«Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών» της Όλγκα Τοκάρτσουκ (κριτική)

Το μυθιστόρημα της νομπελίστριας Όλγκα Τοκάρτσουκ Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών –σε ρέουσα, γλαφυρή μετάφραση της Αναστασίας Χατζηγιαννίδη, για τις εκδόσεις Καστανιώτη–, γεφυρώνει την εμπειρία της πραγματικής ζωής και του φανταστικού, τα όνειρα και το παρόν καθώς και το παρελθόν και το παρόν. Η Τοκάρτσουκ γράφει για πράγματα εξαιρετικά, για θαύματα που έχουν τις ρίζες τους στην καθημερινή ζωή: το πιο σημαντικό κλειδί προσέγγισής της φαίνεται να είναι ο μυθογραφικός τόνος, εφόσον έτσι κι αλλιώς η γραφή της έχει συσχετισθεί με τη μεταμοντέρνα αισθητική.

Η εκκεντρική αφηγήτρια του Οδήγησε το αλέτρι σου..., η Γιανίνα Ντουσέικο, έχει διατελέσει μηχανικός γεφυρών, κατόπιν δασκάλα αγγλικών και, τέλος, σε κάπως πιο προχωρημένη (αλλά απροσδιόριστη) ηλικία, χειμερινή φύλακας σε μερικά καλοκαιρινά σπίτια στο απομονωμένο πολωνικό χωριουδάκι Κλότζκο: το σκηνικό είναι ένα οροπέδιο που βρίσκεται στα όρια με την Τσεχική Δημοκρατία. Η αληθοφάνεια και η τεκμηρίωση των πραγματολογικών στοιχείων μοιάζει να μην ενδιαφέρουν καθόλου τη συγγραφέα, που τοποθετεί στην εποχή του ίντερνετ και του κινητού τηλεφώνου έναν οδοντίατρο να αναισθητοποιεί τους ασθενείς του με βότκα προτού προβεί σε εξαγωγή δοντιού. Επίσης, η έλλειψη αληθοφάνειας σε πλείστα σημεία του μυθιστορήματος δεν αποβαίνει διόλου εις βάρος της υποβλητικής ατμόσφαιρας, αντιθέτως περιβάλλει την αφήγηση με μιαν αχλή παραμυθιού – ζοφερού όμως παραμυθιού.

Η έλλειψη αληθοφάνειας σε πλείστα σημεία του μυθιστορήματος δεν αποβαίνει διόλου εις βάρος της υποβλητικής ατμόσφαιρας, αντιθέτως περιβάλλει την αφήγηση με μιαν αχλή παραμυθιού – ζοφερού όμως παραμυθιού.

Τα καθέκαστα –το μυστήριο– η απουσία Θεού

Η Γιανίνα ξυπνά ένα βράδυ από τον γείτονά της που η ίδια αποκαλεί «Σκιάχτρο», ο οποίος την ενημερώνει ότι ο γείτονάς τους που φέρει το παρατσούκλι «Μεγάλη Πατούσα», είναι νεκρός στο σπίτι του. Πριν φτάσει η αστυνομία, η Γιανίνα και το Σκιάχτρο βρίσκουν ένα κόκαλο ελαφιού στο στόμα της Μεγάλης Πατούσας. Η αυθαίρετη ονοματοθεσία των προσώπων είναι ένα μόνο κομμάτι της πρωτοτυπίας στην αφηγηματική αυτή σύνθεση, που είναι δομημένη στα μύχια του γυναικείου ψυχισμού και απηχεί πάγιες θέσεις της συγγραφέως για τις εσφαλμένες, ετεροκανονικές επιλογές της ανθρωπότητας: ανάμεσα σε αυτές, πέρα από τον πόλεμο, την αλαζονεία, την ειρωνεία, κεντρική θέση κατέχει το κυνήγι και η κρεωφαγία. Οι θάνατοι που σημειώνονται στο χωριό της ιστορίας είναι όλοι αμφίβολης προέλευσης, φαντάζουν ως ένα βαθμό σαν ατυχήματα αλλά, για τη συνείδηση της αφηγήτριας, δεν είναι παρά μια οργανωμένη εκδίκηση της πανίδας της περιοχής για τη γενοκτονία των ζώων που γίνεται εκ μέρους των ανθρώπων. Τα όρια του ανθρώπινου και του ζωϊκού καταργούνται ως ένα βαθμό για τη Γιανίνα, καθώς η φύση δείχνει με ανιμιστικό τρόπο ενοποιημένη, να υπακούει σε προδιαγεγραμμένους («δεδικασμένους», όπως τους αποκαλεί σε επιστολή της προς την Αστυνομία) κανόνες που ο άνθρωπος επιμένει να αγνοεί. Προφανώς η Γιανίνα αντιμετωπίζεται ως η «τρελή» του χωριού, εξασφαλίζει όμως την πηγαία συνενοχή του αναγνώστη.

