«Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών» – Όλγκα Τοκάρτσουκ και Σάιμον Μακ Μπέρνυ: ένας μαγικός συνδυασμός, στη Στέγη

Ηθοποιός, συγγραφέας, σκηνοθέτης και συνιδρυτής της θεατρικής ομάδας Complicité, ο Σάιμον Μακ Μπέρνυ σκηνοθετεί στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση μια ιδιοσυγκρασιακή μαύρη κωμωδία εμπνευσμένη από το υπαρξιακό οικο-θρίλερ της νομπελίστριας Όλγκα Τοκάρτσουκ Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών, που κατηγορήθηκε από τον δεξιό πολωνικό Τύπο ως «οικοτρομοκρατία» το 2009, όταν πρωτοκυκλοφόρησε το βιβλίο.

Η ομάδα Complicité εντάσσει την παραγωγή του έργου της Τοκάρτσουκ σε μια στροφή προς το κεντροευρωπαϊκό μυθιστόρημα που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, έργα του σπουδαίου μεσοπολεμικού Πολωνού συγγραφέα Μπρούνο Σουλτς, του Ρώσου πρωτοπόρου ποιητή Δανιήλ Χαρμς και του Ρώσου μυθιστοριογράφου Μιχαήλ Αφανάσιεβιτς Μπουλγκάκοφ. Μαθητές του Jacques Lecoq και έχοντας υιοθετήσει τη φιλοσοφία της κολεκτίβας, η ομάδα επιδόθηκε σε πολυετείς πειραματισμούς για να αναδειχθεί τελικά ως η μήτρα του Θεάτρου της Επινόησης. Θεωρώ σκόπιμο εδώ να αναφερθεί η συνεργασία με την ομάδα Complicité του δικού μας εξαιρετικού σκηνοθέτη Κώστα Φιλίππογλου.

Η Φύση είναι θηλυκού γένους

Όπως επεσήμανα και σε παλαιότερο κείμενό μου με αφορμή την κυκλοφορία του μυθιστορήματος στα ελληνικά, το Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών μιλά για μια σειρά από απώλειες. Μιλά, επίσης, για το μεταβατικό σημείο ανάμεσα στην πραγματική ζωή και το φανταστικό, ανάμεσα στο ονειρικό και τη συναίσθηση παρόντος και παρελθόντος, ανάμεσα στην ποίηση και την υπέρβαση/τρέλα, ανάμεσα στη φτώχεια/ανθεκτικότητα και την επιβίωση, ανάμεσα στην αυτονομία/εξέγερση και την υποταγή στη μοίρα. Ο Μακ Μπέρνυ υιοθετεί έντονη σωματικότητα σε συνάφεια με την πρωτότυπη μουσική σύνθεση του Ρίτσαρντ Σκέλτον, θεσπίζει ομάδες συνεκφωνήσεων για τον ενδεκαμελή θίασό του, ενώ δίνει μεγάλη βαρύτητα στην εκφώνηση του κύριου αφηγηματικού κειμένου (διάρκειας τριών ωρών) από την Amanda Hadingue, που φτάνει σε σπάνιες ερμηνευτικές στιγμές: ενσαρκώνει μια εξηντάχρονη γυναίκα που τα βάζει με το πατριαρχικό σύστημα ιεράρχησης των πραγμάτων επιστρατεύοντας τη μνήμη και τη φαντασία της.

Η Γιανίνα Ντουσέικο είναι μηχανικός γεφυρών, δασκάλα αγγλικών και χειμερινή φύλακας σπιτιών στο απομονωμένο πολωνικό χωριουδάκι Κλότζκο της Νότιας Σιλεσίας, σε αυτό το οροπέδιο που συνορεύει με την Τσεχία και που περιήλθε στην πολωνική επικράτεια μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σαφείς αναφορές του έργου σ’ αυτήν την ιστορική περίοδο τεκμηριώνουν την πατριαρχική δόμηση της μικροκοινωνίας του, ενώ η όλη προσέγγιση της ομάδας Complicité εμπλέκει κατά κανόνα τα ζητήματα της συλλογικής μνήμης και της μετανάστευσης. Εκπληκτική, επίσης, η ερμηνεία του César Sarachu.

