«A trial» της Κριστιάν Ζαταΐ (κριτική) – Από τον Ίψεν στην εποχή των ψευδών ειδήσεων και της κλιματικής κρίσης

Πανηγυρικά έκλεισε το Φεστιβάλ Αθηνών με το έργο «A trial» («Un Procès») της Βραζιλιάνας Κριστιάν Ζαταΐ, σε συνεργασία με τον Βάγκνερ Μούρα.

Το έργο προεκτείνει στο σήμερα το «Ένας εχθρός του λαού» του Ίψεν, με οπτική διαφορετική και από τον Οστερμάιερ και από τον Ζαν-Φρανσουά Σιβαντιέ: το κεντρικό ερώτημα δεν παρουσιάζεται ως δεδομένο, αλλά τίθεται υπό κρίσιν ενώπιον του κοινού. Μεταφέροντας τη θεματολογία του Ίψεν στη σύγχρονη Βραζιλία, ρίχνει μια διορατική (και απαισιόδοξη) ματιά στον αυταρχισμό, στην παραπληροφόρηση και στην πεπλανημένη κοινή γνώμη. Χαρακτηριστική της σκηνοθετικής αυτής προσέγγισης είναι η ταύτιση του χρόνου της δράσης με τον χρόνο της παράστασης. Δεν καταργεί απλώς τον «τέταρτο τοίχο», αλλά εμπλέκει και τους θεατές στο έργο: καλούμενοι να κρίνουμε στον δημόσιο χώρο του θεάτρου σημαίνει, παράλληλα, ότι αποδεχόμαστε τον ρόλο του θεάτρου καθεαυτό.

Το αίτημα για δικαιοσύνη στη δημόσια κρίση

Η πλοκή του ιψενικού πρωτοτύπου κινείται στους κόλπους της οικογένειας του γιατρού Tόμας Στόκμαν και στις παλινωδίες της τοπικής εφημερίδας «Η Φωνή του Λαού», η οποία τελικά αρνείται να δημοσιεύσει την επιστολή του δρ. Στόκμαν περί επικινδυνότητας των υδάτων της μικρής λουτρόπολης. Ο αδελφός του, Πέτερ, ο δήμαρχος (που υποστηρίζεται από ένα τμήμα της πόλης), τον κατηγορεί ως εχθρό του λαού, προσεταιριζόμενος δόλια την τοπική εφημερίδα και χρησιμοποιώντας τα ανήλικα παιδιά του δρ. Στόκμαν για να στοιχειοθετήσει τις κατηγορίες εναντίον του.

Έναν αιώνα αργότερα, στο σίκουελ των Ζαταΐ/Μούρα, οι εντάσεις, ο διασυρμός και η κακοποίηση της ιδιωτικής ζωής της οικογενείας του έχουν αποκλιμακωθεί, αλλά ο δρ. Στόκμαν (που τώρα είναι ένας ακτιβιστής της ενδοχώρας της Βραζιλίας) ζητά να γίνει δημόσια δίκη προς αποκατάσταση της αξιοπρέπειάς του. Η σύζυγος του γιατρού είναι νεκρή και ο εναγόμενος δεν έχει προς υπεράσπισίν του παρά μόνο την κόρη του Πέτρα. Καλούνται έντεκα εθελοντές θεατές να συμμετάσχουν ως επιτροπή ενόρκων σε ένα «λαϊκό δικαστήριο», με το δικαίωμα να υποβάλλουν και ερωτήσεις στον κατηγορούμενο – διαδραματίζουν, ως ένα σημείο, και τον ρόλο του συνηγόρου. Το κοινό, έτσι, μετατρέπεται σ’ έναν πλασματικό θεατρικό χαρακτήρα που, όμως, προβάλλει πραγματικά ερωτήματα. Καθένας από τους δύο αδελφούς -μια παραλλαγή Κάιν και Άβελ- υπερασπίζεται τη δική του οπτική και η σύγκρουση τεκμηριώνεται με έγγραφα, ηχογραφήσεις και βίντεο τα οποία, μάλιστα, χειρίζονται οι ίδιοι οι ηθοποιοί, διασπώντας την ενότητα χωροχρόνου.

