«Ο Φάουστ στην Αφρική!» του Ουίλιαμ Κέντριτζ – Aρχείο και μνήμη της αποικιοκρατίας

Ο Νοτιοαφρικανός εικαστικός, σκηνοθέτης κινουμένων σχεδίων και θεατρικός σκηνοθέτης Ουίλιαμ Κέντριτζ δημιούργησε, το 1995, το Faustus in Africa!, ένα ειρωνικό πολιτικό σχόλιο κατά του απαρτχάιντ, την εποχή όπου καταλυόταν η εθνικιστική κυβέρνηση και την διαδεχόταν το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσσο. Στην παράσταση εκείνη του παλιού Kunstenfestivaldesarts κυριαρχούσε το τραγούδι «Senzeni Na», που ήταν συνώνυμο με τον αγώνα για την αποτίναξη του λευκού ζυγού από τη Νότια Αφρική. 

Το ίδιο εκείνο αφήγημα του απαρτχάιντ επανέρχεται, τριάντα χρόνια μετά, στο Φεστιβάλ Αθηνών, όπου ο Κέντριτζ ξαναπαρουσιάζει εκείνο το πρώτο κείμενο, συνδέοντάς το με την εκμετάλλευση ολόκληρης της Μαύρης Ηπείρου και συνοδεύοντάς το με στίχους του συμπατριώτη του Lesego Rampolokeng. Θέατρο, μουσική, κινηματογράφος, ρομποτική και κουκλοθέατρο συνθέτουν αυτήν την πολυμεσική παράσταση. Σε μουσική των Warrick Sony και James Phillips κινούνται τα σκιαγραφικά, αφαιρετικά, υπερσύγχρονα animations του Κέντριτζ και οι μαριονέττες των Adrian Kohler και Basil Jones (Handspring Puppet Company). Ξανασυναντιόμαστε, λοιπόν, με τον Ουίλιαμ Κέντριτζ μετά το 2014, όταν είδαμε στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση το έργο του «O Υμπύ και η Επιτροπή της Αλήθειας», βασισμένο στο ομώνυμο έργο του Αλφρέντ Ζαρύ.

Ο Νοτιοαφρικανός εικαστικός, σκηνοθέτης κινουμένων σχεδίων και θεατρικός σκηνοθέτης Ουίλιαμ Κέντριτζ.

Ένας σύγχρονος Φάουστ 

Ο Κέντριτζ μεταφέρει σε ένα σύγχρονο pastiche την πλοκή και τα κεντρικά ηθικά ζητήματα του κλασικού έργου του Γκαίτε: ο αλχημιστής, νεκρομάντης και πανεπιστήμων Φάουστ είναι, σε προχωρημένη ηλικία, ανικανοποίητος από την πορεία που έχει διανύσει στη ζωή του και υπογράφει συμβόλαιο με τον Διάβολο. Αυτό που του αντιπροτείνει ο Εωσφόρος είναι μια σειρά επίγειων απολαύσεων και κατάκτησης της γνώσης, όπου κεντρική θέση κατέχει ένα σαφάρι και μια σφαγή υψηλών προδιαγραφών στην αφρικανική ήπειρο. Στον αριστουργηματικό Faustus του Κέντριτζ αποτυπώνεται η σύγκρουση ανάμεσα στην απολυταρχία και τον ατομικισμό του σύγχρονου αστού, εξεικονίζεται η κοινωνική επανάσταση με την αποδιάρθρωση κτηρίων, πόλεων και τοπίων και γίνεται άμεση αναφορά στη διχασμένη ανθρώπινη συνείδηση, που ξεπουλά τα ιδεώδη της έναντι μιας αμφίβολης και βραχύβιας απόλαυσης. Ο πληθυσμός της Νότιας Αφρικής μετατρέπεται, μέσα από αυτήν την οπτική, σε «φαουστικό» πληθυσμό: έναν πληθυσμό που ευθύνεται για μια σειρά αυταρχικών καθεστώτων που συνεχίζονται.