Ο Μακ Μπέρνυ υιοθετεί έντονη σωματικότητα σε συνάφεια με την πρωτότυπη μουσική σύνθεση του Ρίτσαρντ Σκέλτον, θεσπίζει ομάδες συνεκφωνήσεων για τον ενδεκαμελή θίασό του, ενώ δίνει μεγάλη βαρύτητα στην εκφώνηση του κύριου αφηγηματικού κειμένου (διάρκειας τριών ωρών) από την Κάθριν Χάντερ, που φτάνει σε σπάνιες ερμηνευτικές στιγμές: ενσαρκώνει μια εξηντάχρονη γυναίκα που τα βάζει με το πατριαρχικό σύστημα ιεράρχησης των πραγμάτων επιστρατεύοντας τη μνήμη και τη φαντασία της.

Οι ήρωες, με σαφή αίσθηση παροδικότητας και έντονη ανασφάλεια (για παράδειγμα, η νευρωτική σύζυγος του Δημάρχου), συνθέτουν ένα παζλ κοινωνικού πυρήνα που διακρίνεται για τη χαλαρή ηθική του, μια κανονική οργουελική «φάρμα ζώων» που λειτουργεί σαν «σφήνα» στο φυσικό σκηνικό: είτε είναι κανονικοί κυνηγοί είτε είναι λαθροκυνηγοί, πάντως λειτουργούν μεταπρατικά (χαρακτηριστική είναι η μορφή της «Good news»/«Καλά Νέα», μιας νεαρής κοπέλας που διατηρεί ένα πρατήριο πώλησης μεταχειρισμένων ρούχων). Μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια, ο «θηλυκός» λόγος της Γιανίνα δεν θα μπορούσε παρά να τους προσδίδει παρατσούκλια. Η αυθαίρετη ονοματοθεσία ανθρώπων και πραγμάτων απηχεί τη δημιουργική γυναικεία φαντασία, ικανή να στηλιτεύει τις ετεροκανονικές επιλογές των ανδρών που οδηγούν στη σφαγή ζώων, στον πόλεμο, στην απαράδεκτη κρεωφαγία. Η πανίδα της περιοχής φαίνεται να εκδικείται, με ανιμιστικό τρόπο, για τη γενοκτονία των ζώων, υπακούοντας σε «δεδικασμένους» κανόνες που μόνον αυτή αντιλαμβάνεται. Έτσι, η Γιανίνα προβαίνει σ’ έναν υπέροχο μονόλογο στο αστυνομικό τμήμα, όπου φρίττει για το τερατούργημα της βιομηχανικής σφαγής ζώων και θίγει το δίπολο απανθρωπιά/ανθρωπινότητα, ενώ παράλληλα αυτοσαρκάζεται με θαυμάσιο τρόπο. Το έργο δεν προβάλλει ένα απλό whodunit, αλλά μια φιλοσοφική ονειροφαντασία.

Ο Σάιμον Μακ Μπέρνυ σκηνοθέτησε τα έργα: «Beware of Pity» με τη Schaubühne του Βερολίνου (2015), «The Master and Margarita» (2012), «Ο μαγικός αυλός» του Μότσαρτ στην Αγγλική Εθνική Όπερα (2012 και 2016), «A Dog´s Heart», μια πρωτότυπη όπερα σε παραγωγή της Ολλανδικής Όπερας και της Αγγλικής Εθνικής Όπερας σε συνεργασία με τους Complicité (2010), «Shun-kin» (το 2009, το "Shun-kin" τού απέφερε το Μέγα Θεατρικό Βραβείο Yomiuri στην κατηγορία του καλύτερου σκηνοθέτη), «A Disappearing Number» (2007), «Pet Shop Boys Meet Eisenstein» και «Strange Poetry» (2004) με τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Λος Άντζελες στο Walt Disney Concert Hall. Άλλες σκηνοθεσίες του περιλαμβάνουν το «Ήταν όλοι τους παιδιά μου» του Arthur Miller (στο Broadway, το 2008) και «The Resistible Rise of Arturo Ui» του Bertolt Brecht (με τον Al Pacino στη Νέα Υόρκη, το 2002).  Το 2017 ο Μακ Μπέρνυ συνεργάστηκε με την Complicité στην όπερα του Igor Stravinsky «The Rake’s Progress», που είναι εμπνευσμένη από την ομώνυμη σειρά χαρακτικών και ζωγραφικών έργων του Βρετανού εικαστικού William Hogarth. Το 2012 έγινε ο πρώτος Βρετανός Συνδεδεμένος Καλλιτέχνης του Φεστιβάλ της Αβινιόν και η διασκευή του στο «Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ ήταν το κεντρικό έργο του Barbican εκείνης της χρονιάς, ενώ έλαβε και το βραβείο Konrad Wolf της Ακαδημίας Τεχνών του Βερολίνου, το 2008, για τους Διαπρεπείς Πολυθεματικούς Καλλιτέχνες της Ευρώπης. Υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος, ένα θεατρόφιλο κοινό, τόσο στη Βρετανία όσο και διεθνώς, που θεωρεί το λονδρέζικο θέατρο Complicité, τη σημαντικότερη πρόταση θεατρικής γλώσσας –έναν συνδυασμό devised και σωματικού θεάτρου− που έχει αναδειχτεί από τη δεκαετία του ’80 μέχρι σήμερα. Στην Ελλάδα η θεατρική ομάδα Complicité έχει παρουσιάσει το «Mnemonic» και το «Encounters» του Petru Popescu.