Σε συνέντευξή της η Ζαταΐ αναφέρει τις επιρροές της από την ταινία «The beasts» του Rodrigo Sorogoyen (αφορά έναν άνδρα ο οποίος φτάνει σε μια κοινότητα και προσπαθεί να εμποδίσει την πώληση τοπικής γης για την κατασκευή ενός δρόμου) και «Τα σαγόνια του καρχαρία» (και ο Spielberg, άλλωστε, είχε δηλώσει εμπνευσμένος από τον Ίψεν) και ως συνεργάτη της στη συγγραφή του κειμένου καλεί τον Lucas Paraízo, ώστε τα τεκμήρια στην παράστασή της να αποπνέουν κινηματογραφική ενέργεια.

Η μετατροπή του έργου σε δικαστικό δράμα δεν μειώνει καθόλου τη δύναμη και τις αποχρώσεις του πρωτότυπου, κι αυτό οφείλεται κυρίως στη θαυμάσια δραματουργική αξιοποίηση των βίντεο των Julio Parente και Diego Avila, που έχει μπεργκμανικούς απόηχους. Ωστόσο, όσο κι αν η δραματουργία δίνει καρπούς σε επίπεδο φυσικής προέκτασης του έργου στο σήμερα -και μάλιστα με αξιοσημείωτες εντάσεις και συγκίνηση-, υποπίπτει στο σφάλμα να «μπλοκάρει» τον ανοιχτό ορίζοντα προβληματισμού του Ίψεν σε μια προοπτική πλειοψηφικής ετυμηγορίας: εκ των πραγμάτων έπρεπε, λοιπόν, το έργο να κλείσει φλύαρα, μ’ έναν μονόλογο όπου ο κεντρικός ήρωας έχει περάσει σε απάθεια και έχει βυθιστεί απόλυτα σε μια πεσσιμιστική διαπίστωση: «Η αλήθεια έχει πεθάνει. Αυτό είναι που με τρομάζει περισσότερο. Τέλος. Δεν υπάρχουν πια γεγονότα. Μόνο εκδοχές. Και όταν η αλήθεια χάνει την αξία της, τότε ολόκληρο αυτό το δωμάτιο -και ό,τι αυτό αντιπροσωπεύει- μετατρέπεται σε μια σκηνοθετημένη παράσταση», λέει χαρακτηριστικά, «μπαινοβγαίνοντας» από τον ρόλο του δρ. Στόκμαν στον ρόλο του εαυτού του και εισάγοντας έξυπνα μια μπρεχτική αποστασιοποίηση.

Το πολιτικό θέατρο και η διασπασμένη οικογένεια

Η εμπειρία της περιόδου Bolsonaro στη Βραζιλία (2019-2023), κατά την οποία οι καλλιτέχνες και γενικότερα ο χώρος του πολιτισμού στοχοποιήθηκαν, διαπερνά το «A trial». «Χρειάζεται θάρρος να μένεις πιστός στις αξίες σου όταν όλα γύρω σου υποστηρίζουν το αντίθετο», έχει δηλώσει ο Βάγκνερ Μούρα (υποψήφιος για Όσκαρ για την ταινία «The secret agent» και ευρύτερα γνωστός από τον ρόλο του Πάμπλο Εσκομπάρ στη σειρά «Narcos»). Η διάσπαση οικογενειών και κοινωνικών ομάδων κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης Bolsonaro τον οδήγησε να συνεργαστεί με τη Ζαταΐ επεξεργαζόμενος το ιψενικό αριστούργημα και τη σύγκρουση ανάμεσα στα αδέλφια Τόμας και Πέτερ Στόκμαν. Στους προβληματισμούς του έργου εντάχθηκαν οι συνομιλίες για το κλίμα που διεξάχθηκαν στο πλαίσιο της COP30, στο τροπικό δάσος της Αμαζονίας (όπου ηγέτες ιθαγενών είχαν συγκρουστεί με άνδρες της ασφαλείας διεκδικώντας πρόσβαση στις συνομιλίες).

Αντιθέτως, η αναφορά στην πεπλανημένη κρίση των μαζών στις παρωδίες δίκης του Ιησού και του Γαλιλαίου, η εσφαλμένη αντίληψή τους που οδήγησε στην εκλογή του Γ’ Ράιχ στη Γερμανία και μιας σειράς σύγχρονων αυταρχικών ηγετών, καθώς και η οικονομίστικη διαχείριση της κρίσης του κορονοϊού στη Βραζιλία, όλα αυτά ενισχύουν το δίκιο του Στόκμαν.

