alt

Για την παράσταση του William Kentridge, Ο Υμπύ και η επιτροπή της αλήθειας, η οποία παρουσιάζεται στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών μέχρι και τις 21 Δεκεμβρίου.

Του Νίκου Ξένιου

O Νοτιοαφρικανός σκηνοθέτης και εικαστικός Ουίλλιαμ Κέντριτζ παρουσιάζει το μνημειώδες πολιτικό του έργο O Υμπύ και η επιτροπή της αλήθειας, σε συνεργασία με τη Handspring Puppet Company, στη μεγάλη αίθουσα της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών. Εγγεγραμμένη στη ντανταϊστική κατεύθυνση που εγκαινίασε ο «Υμπύ Τυράννος» (1896) του Αλφρέντ Τζαρύ, η παράσταση του Κέντριτζ εισάγει τον Υμπύ στη δεκαετία του ’90, θέτοντάς τον αντιμέτωπο με τις ανακρίσεις της «Επιτροπής Αλήθειας και Συμφιλίωσης» που συγκρότησε ο Νέλσον Μαντέλα και της οποίας ηγήθηκε ο αρχιεπίσκοπος Ντέσμοντ Τούτου, παρέχοντας πολιτική αμνηστία στους λευκούς εγκληματίες που ομολογούσαν τα κακουργήματά τους.

Η πρόδρομη πρόζα, το εικαστικό αρχέτυπο, η θαυμαστή σύνθεση

Τον Υμπύ επιστράτευσαν σχεδόν όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες που θέλησαν να καταγγείλουν με κάποιον τρόπο τον αυταρχισμό, τον ρατσισμό, την παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων και την ωμή βία: ανάμεσά τους οι σκηνοθέτες Ζαν Βιλάρ, Αντουάν Βιτέζ, Πίτερ Μπρουκ, καθώς και μεγάλοι εικαστικοί και λογοτέχνες, από τον Πικάσο έως τον Μαξ Ερνστ και τον Ρουώ, αλλά και τους φασίζοντες Φουτουριστές μετά τον Μαρινέτι. Ο «Υμπύ Τύραννος»[1] του Αλφρέντ Τζαρύ διαδραματίζεται στην Πολωνία, όπου ένας παραδοσιακός ηγεμόνας, τη παροτρύνσει της υπερφιλόδοξης συμβίας του, ανατρέπει τον βασιλιά με συνωμοσία. Ως παρωδία του σαιξπηρικού Μακμπέθ, και άμα τη αποκαλύψει της δολοπλοκίας του ο Υμπύ δολοφονεί ευγενείς και λαό, αναγορεύεται σε βασιλιά, γεύεται το μεθυστικό νέκταρ της εξουσίας και συμφιλιώνεται με τη συνένοχη σύζυγό του.

Ο περιορισμός της οπτικής γωνίας μέσα από την οποία ένα ολόκληρο έθνος διαχειρίστηκε την Αλήθεια και έδωσε «άφεση αμαρτιών» προσέφερε στον δημιουργό τη θεατρική σύμβαση για τη διαχείριση ενός ύψιστου «πολιτιστικού τραύματος» και την εκ νέου διαχείριση της εθνικής ταυτότητας στη χώρα του.

