένειας, σκεπασμένο με διάφανο λευκό πέπλο. Στο πίσω πλάνο υπάρχει ένα τραπέζι με δύο καρέκλες, ενώ δύο μεγάλα παραβάν δημιουργούν τρεις διακριτούς χώρους: το ένα παραβάν μαύρο, απορροφημένο από το μαύρο φόντο, το άλλο λευκό και διαφανές, ώστε οι κινήσεις των χορευτών να γίνονται διακριτές σαν μέσα από αχνή ταινία. Oι Μυκήνες υπάρχουν σ’ ένα πίσω πλάνο, μισοσβησμένες στην αχλύ της μνήμης, μετά το γκρέμισμά τους μέσα στους αιώνες. Κάτι έχει διαρραγεί, κάτι έχει θραυσθεί, και τα σώματα πασχίζουν ν’ ανασυστήσουν το αρχικό «ενιαίο σώμα» του Μύθου. Η Ηλέκτρα γκρεμίζεται. Η Ηλέκτρα ξανασηκώνεται. Η Ηλέκτρα περιμένει, δολοπλοκεί, σκίζει τα δεσμά της. Η Ηλέκτρα μεθοδεύει την εκδίκηση. Δεν έχει σημασία ποια εκδίκηση: το μόνο σίγουρο είναι πως η εκδίκηση αυτή στρέφεται προς τη Μητέρα.

Ερευνώντας τον πολύπλοκο μύθο της κατάρας των Ατρειδών, η Βαλεντίνη Γιαννοπούλου διατηρεί τη σχέση μητέρας και παιδιού και την επιστρατεύει σε μια παράσταση που αναγιγνώσκει με σύγχρονο τρόπο τον μύθο.

Η Κλυταιμνήστρα και η Ηλέκτρα δεν απηχούν μόνο τα χαρακτηρολογικά γνωρίσματα που τους αποδίδει ο μύθος: επιπλέον συνοψίζουν κάθε πιθανή (και σύγχρονη ακόμη) διάσταση της πολυσχιδούς ψυχοσυναισθηματικής αναφοράς ανάμεσα σε κάθε μητέρα και κάθε κόρη. Πρόκειται για μια δαιδαλώδη σύνθεση από λόγο και σιωπή, από αίσθηση εκπλήρωσης ενός μητρικού κι ενός θυγατρικού χρέους, από συνεργασία και ανταγωνισμό, από προστατευτικότητα και καταστροφική μανία. Η σιωπηρή, επιβλητική φιγούρα της Κλυταιμνήστρας συνδέεται διαφορετικά με το κάθε παιδί της. Η διπλασιασμένη μορφή της άλλης κόρης, της Χρυσόθεμης, την πλαισιώνει συμμετρικά με συγκεκριμένες κινήσεις αντλημένες από αμφορείς και παραστάσεις επιτύμβιων αναγλύφων: μια στάση περισυλλογής με το ένα χέρι να πιάνει το μέτωπο ακουμπισμένο στον αγκώνα του άλλου χεριού, με το ένα χέρι να κρατά την ηβική χώρα, με τα πόδια να κινούνται παράλληλα και συμμετρικά διανύοντας μικρές συμβολικές αποστάσεις.

Η Ιφιγένεια ως φάσμα και ο Ορέστης ως απειλή

Προκλητική είναι η επαναφορά της Ιφιγένειας στη ζωή. Ο αρχαίος μύθος του κοριτσιού που επιστρατεύθηκε ως σφάγιο στον βωμό της κατακτητικής διάθεσης των ανδρών εδώ επανενεργοποιείται με διαφορετική σήμανση: πολύ σκοτεινές υφές αναδεικνύονται στον μαιναδικό χορό της Ιφιγένειας. Εγκαταλείπεται η επική αφήγηση και ξαναζωντανεύει το ίχνος της Τραγωδίας: τα μέλη της διαγράφουν ένα παλίμψηστο πανάρχαιων ψυχολογικών αναφορών, καθώς οι λέξεις αντικαθίστανται από κινήσεις και αναπνοές. Η Ιφιγένεια (Μαρία Φιλίππου) αυτής της παράστασης δεν είναι απλώς εκδικητική, είναι μια τραγική φιγούρα που συνοψίζει ένα φάσμα από υποσυνείδητους φόβους, από στέρηση, από κοινωνικούς ρόλους και θέσφατα, από πολυσυμπιεσμένη σεξουαλικότητα και από βίαιη αποτίναξη των αναστολών. Η τελεστική διάσταση του Φόνου απλώνει τα πλοκάμια της στις κινήσεις του Ορέστη (Χρήστος Τζοβάρας), εγκλωβισμένου σ’ αυτό το πλέγμα απειλής, ερωτισμού και εκδίκησης προς την Κλυταιμνήστρα: τα υφάσματα λειτουργούν ως ασφυκτικός κλοιός, ενώ η μουσική του Σπύρου Σύρμου υπογραμμίζει, φωτίζει και αναδεικνύει τα αφηγηματικά στοιχεία που εμπεριέχει η κίνηση των χορευτών.