Μανιώδης οπαδός της αστρολογίας και, γενικότερα, επιρρεπής στο να θεωρητικοποιεί και να αποδίδει περιστατικά σε ευρύτερα, κοσμικά συστήματα αναφορών, αναπτύσσει και προπαγανδίζει τη θεωρία ότι τα ζώα σκοτώνουν τους ντόπιους για να εκδικηθούν για την κακοποίησή τους απ’ αυτούς. Πρόκειται για ένα μυστήριο δολοφονίας με γνωρίσματα ψυχολογικού θρίλερ, που παράλληλα εγκαινιάζει βαθύ διαλογισμό σχετικά με την ανθρώπινη ύπαρξη και με το πώς η ανθρώπινη ζωή ταιριάζει –ή δεν ταιριάζει– με τον κόσμο γύρω της. Το λεξιλόγιο και τα τσιτάτα της η Γιανίνα τα δανείζεται από τον αγαπημένο της ποιητή, τον Ουίλιαμ Μπλέικ.

Μανιώδης οπαδός της αστρολογίας και, γενικότερα, επιρρεπής στο να θεωρητικοποιεί και να αποδίδει περιστατικά σε ευρύτερα, κοσμικά συστήματα αναφορών, αναπτύσσει και προπαγανδίζει τη θεωρία ότι τα ζώα σκοτώνουν τους ντόπιους για να εκδικηθούν για την κακοποίησή τους απ’ αυτούς.

Πέρα από εξαιρετική ποιητική περιδιάβαση στη μοναδική αντίληψη ενός «σαλού» για την υπαρξιακή συνθήκη που απαρεγκλίτως οδηγεί τον άνθρωπο στη φθορά και στον θάνατο, το Οδήγησε το αλέτρι σου... είναι, υπό μιαν οπτική, ένα «οικολογικό θρίλερ» – αρκετοί συνηθισμένοι αλλά αντιπαθείς άντρες δολοφονούνται βάναυσα στο τέλος του χειμώνα και φαίνεται ότι η ίδια η φύση είναι που τους δολοφονεί. Εμφανείς είναι οι επιδράσεις του λατινοαμερικανικού μαγικού ρεαλισμού στο μυθιστόρημα (η νεκρή μητέρα και η νεκρή γιαγιά της αφηγήτριας περιδιαβαίνουν το λεβητοστάσιο ανενόχλητες και εκείνη προσπαθεί να τις ξαναστείλει στη διάσταση απ’ όπου επισκέπτονται τα όνειρά της), ωστόσο θα μπορούσε κανείς να πει ότι πρόκειται για «γραφικό ρεαλισμό», για ανατριχιαστική, επακριβή παρακολούθηση των πραγματικών, επιστημονικών δεδομένων της καθημερινής φθοράς των ανθρωπίνων. Τέλος, μοιάζει με θρίλερ αστυνομικής υφής, δεδομένης της «ιατροδικαστικής», σχεδόν, περιγραφής των νεκρών μελών (ιδιαίτερα των ποδιών) του ανθρώπινου σώματος και της «εντομολογικής» ακρίβειας μιας συλλογής από οστά, τεμάχια γούνας και λοιπά κτερίσματα που ανασυνθέτουν τη ζωή στα εξ ών συνετέθη.