Από μικρό κι από τρελό ακούμε την αλήθεια

Η Γιανίνα Ντουσέικο είναι μια θηλυκή εκδοχή του «σαλού» του χωριού, καθώς προσωποποιεί τη σθεναρή αντίσταση στο συγκεκριμένο σύστημα, αλλά και σε κάθε σύστημα, υιοθετώντας την ταύτιση προς τη Φύση, την κοσμική τάξη πραγμάτων και την ποίηση του Ουίλιαμ Μπλέικ. Παρατηρεί (με τον τρόπο του Διαφωτισμού ή με τον τρόπο του Ουίτμαν, πάντως με μια ανιμιστική/σχεσιακή προσέγγιση) τα αστέρια και τους πλανήτες και αντιλαμβάνεται πως η δυνατότητά μας να τα βάλουμε με το σύμπαν είναι μηδαμινή, παρά το γεγονός ότι υπάρχουν μοτίβα, ύλης, ενέργειας, νοήματος που μας συνδέουν με την έκβαση των συμπαντικών ζητημάτων (η σκηνοθεσία του Μακ Μπέρνυ τα αποδίδει με ιδιαίτερα υποβλητικό τρόπο, με μεγάλα γραφικά που προβάλλονται σε γιγαντιαία οθόνη, με υποβλητικούς ήχους, με χρήση στροβοσκοπικού, κοκ).

Το πιο σημαντικό, όμως, που κομίζει το έργο είναι η φιλοσοφική τοποθέτηση ότι ο κόσμος είναι ένα είδος μεγάλου δικτύου στο οποίο εμπλεκόμαστε ποικιλοτρόπως, συνδεδεμένοι με τα υπόλοιπα όντα με αόρατα νήματα επιρροής και εξάρτησης.

Το Οδήγησε το αλέτρι σου δεν είναι, λοιπόν, ένα θρίλερ αναζήτησης του ενόχου για μια σειρά από φόνους ανδρών του χωριού. Είναι, κυρίως, αναστοχασμός για το τι μπορεί να συμβεί αν ακολουθήσουμε τη θηλυκή πλευρά της ψυχικής μας ζωής (τη γιουνγκιανή anima), σ’ έναν κόσμο όπου ο αρσενικός λόγος ελέγχει τα πάντα, «νομιμοποιεί» την ιδέα της εκμετάλλευσης, της κυριαρχίας, την ιδέα ότι η φύση είναι στη διάθεσή μας προς εκμετάλλευσιν (ο δημόσιος λόγος του Δημάρχου στο έργο είναι πολύ χαρακτηριστικός της αναισθησίας απέναντι στην κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με μιαν απόλυτα macho αντίληψη του κόσμου).

Το πιο σημαντικό, όμως, που κομίζει το έργο είναι η φιλοσοφική τοποθέτηση ότι ο κόσμος είναι ένα είδος μεγάλου δικτύου στο οποίο εμπλεκόμαστε ποικιλοτρόπως, συνδεδεμένοι με τα υπόλοιπα όντα με αόρατα νήματα επιρροής και εξάρτησης. Ενώ οι πολιτικοί εκτιμούν μόνο την οικονομική αξία των πραγμάτων και το υπερκέρδος που αποκομίζουν απ’ αυτήν, η πρωταγωνίστρια του Οδήγησε το αλέτρι σου προκαλεί το πατριαρχικό σύστημα και τις καταστρεπτικές, μηδενιστικές συνέπειες της επικράτησής του.