Αυτό που συμβαίνει στον Τόμας Στόκμαν του Ίψεν είναι ότι αρχίζει να αμφισβητεί τη βούληση της πλειοψηφίας. Αποτελεί αυτό, από μόνο του, μια αντιδημοκρατική πράξη; Είναι ένα ερώτημα που διερευνά η συγκεκριμένη παράσταση. Η οξύτητα των δηλώσεών του τον φέρνει σε ηθικά επισφαλή θέση, όμως η σκηνοθέτις διατηρεί το κείμενο του Ίψεν ακέραιο, ακόμη και στα σημεία ξεσπάσματος και σχετικά βίαιης συμπεριφοράς του Στόκμαν. Στη δική της εκδοχή, δύο μικρά βίντεο και το κατηγορώ «είσαι φασίστας» του αδελφού του επιτείνουν την αρνητική του εικόνα. Αντιθέτως, η αναφορά στην πεπλανημένη κρίση των μαζών στις παρωδίες δίκης του Ιησού και του Γαλιλαίου, η εσφαλμένη αντίληψή τους που οδήγησε στην εκλογή του Γ’ Ράιχ στη Γερμανία και μιας σειράς σύγχρονων αυταρχικών ηγετών, καθώς και η οικονομίστικη διαχείριση της κρίσης του κορονοϊού στη Βραζιλία, όλα αυτά ενισχύουν το δίκιο του Στόκμαν. Η απόφανση της «επιτροπής ενόρκων» του κοινού αποτελεί ευθεία μεταφορά ενός θεμελιώδους ηθικού διλήμματος στο θέατρο.

Ο Βάγκνερ Μούρα φτάνει σε δυσθεώρητα ερμηνευτικά crescendi στον ρόλο του γιατρού: χαρισματικός, με βλέμμα που μαγνητίζει και ύφος ανεπιτήδευτο, στηρίζει την τεχνική του σε προσεκτικές παύσεις και μικρούς αυτοσχεδιασμούς.Την κόρη του Πέτρα υποδύεται η Julia Bernat, παλιά συνεργάτις της Ζαταΐ, ενώ τον αδελφό του και δήμαρχο του θερέτρου ενσαρκώνει εξίσου αξιοθαύμαστα ο Danilo Grangheia. Kαι οι τρεις υπηρετούν θαυμάσια την προσέγγιση της Jatahy, όπου τα λεπτά όρια ανάμεσα στην υποκριτική και την περφόρμανς συγχέονται, δυσχεραίνοντας τη διάκριση ανάμεσα στον αυτοσχεδιασμό και την πραγματική υπόδυση του ρόλου. Αυτό το μεταθεατρικό τέχνασμα επαναλαμβάνεται στο τέλος, σκόπιμα αφήνοντας ένα κενό κατανόησης σχετικά με τη διάκριση τέχνης και πραγματικότητας. Σε αυτό το σημείο το έργο πλατειάζει κάπως.

Την παράσταση προβληματίζει η ανθρώπινη ευαλωτότητα στα πλαίσια της ανόδου του λαϊκισμού, των fake news και του αρπακτικού καπιταλισμού, η προσωπική ακεραιότητα σε μια ευρύτερη τάση για κοινωνική συμμόρφωση. Με ένα θαυμαστό μείγμα μελοδραματισμού και θεατρικής δεξιοτεχνίας, το θαυμάσιο αυτό έργο θέτει επί τάπητος ζητήματα που θα ’πρεπε να απασχολούν τον σύγχρονο πολίτη: ποιος ελέγχει την αλήθεια, πότε μια κοινωνία μετατρέπει τον διαφωνούντα σε εχθρό, ποιο είναι το οικολογικό ζήτημα που αναδύεται στη Βραζιλία και στον πλανήτη ολόκληρο, πόσο εύκολα η δημοκρατία υπονομεύεται στο όνομα της πλειοψηφίας, ποια είναι η φύση της αλήθειας σήμερα, ποια είναι η σχέση μεταξύ ηθικών επιταγών και οικονομίας, πώς η ελεγχόμενη κοινή γνώμη υποθάλπει την άνοδο φασιστικών μορφωμάτων.