Ποιο είναι το αποτύπωμα που αφήνει ο μύθος των Μυκηνών στο χορόδραμα; Ερευνώντας τον πολύπλοκο μύθο της κατάρας των Ατρειδών, η Βαλεντίνη Γιαννοπούλου διατηρεί τη σχέση μητέρας και παιδιού και την επιστρατεύει σε μια παράσταση που αναγιγνώσκει με σύγχρονο τρόπο τον μύθο. Υπάρχουν απηχήσεις της ποίησης του Ρίτσου. Υπάρχουν οι καταγραφές του συλλογικού ασυνειδήτου που αναφέρονται έμμεσα στον συγκεκριμένο μύθο. Υπάρχει μια χορεία παραστάσεων, θεατρικών και χορογραφικών, που έχουν προηγηθεί. Υπάρχει το διαγενεακό τραύμα, υπάρχει το σύνδρομο της Ηλέκτρας, υπάρχει η σκιά του Πατέρα, υπάρχει η μητριαρχική μορφή της Μητέρας. Και πάνω απ’ όλα, υπάρχει ο Φόνος. Με αυτοσχεδιαστική έρευνα, με χορογραφικά ensembles άκρας δυσκολίας και με άρτια διαχείριση των ερμηνευτών της, η άξια χορογράφος δημιουργεί μια νεοκλασικής αισθητικής performance άσπρου-μαύρου-κόκκινου, στα πλαίσια της οποίας τα σώματα των χορευτών καταγράφουν το πένθος, την απουσία και τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες των γυναικών όλων των εποχών. Η μετάγγιση του αρχικού μοτίβου, οι δημιουργικές αλλοιώσεις που επιφέρει στη συλλογική μνήμη, όλα οδηγούν σ’ ένα γνώριμο ως προς τις συντεταγμένες του σύγχρονο αφήγημα χωρίς λέξεις.

Μετά από σπουδές στην Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης, στο πανεπιστήμιο της Λιλ, στο SΕΑD του Σάλτσμπουργκ και στη Σχολή Τεχνών Tisch της Νέας Υόρκης, η Βαλεντίνη Γιαννοπούλου συνεργάστηκε με την Jasmin Vardimon Cie (2013/Αγγλία), με την Ελεύθερη Πτώση (2014/Ελλάδα), με τη Novy Priestor (2014/Σλοβακία), με τη Johannes Wieland Cie (2015-2017/Γερμανία) και με την PunchDrunk ( 2017-2019/Αγγλία- Κίνα, στις παραστάσεις Sleep No More Shanghai και The Burnt City). Το 2025 ίδρυσε τη δική της ομάδα, την Khelanem, όπου συνθέτει τη διεθνή της εμπειρία σε πρωτότυπα έργα χοροθεάτρου. Παράλληλα, διδάσκει κίνηση και σωματικό θέατρο στη Δραματική Σχολή Βεάκη.

Ο Σπύρος Σύρμος σπούδασε σύνθεση στην Αθήνα και στην Ουαλία. Έχει συνθέσει μουσική δωματίου, μπαλέτο, όπερα, κινηματογραφική μουσική και ηχητικές εγκαταστάσεις. Έχει λάβει σημαντικές διακρίσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

¹Η ονομασία Khelanem προέρχεται από την ανέμη του αργαλειού και τον άνεμο. Το Khelan έρχεται από τα γαλλικά Ciel Élan («ορμητικός ουρανός»). Οι δύο λέξεις μαζί παραπέμπουν στην έννοια της δημιουργίας.

Σκηνοθεσία/Χορογραφία: Βαλεντίνη Γιαννοπούλου
Μουσική: Σπύρος Σύρμος
Μίξη ήχου: Μίνως Μαμαγκάκης
Ερμηνεύουν: Φάνια Γρηγορίου, Χρήστος Τζοβάρας, Παναγιώτης Τζαφέρης, Μαρία Φιλίππου, Μαρία Κανδυλάκη, Μαρίνα Μαζαράκη, Βαλεντίνη Γιαννοπούλου
Καλλιτεχνική σύμβουλος χορογραφίας: Φάνια Γρηγορίου
Σκηνογραφία: Γεωργία Νικολογιάννη
Φωνή: Eleanor Westbrook, Έλενα Μεγγρέλη, Παναγιώτης Τζαφέρης
Βοηθός φωτιστή / βίντεο και φωτογραφίες: Δημήτρης Παπαδόπουλος
Outside eye: Omar Gordon
Χορηγός κατασκευής σκηνικού: Felipack
Συμπαραγωγή: Khelanem ΑΜΚΕ
Προβολή και Επικοινωνία: Βάσω Σωτηρίου We Will