Η Όλγκα Τοκάρτσουκ γεννήθηκε το 1962 στο Σουλέχοφ της Πολωνίας. Σπούδασε ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας. Σύντομα όμως αφιερώθηκε σε μια έντεχνη γραφή που συνδυάζει ιστορία και μυθοπλασία, αξιοποιεί τη λαϊκή παράδοση και αντανακλά την προσήλωσή της στον Καρλ Γιουνγκ. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, με το βιβλίο Το Αρχέγονο και άλλοι καιροί, έχει αναδειχθεί σε κορυφαία προσωπικότητα των πολωνικών γραμμάτων. Έχει εκδώσει διηγήματα, μυθιστορήματα και δοκίμια. Έχει αποσπάσει το Βραβείο Nike, τη σημαντικότερη διάκριση της πατρίδας της, δύο φορές. H πρώτη ήταν το 2008 με το μυθιστόρημα Πλάνητες, του οποίου η αγγλική μετάφραση κατέκτησε και το Διεθνές Βραβείο Booker 2018. Η δεύτερη ήταν το 2015 με το έργο της Τα βιβλία του Ιακώβ (ετοιμάζεται από τις εκδ. Καστανιώτη). Η συγγραφέας τιμήθηκε από τη Σουηδική Ακαδημία με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας 2018 «για την αφηγηματική της φαντασία η οποία με εγκυκλοπαιδικό πάθος αναπαριστά το πέρασμα ορίων ως τρόπο ζωής».

Αφηγήτρια της ύπαρξης

Η Όλγκα Τοκάρτσουκ, δηλωμένη αριστερή, άθεη και φεμινίστρια, έχει συχνά επικριθεί από εθνικιστικές ομάδες στην Πολωνία ως μη-πατριώτις, μη-χριστιανή και ως υποστηρίκτρια της οικοτρομοκρατίας. Αντιθέτως, η ίδια περιγράφει τον εαυτό της ως «αληθινό πατριώτη» και χαρακτηρίζει ως ξενοφοβικές τις ομάδες που την επικρίνουν. Το 2020, μαζί με άλλους εξέχοντες συγγραφείς όπως η Μάργκαρετ Άτγουντ, ο Τζον Μπάνβιλ, και ο Τζ. Μ. Κούτσι, υπογράφει μια ανοιχτή επιστολή που απευθύνεται στην Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, καλώντας την Ευρωπαϊκή Ένωση «να λάβει άμεσα μέτρα για την υπεράσπιση των βασικών ευρωπαϊκών αξιών: ισότητα, μη διάκριση, σεβασμός των μειονοτήτων – που παραβιάζονται κατάφωρα στην Πολωνία» και κάνει έκκληση προς την πολωνική κυβέρνηση να σταματήσει να στοχεύει τις σεξουαλικές μειονότητες και να αποσύρει την υποστήριξη από οργανώσεις που προωθούν την ομοφοβία.

Η γενιά αυτή συγγραφέων όπου ανήκει η Τοκάρτσουκ, απορρίπτοντας την πολιτική και ηθική δέσμευση, βρήκε τον δικό της τοπικό δρόμο προς τη μετα-συνείδηση, ως γενιά χωρίς ιστορία. Η αλλαγή στην πολωνική πεζογραφία μπορεί επίσης να θεωρηθεί ως η έκρηξη μικρών αφηγήσεων. Η ίδια η Τοκάρτσουκ, όταν ρωτήθηκε πώς ένιωθε που την έσπρωξαν σε μια μεταμοντερνιστική κατηγορία, απάντησε: «Δεν μου αρέσει τίποτα, καθώς αυτή η λέξη δεν σημαίνει τίποτα πια και μια τόσο απλουστευμένη κατηγοριοποίηση δεν κάνει την παραμικρή αίσθηση».