Οι εξαιρετικοί ηθοποιοί του Κέντριτζ (Atandwa Kani, Jennifer Steyn, Wessel Pretorius, Eben Genis, Mongi Mthombeni, Asanda Rilityana και Buhle Stefane) «υποχωρούν» με αυταπάρνηση, εκχωρώντας τον πρωταγωνιστικό ρόλο στις εξπρεσιονιστικές κούκλες της Handspring Puppet Company: η κίνηση των ηθοποιών εναρμονίζεται με την ξύλινη υπόσταση της κούκλας, το βλέμμα τους περνά «μέσα» από την κούκλα και ουδέποτε απευθύνεται στο κοινό, ενώ καθένας μόνος του ή δύο-δύο μαζί κινούν κάποιες βασικές μαριονέττες, κάνοντας τις εισόδους και εξόδους τους σε απόλυτο συντονισμό, ώστε να υπηρετήσουν το όραμα του σκηνοθέτη. Και το όραμα αυτό περιλαμβάνει τη σύλληψη ενός σύγχρονου Φάουστ και ενός σύγχρονου Μεφιστοφελή.

Ο Atandwa Kani ταυτίζεται απόλυτα, στην αντίληψη του θεατή, με τον Φάουστ που κινεί και φωνοποιεί: η παρουσία του μαριονετίστα επί σκηνής, αντί να παρακωλύει την παρακολούθηση του έργου, την καθιστά πολύ πιο ενδιαφέρουσα, πολυεπίπεδη και προκλητική, επιτυγχάνει δε μια μπρεχτικού τύπου αποστασιοποίηση.

Ο Νοτιοαφρικανός ηθοποιός Atandwa Kani.

Ο συνδυασμός της έμψυχης ανθρώπινης παρουσίας με την άψυχη μαριονέττα διανοίγει ορίζοντες για πολλαπλές ερμηνείες. Η μαριονέττα (το «παίγνιον καμπεσιγύιον», το «νευρόσπαστον») είναι αρχαιοτάτων καταβολών ανιμιστική πρακτική του θεάτρου. Οι καλλιτέχνες της μαριονέττας λειτουργούν, σε συνεργασία με την ευφυή σύλληψη του Κέντριτζ, ως «μηχανικοί του συναισθήματος» (όπως δήλωσαν οι ίδιοι στη συζήτηση που ακολούθησε, όπου προέδρευε ο Σάββας Πατσαλίδης).

Η Μητέρα-Αφρική και η άθλια μοίρα της

Τα «παλίμψηστα» κινούμενα σχέδια από κάρβουνο του Κέντριτζ που προβάλλονται στην οθόνη είναι υψηλής εικαστικής ποιότητας, κυρίως λόγω της μεταμορφωσιγένειάς τους: ένα πλήθος από κουκίδες υποδηλώνει ένα πλήθος από ανθρώπους, ένα πλήθος από ανθρώπους συνθλίβεται σαν μια τεράστια μύγα και μετατρέπεται σε σωρό από στάχτες, μια ήπειρος διανύεται με αεροπλάνο σε κλάσματα δευτερολέπτου, μια σαβάνα διασχίζεται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς αιλουροειδούς και το ξενοδοχείο «Polana» κυριαρχεί στο Μαπούτο της Μοζαμβίκης, έναν τόπο που σήμερα συνδυάζει το παρελθόν με το ανελέητο παρόν. Η τεχνική σχεδιασμού των κινουμένων αυτών σχεδίων προβλέπει ένα «μοτίβο-κλειδί» (key frame) από το οποίο σβήνονται κάποια μέρη για να ξανασχεδιαστούν διαφορετικά αμέσως μετά και να σχηματίσουν το επόμενο «μοτίβο-κλειδί», και ούτω καθεξής. Οι κούκλες γεφυρώνουν την ταινία με την ανθρώπινη παρουσία πάνω στη σκηνή. Ο συνδυασμός της κίνησης της ανθρωπόμορφης κούκλας με αυτήν την προβολή υποβάλλει τη μαγεία της παράστασης, που είναι εφιαλτική αφενός λόγω θεματολογίας κι αφετέρου λόγω της clownesque μαριονέττας που φέρει την εύγλωττη ονομασία «Ύαινα».