Η ύψιστη παράνοια του συστήματος απαρτχάιντ, η παρωδία δικαιοσύνης[2] και το φλέγον ζήτημα της αναζήτησης των ευθυνών και της ταυτότητας της λευκής φυλής σε αυτό το πλαίσιο ενέπνευσαν αυτό το έργο στον Κέντριτζ, εξέχουσα μορφή της θεατρικής αναγέννησης στη μεγάλη αυτή χώρα της Νότιας Αφρικής. Ο περιορισμός της οπτικής γωνίας μέσα από την οποία ένα ολόκληρο έθνος διαχειρίστηκε την Αλήθεια και έδωσε «άφεση αμαρτιών» προσέφερε στον δημιουργό τη θεατρική σύμβαση για τη διαχείριση ενός ύψιστου «πολιτιστικού τραύματος» και την εκ νέου διαχείριση της εθνικής ταυτότητας στη χώρα του. Στην εκδοχή του Κέντριτζ, ο θρασύδειλος, μωροφιλόδοξος, ζωώδης αλλά και γελοίος «Πα» Υμπύ, ως άλλος Πιλάτος, μπαίνει στο ντους για ν’ αποτινάξει τη «μυρωδιά από αίμα και δυναμίτη» και την ενοχή των πράξεών του: υφέρπει η εικαστική μνήμη της «σιωπηρής κραυγής» που καλλιτέχνες σαν τον Πικάσο επιστράτευσαν για την απόδοση του ολοκαυτώματος. Παράλληλα, δύο αριστοτέχνες μαριονετίστες κινούν κούκλες από χαροκαμμένες μάνες και κατεστραμμένους πατεράδες που καταθέτουν τις μαρτυρίες τους για τα όσα τεκταίνονταν, για το αδικοχυμένο αίμα, για τη σιωπηρή συνενοχή όλων, προσθέτοντας ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό «τρωτότητας» στην ασυνείδητη κατάθεση του Υμπύ. Μια σειρά ακροάσεων που έρχονται σε αντίστιξη προς το κύριο σώμα της αφήγησης επικαιροποιώντας τις ‟Ubuesque‟ συμπεριφορές των ανά την υφήλιο τυράννων. Το «κατοικίδιο» στο οποίο ο Υμπύ εμπιστεύεται τις τερατώδεις ενέργειές του είναι διαμορφωμένο σε μαριονέττα σκύλου Κέρβερου με τρία κεφάλια, συνεργού στο έγκλημα, ενώ η τερατομορφία «εναποθήκευσης» της πεπλανημένης εξιστόρησης αναπαρίσταται ως κροκόδειλος που «καταπίνει» βουλιμικά κάθε τεκμήριο αποκάλυψης της αλήθειας.

altΗ σύζυγός του, «Μα»Υμπύ (που είναι μαύρη, συμβολίζει τη Μάμα Άφρικα κατ’ αναλογίαν με τη «Mother India» στη Μαχαμπχαράτα του Πήτερ Μπρουκ και συνιστά παρωδία της Λαίδης Μακμπέθ) υποψιάζεται τον Υμπύ για μοιχεία και κατά την αναζήτηση των μυστικών του ανακαλύπτει, με μια grand guignol υπερβολή, πως ο σύζυγός της είναι μέλος της θηριώδους μυστικής αστυνομίας του απαρτχάιντ. Συνένοχη στα αποτρόπαια βασανιστήρια των λευκών σε βάρος των μαύρων, ιδιοτελώς κινούμενη από τον τρόμο για την ίδια της τη φυλετική ταυτότητα και τον υποτιθέμενο κίνδυνο που ο ρατσιστής νιώθει έναντι του «μαύρου κάφρου» («schwarz kaffir» στα αφρικάανς) η ιθαγενής εκτελέστρια παράγει ένα εφιαλτικό σύμπαν καταδίδοντας τον Υμπύ, ενώ η κάμερα λειτουργεί ως διαμεσολαβητής της συλλογικής μνήμης.

Θραύσματα τραύματος ενώπιον της «Επιτροπής της Αλήθειας»

Η αφήγηση της Νότιας Αφρικής γίνεται σκελετός για την αποκάλυψη της δυσαναλογίας ανάμεσα σε «αυτό που αφηγούμεθα» και σε «αυτό που πραγματικά συνέβη», με το ρόλο της συλλογικής μνήμης στο να καλύπτει τα κενά. Όλοι, και οι θύτες και τα θύματα, στις δημόσιες ακροάσεις που τεκταίνονται από την 1η Μαρτίου του 1960 έως τις 5 Δεκεμβρίου του 1993, εκφαίνονται ως «τραυματισμένοι» από την ιστορική πραγματικότητα. Τις ωμές καταθέσεις συνοδεύει η χρήση πολυμέσων -στη γραμμή του Πισκατόρ και του Μπρεχτ- για προβολή τεχνικών βάναυσης ανάκρισης από την Ουγκάντα του Ίντι Αμίν Νταντά, λιθογραφιών από την Υπόθεση Ντρέιφους, μιας γιγαντιαίας, αδηφάγου μορφής του Υμπύ του Τζαρύ, που χορεύει ένα «χορό σκιάς» μαστιγώνοντας τον σύγχρονο Υμπύ κι ενσαρκώνοντας την παγκοσμιότητα μιας αλληγορίας ψέμματος και ανευθυνότητας και μια σειρά από τοτεμικής διάστασης αλλοιώσεις της αφρικανικής ιστορικής μνήμης.