Η σπουδαία συγγραφέας καταφέρνει να δείξει πώς οι περιθωριοποιημένοι, οι περιφρονημένοι, οι περιφρονημένοι έχουν πρόσβαση σε τρόπους γνώσης που βρίσκονται εκτός της συμβατικής σκέψης. Υπάρχει ένας σκεπτικισμός τύπου Ουίλιαμ Μπλέικ που διατρέχει το βιβλίο, κι αυτός αφορά τη λογική των προνομιούχων – ως προς το φύλο ή ως προς την κοινωνική τάξη. Οι συλλογισμοί που αφορούν τον θάνατο και τη φυσική ζωή του σώματος μετά τον θάνατο εντάσσονται σ’ έναν ευρύτερο, «σύνθετο κόσμο αντιστοιχιών» προς τον οποίο η συγγραφέας στρέφεται συνειδητά. Ο «αυτισμός τεστοστερόνης» που η Γιανίνα Ντουσέικο εντοπίζει στους άντρες κάποιας ηλικίας είναι πολύ ενδιαφέρουσα άποψη. Το Οδήγησε το αλέτρι σου... είναι, επίσης, μια καυστική κοινωνική σάτιρα: διασκευάστηκε στο κινηματογραφικό έργο Spoor (2017) σε σκηνοθεσία Ανιέσκα Χόλαντ, και κέρδισε την Ασημένια Άρκτο στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Μεγάλωσα σε μια όμορφη εποχή που δυστυχώς έχει πια παρέλθει. Υπήρχαν μεγάλη προθυμία για αλλαγή και ικανότητα να πλάθουμε επαναστατικά οράματα. Σήμερα δεν έχει κανείς το θάρρος να επινοήσει κάτι καινούργιο. Αδιάκοπα μιλούν μόνο για την παρούσα κατάσταση και αναπτύσσουν τις παλιές ιδέες. Η πραγματικότητα είναι γερασμένη και στρυφνή, γιατί κι αυτή οπωσδήποτε υπόκειται στους ίδιους νόμους όπως κάθε ζωντανός οργανισμός – γερνάει. Τα μικρότερα συστατικά της στοιχεία, τα νοήματα, παθαίνουν απόπτωση όπως τα σωματικά κύτταρα. Η απόπτωση είναι ο φυσικός θάνατος που προκαλείται από την κόπωση και την εξάντληση της ύλης. Στα ελληνικά αυτή η λέξη σημαίνει “πτώση των πετάλων”. Ο κόσμος έχει χάσει τα πέταλά του.

Όμως μετά πρέπει να έρθει κάτι νέο: πάντα έτσι γινόταν. Δεν είναι ένα διασκεδαστικό παράδοξο; Ο Ουρανός είναι στους Ιχθύες, αλλά, όταν περάσει στο ζώδιο του Κριού, θα αρχίσει νέος κύκλος και η πραγματικότητα θα ξαναγεννηθεί. Σε δύο χρόνια, την άνοιξη. Η μελέτη του Ωροσκοπίου με ευχαριστούσε ακόμα κι όταν ανακάλυπτα τον νόμο των θανάτων. Η κίνηση των πλανητών είναι πάντα υπνωτική, όμορφη, δεν μπορείς ούτε να τη σταματήσεις ούτε να την επιταχύνεις. Είναι καλό να σκέφτομαι ότι αυτή η τάξη ξεπερνάει κατά πολύ τον χρόνο και τον τόπο της Γιανίνα Ντουσέικο. Είναι καλό να βασιζόμαστε ολοκληρωτικά σε κάτι.

Άρα λοιπόν: για τον καθορισμό του φυσικού θανάτου παρατηρούμε τις θέσεις του αφέτη, δηλαδή του σώματος που ρουφάει για μας τη ζωτική ενέργεια από το Σύμπαν. Σε ημερήσιο Ωροσκόπιο είναι ο Ήλιος, σε νυχτερινό είναι η Σελήνη, και σε ορισμένες περιπτώσεις ο αφέτης είναι ο κυβερνήτης του Ωροσκοπίου. Ο θάνατος συμβαίνει συνήθως τη στιγμή που ο αφέτης φτάνει σε κάποια ριζικά δυσαρμονική όψη με τον κυβερνήτη του όγδοου οίκου ή με κάποιον πλανήτη που βρίσκεται εκεί». (σελ. 70-71)