H «΄Υαινα», όπως και αν γίνει αντιληπτή, συνιστά μιαν αλληγορία κυνισμού και μέσον κοινωνικοπολιτικής σάτιρας. Είναι δε κατασκευασμένη κατά τρόπον ώστε να μην μπορεί να στραφεί επί τόπου, επιβάλλοντας έτσι στους μαριονεττίστες (Jennifer Steyn και Buhle Stephane) να μπαίνουν μόνον από τα αριστερά και να κινούν την «Ύαινα» με άλματα μόνο προς τα δεξιά της σκηνής. Η φυσική αδεξιότητα της «Ύαινας» δεν την εμποδίζει να σαρκάζει όλο και περισσότερο, καθώς ο Φάουστ σαρώνει την Αφρική. Και η Αφρική με τις ατελείωτες αναπαραστάσεις άγριων ζώων που κυνηγιούνται ανελέητα συνοψίζει, όπως είναι ευκόλως εννοούμενο, ολόκληρη την ανθρωπότητα. Οι θεατές, ως παρατηρητές αυτού του μακάβριου σαφάρι, γινόμαστε συνεργοί σε ένα είδος "in-yer-face” εφιαλτικού θεάτρου, στην ατελείωτη σαγήνη του οποίου έρχονται να προστεθούν: το βάδισμα μιας φυλαρμονικής ορχήστρας χάλκινων πνευστών «raggle-taggle», ένας έξοχος Wessel Pretorius στον ρόλο ενός Λούσιφερ με φέρσιμο τζέντλεμαν, η βαθειά γυναικεία φωνή της «θηλυκής» Θεού να ακούγεται voice-off και ο συγκινητικός ύμνος «Morena o tseba//Mathata a rona/Morena o tseba/Le seo re se hlokang» να υποβάλλει τη βαθειά θλίψη της ανθρώπινης κοινότητας - όπως ακριβώς το κάνουν τα αμερικανικά spirituals.

Ο χρόνος και οι αλλαγές που (δεν) επιφέρει 

Το κλασικό ολίσθημα και η εσφαλμένη επιλογή του Φάουστ γίνονται, στα χέρια του Kέντριτζ, αλληγορία της απληστίας, της αδηφάγας εκμετάλλευσης των Άγγλων, των Γάλλων, των Ιταλών, των Πορτογάλων, των Βέλγων και των Ολλανδών αποικιοκρατών. Η παρθένα μαύρη ήπειρος λεηλατείται, καθώς ο Φάουστ του έργου δεν είναι μόνο γιατρός, ποιητής και λόγιος επιστήμων: εδώ είναι και απερίσκεπτος εξερευνητής, και στυγνός δουλέμπορος και κυνηγός κεφαλών χωρίς έλεος. Στόχος του είναι να υπηρετήσει την Αυτοκρατορία, το βασίλειο των αποίκων, υιοθετώντας τον πλήρη αμοραλισμό και κυνισμό του κλασικού ιμπεριαλιστή της εποχής του Λεοπόλδου του Βελγίου, των Μπόερς και των Άγγλων κλειδοκρατόρων του απαρτχάιντ.