Μια διαπίστωση ad nauseam σχετικά με την επιστροφή της δομικής θηριωδίας που διακρίνει την ανθρώπινη φύση, ενταγμένη σε μια σύνθεση οπερετικής αρτιότητας, με εξαίσιες ερμηνείες και σύνθεση όλων των τεχνών υπό τη μαγική μπαγκέτα ενός άρτιου καλλιτέχνη, στη φάση της ωριμότητάς του.

Ημίγυμνος και τρωτός, σε γκροτέσκα απόδοση ενός οιονεί άνδρα και σε εμβρυακή στάση, ο χαρακτήρας διώκεται από εφιάλτες αδηφαγίας, πλεονεξίας και απανθρωπιάς, ενώ παράλληλα προσπαθεί να συγκαλύψει τα ανομήματά του, εφόσον δεν καταφέρνει να τα νίψει. Η μπουφόνικη κινησιολογία της «Μα» Υμπύ και του «Πα» Υμπύ, που παραπέμπει στη «σωματική βακτηρία» (baton-â-physique) που ο ίδιος ο Τζαρύ απέδιδε στον χαρακτήρα του, επιτρέπει τη διακωμώδηση του εγκλήματος.

Ο Κέντριτζ τοποθετεί τον ήρωά του ταυτόχρονα σε δύο αντιτιθέμενους κόσμους, εισάγοντας μια διαλεκτική κατανόησης της ευθύνης κι επανεκτίμησης της έννοιας της Δικαιοσύνης μέσα από τον διχασμό της προσωπικότητας του μάρτυρα κατάθεσης. Ως εκ τούτου, οι θεατές αντιλαμβάνονται τη διάδραση «καρτούν» και σκηνικής δράσης ως επικοινωνιακή πράξη του «αρχετυπικού Υμπύ» προς το σύγχρονο κοινό: μια σπαρακτική δήλωση σχετικά με το άφευκτο και τη βαθύτατη τραγικότητα της ιστορικής εξέλιξης. Μια αξιοθαύμαστη αξιοποίηση των «καμπεσιγύιων παιγνίων» της μαριονέτας που υπαινίσσεται την αποστασιοποίηση από το φεστιβάλ φρίκης και τρόμου. Μια διαπίστωση ad nauseam σχετικά με την επιστροφή της δομικής θηριωδίας που διακρίνει την ανθρώπινη φύση, ενταγμένη σε μια σύνθεση οπερετικής αρτιότητας, με εξαίσιες ερμηνείες και σύνθεση όλων των τεχνών υπό τη μαγική μπαγκέτα ενός άρτιου καλλιτέχνη, στη φάση της ωριμότητάς του.

[1] Στην Ελλάδα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Opera σε μετάφραση Αχιλλέα Κυριακίδη.
[2]“As people gave more and more evidence of the things they have done, they got closer and closer to amnesty and it got more and more intolerable that these people got amnesty.”

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

Info
Σκηνοθεσία: William Kentridge
Βοηθός Σκηνοθέτη: Janni Younge
Κείμενα: Jane Taylor
Σχεδιασμός κουκλών: Adrian Kohler
Βοηθός σχεδιαστή κουκλών: Tau Qwelane
Σχεδιασμός κινούμενων εικόνων: William Kentridge
Βοηθοί σχεδιασμού κινούμενων εικόνων: Tau Qwelane, Suzie Gable
Σχεδιασμός σκηνικών: Adrian Kohler, William Kentridge
Σχεδιασμός κοστουμιών: Adrian Kohler
Ενδυματολόγοι: Phyllis Midlane, Sue Steele
Σχεδιασμός φωτισμών: Wesley France
Σχεδιασμός ήχου: Wilbert Schubel
Μουσική: Warrick Sony και Brendan Jury
Χορογραφία: Robyn Orlin
Μοντάζ κινούμενων εικόνων: Catherine Meyburgh
Έρευνα στα αρχεία της Επιτροπής Αλήθειας και Συμφιλίωσης: Antjie Krog
Έρευνα ταινιών και βίντεο: Gail Berhmann
 