Κριστιάν Ζαταΐ

Η Κριστιάν Ζαταΐ γεννήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο το 1968 και σπούδασε θέατρο και δημοσιογραφία, ενώ συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στην τέχνη και τη φιλοσοφία. Ίδρυσε τη θεατρική ομάδα Vértice de Teatro και έκτοτε ερμηνεύει κλασικά έργα μέσα από ένα σύγχρονο πρίσμα, ενσωματώνοντας το ντοκουμέντο και τη ζωντανή κινηματογράφηση στη σκηνική δράση. Παραμερίζει τους δογματικούς κανόνες της αναπαράστασης, συγχωνεύοντας στοιχεία κινηματογράφου και θεάτρου, με την κάμερα να γίνεται αναπόσπαστο μέρος της αφήγησης.

Η διεθνής αναγνώρισή της ήρθε με την «Julia» (2012), διασκευή του έργου του Στρίντμπεργκ, την οποία μετέφερε στη σύγχρονη Βραζιλία. Η επιτυχία της οδήγησε σε συνεργασίες με δύο από τους σημαντικότερους θεατρικούς οργανισμούς της Γαλλίας (όπου ζει πλέον), την Comédie Francaise και το Θέατρο Odéon. Ακολούθησαν οι «Τρεις αδελφές» του Τσέχωφ στη διασκευή «What if they went to Moscow?» το 2014, ο «Μάκβεθ» του Σαίξπηρ στη διασκευή «The walking forest» το 2015 και η «Οδύσσεια» του Ομήρου στη διασκευή «Ithaca, our Odyssey» που είδαμε στη Στέγη Ωνάση του 2018 και μετονομάστηκε σε «O Agora que Demora» το 2019. Στον «Άμλετ» της που ανέβηκε στο Odéon το 2024 η γυναίκα πρωταγωνίστρια αναδιατυπώνει το κλασικό δίλημμα σε: «To act or to resign?» Το 2022 παρουσίασε στο Φεστιβάλ Αθηνών το «Dusk», πρώτο μέρος της «Τριλογίας του Τρόμου» και εμπνευσμένο από το «Dogville» του Λαρς φον Τρίερ, ενώ την ίδια χρονιά τιμήθηκε με τον Χρυσό Λέοντα για το σύνολο του έργου της στη Μπιενάλε Θεάτρου της Βενετίας.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Σύλληψη-σκηνοθεσία: Κριστιάν Ζαταΐ
Κείμενο: Κριστιάν Ζαταΐ, Βάγκνερ Μούρα, Lucas Paraízo
Ερμηνεύουν: Julia Bernat, Danilo Grangheia, Wagner Moura
Στην ταινία: Jonas Bloch, Marjorie Estiano, Salvador Moura, Antônio Falcão, José Moura, Henry Soares, Paes Leme 
Συμμετοχή: Tatiana Henrique
Σκηνογραφία/Φωτισμοί: Thomas Walgrave 
Vidéo: Julio Parente, Diego Avila
Ενδυματολόγοι: Marina Franco, Laysa Dias
Διεύθυνση φωτογραφίας: Paulo Camacho
Ηχητικό τοπίο: Pedro Vituri, Cristiano Caldeira, Diogo Magalhães
Régisseur général: Mickaël Marchadier
Φυσιογνωμίστρια: Vini Kilesse
Μαρτυρίες: Elisangela de Araujo Aurelio, Graça Maria, Rodrigo Silva
Νομικός σύμβουλος: Julia Sandroni
Έρευνα πεδίου: Bruno Peretti
Σύμβουλος σε θέματα τοξικολογίας: Christophe Durewski
Μακέτες: Lilliput Miniaturas & Maquetes
Φωτογραφίες: Caio Lirio
Δημόσιες σχέσεις: Factoria Comunição, Vanessa Cardoso, Daniella Cavalcanti
Βοηθοί παραγωγής: Ana Beatriz Figueras, Joana D’Aguiar
Παραγωγή και διανομή: Henrique Mariano 
Καλλιτεχνική διεύθυνση: Lison Bellanger, Charlotte Pesle Beal (EPOC productions)