Ο Ουίλιαμ Κέντριτζ (William Kentridge), γεννήθηκε το 1955 στο Γιοχάνεσμπουργκ και συνδύασε στο έργο του το σχέδιο, τη γραφή, τον κινηματογράφο, την performance, τη μουσική, το θέατρο, την όπερα και άλλες τέχνες (όπως την κουκλοθεατρική τέχνη/puppetry), που τις εκθέτει, ήδη από τη δεκαετία του 1990, στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στη Νέα Υόρκη, στο Μουσείο Albertina στη Βιέννη και στο Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι. Έχοντας θητεύσει στη Σχολή του Ζακ Λεκόκ τη δεκαετία του 1970, η ιδιαίτερη σχέση του με το «ποιητικό σώμα» καθορίζει και τη σκηνοθετική του γλώσσα στις παραστάσεις του στο πεδίο της όπερας και του μουσικού θεάτρου, που διατηρούν πάντα έναν υβριδικό χαρακτήρα ανάμεσα στην περφόρμανς και τα εικαστικά. Δικές του παραγωγές όπερας περιλαμβάνουν τον «Μαγικό Αυλό» του Μότσαρτ, τη «Μύτη» του Σοστακόβιτς και τις όπερες «Λούλου» και «Βόυτσεκ» του Άλμπαν Μπεργκ, στις μεγαλύτερες αίθουσες λυρικού θεάτρου του κόσμου. Ως σκηνικός δημιουργός εμφανίστηκε πρώτη φορά στη Στέγη με την περφόρμανς Refuse the hour το 2012 και ακολούθησε το Ο Υμπύ και η επιτροπή της αλήθειας το 2014. Στο Φεστιβάλ έχει ξαναπαρουσιαστεί με τη βιντεοεγκατάσταση I am not me, the horse is not mine το 2010 (σε συνεργασία με την Γκαλερί Μπερνιέ) και με την προβολή More Sweetly Play the Dance το 2017 στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, ενώ φέτος συμμετείχε και στην έκθεση Plasmata 3 της Στέγης. Oι δύο όπερές του SIBYL και The Head & the Load παρουσιάστηκαν στο Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) το 2021 και το 2023 αντίστοιχα.

Στη μετα-αποικιοκρατική περίοδο που διέρχεται τώρα η Νοτιοαφρικανική Δημοκρατία παραμένουν αναπάντητα κάποια ζητήματα/κατάλοιπα εκείνης της μακράς περιόδου υποταγής τριακοσίων χρόνων, ενώ οι πληγές φυσικά δεν έχουν επουλωθεί. Νέα ζητήματα τίθενται επί τάπητος στην επικαιροποιημένη εκδοχή της παράστασης, όπως αυτό του επαναπατρισμού των αφρικανικών έργων τέχνης κι εκείνο της απληστίας και διαφθοράς του νέου Νοτιοαφρικανικού κράτους. Η παράσταση λειτουργεί ως αρχείο και ως μνήμη της αποικιοκρατίας, ενόσω ένα κινηματογραφημένο ρολόι δείχνει σε έξαλλους ρυθμούς το πέρασμα του χρόνου, τονίζοντας το γεγονός πως, παρά την πάροδό του, τα πράγματα παραμένουν εξίσου προβληματικά στο πολιτικό σκηνικό.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Σκηνοθεσία: William Kentridge
Βοηθός σκηνοθέτη: Lara Foot
Σκηνοθεσία μαριονέττας: Adrian Kohler, Basil Jones (Handspring Puppet Company)
Βοηθός σκηνοθέτη μαριονέττας: Enrico Dau Yang Wey
Design: Adrian Kohler, William Kentridge
Κινούμενα σχέδια: William Kentridge
Κατασκευές μαριονέτας: Adrian Kohler, Tau Qwelane
Κοστούμια μαριονέττας: Hazel Maree, Hiltrud von Seidlitz, Phyllis Midlane
Ειδικά εφέ: Simon Dunckley
Σκηνικά: Adrian Kohler
Κατασκευή σκηνικών: Dean Pitman for Scene Visual Productions
Ζωγραφική και ενδυματολογία: Nadine Minnaar
Μετάφραση: Robert David MacDonald
Επιπλέον (ποιητικό) κείμενο: Lesego Rampolokeng
Mουσική: James Phillips, Warrick Sony
Διεύθυνση φωτισμού/production manager: Wesley France
Stage manager: Thunyelwa Rachwene
Διεύθυνση ήχου: Tebogo Laaka, Simon Kohler
Video: Kim Gunning
Τεχνική διεύθυνση: Lucile Quinton
Παίζουν: Eben Genis, Atandwa Kani, Mongi Mthombeni, Wessel Pretorius, Asanda Rilityana, Buhle Stefane, Jennifer Steyn, Baxter Flipside
Αποκλειστικοί παραγωγοί: Sarah Ford, Roxani Kamperou, Emmanuelle Taccard