Με τους:
Πατέρας Υμπύ: Dawid Minnaar
Μητέρα Υμπύ: Busi Zokufa
Κουκλοπαίκτες: Gabriel Marchand, Mandiseli Maseti και Mongi Mthombeni
Μετάφραση κειμένου: Βασίλης Κιμούλης
Διάρκεια: 90 λεπτά (χωρίς διάλειμμα)
Κατάλληλο για ανηλίκους άνω των 14 ετών.
Παραγωγή: Handspring Puppet Company
Σε συνεργασία με την Quaternaire
Συμπαραγωγή: Διεθνές Φεστιβάλ Εδιμβούργου (Μεγάλη Βρετανία), Φεστιβάλ Τεχνών Ταϊπέι και Πολιτιστικό Ίδρυμα Ταϊπέι (Ταϊβάν), Festival de Marseille _ danse et arts multiples (Γαλλία), Στέγη Γραμμάτων & Τεχνών (Ελλάδα), Cal Performances Berkeley (ΗΠΑ), BOZAR Brussels (Βέλγιο)

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Για μια web εκδοχή της τέχνης

Για μια web εκδοχή της τέχνης

Σκέψεις γύρω από τις νέες συνθήκες δημιουργίας και παρουσίασης των παραστατικών τεχνών και των υβριδικών μορφών που έχουν προκύψει.

Του Νίκου Ξένιου

Στην αρχή της πανδημίας, τα κοινωνικά δίκτυα διεθνώς μετέδιδαν την περίπτωση ...

Τρεις αδελφές, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά (κριτική)

Τρεις αδελφές, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά (κριτική)

Για την παράσταση «Τρεις αδελφές» του Αντόν Τσέχοφ, σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζά, στο Θέατρο Βεάκη, η οποία παρουσιάζεται απόψε διαδικτυακά με μικρό αντίτιμο (εδώ: https://vimeo.com/ondemand/totheatro)

Του Νίκου Ξένιου

...
Η Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ, σε σκηνοθεσία της Δήμητρας Κονδυλάκη (κριτική)

Η Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ, σε σκηνοθεσία της Δήμητρας Κονδυλάκη (κριτική)

Για την παράσταση, βασισμένη στην «Ανθολογία του Σπουν Ρίβερ» του Έντγκαρ Λη Μάστερς, σε μετάφραση, δραματοποίηση και σκηνοθεσία της Δήμητρας Κονδυλάκη η οποία παρουσιάστηκε στο Θέατρο Σταθμός.

Του Νίκου Ξένιου

Η Δήμητρα ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Για τη μυθιστορηματική βιογραφία του Jack Fairweather «Ο εθελοντής – Η αληθινή ιστορία του ήρωα της αντίστασης που διείσδυσε στο Άουσβιτς» (μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη, εκδ. Gutenberg). Στην κεντρική εικόνα, ο ήρωας του βιβλίου Βιτόλντ Πιλέτσκι σε μια φωτογραφία ντοκουμέντο από το 1941, κατά την εισαγωγή του στο στρα...

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Για το τελευταίο βιβλίο της Κατερίνας Ζαρόκωστα, η οποία έφυγε χθες από τη ζωή στα εβδομήντα της χρόνια, τη συλλογή διηγημάτων «Ιστορίες οικογενειακής τρέλας» (εκδ. Σοκόλη).

Της Έλενας Χουζούρη

Τρία χρόνια μετά το μυθιστόρημά της Οι αδελφές Ραζή ...

Πέθανε η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα

Πέθανε η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα

Έφυγε από τη ζωή η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα στα εβδομήντα της χρόνια. Τελευταίο της βιβλίο, που εκδόθηκε λίγο καιρό πριν, ήταν η συλλογή με αυτοβιογραφικά διηγήματα «Ιστορίες οικογενειακής τρέλας» (εκδ. Σοκόλη)

Σπούδασε Γαλλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Κοινων...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nina George «Τα φώτα του νότου» (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα), που κυκλοφορεί στις 7 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

Μια επιλογή δέκα χριστουγεννιάτικων βιβλίων για πολύ μικρά και λίγο μεγαλύτερα παιδιά από τη βιβλιοπαραγωγή του 2020. Πρόκειται για όμορφα βιβλία που μεταφέρουν το πνεύμα των Γιορτών στους μικρούς αναγνώστες με τρυφερές καλογραμμένες ιστορίες. Στις παρακάτω επιλογές, η εικονογράφηση παρουσιάζει ποικιλία και μεγάλο ε...

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020. Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