Η Όλγκα Τοκάρτσουκ γεννήθηκε το 1962 στο Σουλέχοφ της Πολωνίας και σήμερα ζει στο Βρότσλαβ. Σπούδασε ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας. Η πρώτη επίσημη εμφάνισή της στα γράμματα έγινε το 1989 με μια ποιητική συλλογή. Κατόπιν αφιερώθηκε σε μια έντεχνη πεζογραφία που συνδυάζει ιστορία και μυθοπλασία, αξιοποιεί τη λαϊκή παράδοση και αντανακλά το ενδιαφέρον της για τον Καρλ Γιουνγκ. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, με το βιβλίο Το Αρχέγονο και άλλοι καιροί, άρχισε να καθιερώνεται ως μια κορυφαία προσωπικότητα της πολωνικής λογοτεχνίας. Έχει εκδώσει διηγήματα, μυθιστορήματα και δοκίμια. Έχει αποσπάσει το Βραβείο Nike, τη σημαντικότερη διάκριση της πατρίδας της, δύο φορές. H πρώτη ήταν το 2008 με το μυθιστόρημα Πλάνητες, του οποίου η αγγλική μετάφραση κατέκτησε και το Διεθνές Βραβείο Booker 2018. Η δεύτερη ήταν το 2015 με το έργο της Τα βιβλία του Ιακώβ, που θεωρείται ευρέως το επίτευγμά της. Η συγγραφέας τιμήθηκε από τη Σουηδική Ακαδημία με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας 2018 «για την αφηγηματική της φαντασία η οποία με εγκυκλοπαιδικό πάθος αναπαριστά το πέρασμα ορίων ως τρόπο ζωής».

Ποια φλέγοντα θίγει η λογοτεχνία της Τοκάρτσουκ

Ανοιχτά πολέμια της τρέχουσας εθνικιστικής κυβέρνησης της Πολωνίας, δηλωμένη άθεη, αριστερή και φεμινίστρια, η Όλγκα Τοκάρτσουκ έχει μπει από καιρό στο στόχαστρο της καθεστηκυίας τάξης στη χώρα της. Να πώς μιλάει, σε συνέντευξή της, για τη φύση:

«Την αντιμετωπίζουμε καταρχάς ως κάτι “εξωτερικό” σε σχέση μ’ εμάς, κάτι που βρίσκεται έξω από την ανθρώπινη εμπειρία. Λένε, παραδείγματος χάριν, οι άνθρωποι “πήγα στην εξοχή, ήταν υπέροχα, είδα κατσίκες και αγελάδες”, ενώ στην πραγματικότητα η φύση είναι μέσα μας, είναι εμείς και ό,τι κάνουμε. Είναι ο αέρας που αναπνέουμε, το νερό που πίνουμε, τα ποτάμια και οι θάλασσες που κολυμπάμε, η γη που αγγίζουμε, τα φυτά και τα ζώα που καταναλώνουμε: ο πολιτισμός μετατρέπεται σε κάτι σαν ένα φλιτζάνι τσάι, κάτι για το οποίο δεν υπάρχει πραγματική ανάγκη αλλά λειτουργεί ως ψυχαγωγικό πτι-φουρ».

Το 2022 η Τοκάρτσουκ συνυπέγραψε επιστολή, μαζί με τους Ορχάν Παμούκ, Σβετλάνα Αλεξίεβιτς και Μάργκαρετ Άτγουντ, κατά της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, ενώ τρία χρόνια πριν είχε συμμετάσχει σε παρόμοια γραπτή διαμαρτυρία προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την καταπάτηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων στα πολωνικά σύνορα.

Το 75% των αντικειμένων που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή είναι μεταχειρισμένα, ενώ το 80% του συνόλου των υλικών θα επαναχρησιμοποιηθούν ή θα ανακυκλωθούν.

Το Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών έκανε πρεμιέρα τον Δεκέμβριο του 2022 στο Βασιλικό Θέατρο του Πλίμουθ στην Αγγλία, ενώ στις αρχές του επόμενου έτους ξεκίνησε επίσημα η περιοδεία της, με βασικούς σταθμούς το Old Vic στο Μπρίστολ, το Barbican στο Λονδίνο και το Odéon στο Παρίσι. Σημειώνω, εδώ, πως το 75% των αντικειμένων που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή είναι μεταχειρισμένα, ενώ το 80% του συνόλου των υλικών θα επαναχρησιμοποιηθούν ή θα ανακυκλωθούν.

^＊ Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» αναμένεται το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Κριτική.