«Εκεί, εκεί» του Τόμι Όραντζ (κριτική) – Λήθη, σώμα και μνήμη στον μη τόπο των αυτόχθονων της Αμερικής

Πριν ακόμη χαραχθούν τα σύνορα των Ηνωμένων Πολιτειών στον χάρτη, η γη αυτή είχε ήδη ιστορία. Για αιώνες, οι απέραντες πεδιάδες, τα δάση και τα ποτάμια της Βόρειας Αμερικής αποτελούσαν πατρίδα για εκατοντάδες αυτόχθονους λαούς, που είχαν αναπτύξει τους δικούς τους πολιτισμούς, τις γλώσσες, τις παραδόσεις και τη βαθιά σχέση τους με τη γη. Η άφιξη, όμως, των Ευρωπαίων έμελλε να αλλάξει για πάντα αυτή την πραγματικότητα.

Πίσω από την εικόνα της «κατάκτησης της Δύσης» κρύβεται μια διαφορετική ιστορία: εκείνη των λαών που έχασαν τη γη τους, είδαν τις παραδόσεις τους να διώκονται και τα παιδιά τους να απομακρύνονται από τις οικογένειές τους. Κι όμως, αυτή δεν είναι μόνο μια ιστορία καταστροφής. Είναι και μια ιστορία αντίστασης, μνήμης και επιβίωσης. Γιατί, παρά τις απώλειες, οι αυτόχθονοι λαοί δεν έπαψαν ποτέ να διεκδικούν τη φωνή, την ταυτότητα και την πατρίδα τους.

Ιστορική αξία

Αν, λοιπόν, έχει αξία (που έχει) το βιβλίο του Τόμι Όραντζ, αυτή δεν είναι μόνο λογοτεχνική, αλλά ιστορική εν τη ευρεία έννοια. Στην ουσία, το Εκεί, εκεί αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύγχρονα μυθιστορήματα για την εμπειρία των αυτόχθονων στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο ίδιος ο συγγραφέα, μέλος των φυλών Τσεγιέν και Αράπαχο, επιλέγει ως κεντρικό χώρο δράσης το σύγχρονο Όουκλαντ και παρουσιάζει τις ζωές δώδεκα διαφορετικών χαρακτήρων, οι οποίοι, παρά τις διαφορετικές εμπειρίες και διαδρομές τους, συνδέονται σταδιακά μεταξύ τους και οδηγούνται στο Μεγάλο Πάουγουαου, την ινδιάνικη γιορτή, στο στάδιο της πόλης.

Η επιλογή αυτή επιτρέπει στον συγγραφέα να εξετάσει διαφορετικά ζητήματα ταυτότητας, ιστορικής μνήμης, αποικιοκρατίας, τραύματος και συλλογικότητας, χωρίς να παρουσιάζει τη εμπειρία των αυτόχθονων ως κάτι ενιαίο ή στερεοτυπικό.

Η πολυπλοκότητα της ταυτότητας: «There is no there there»

Το μυθιστόρημα αναδεικνύει την πολυπλοκότητα μιας ταυτότητας που προσπαθεί να επιβιώσει μέσα σε μια κοινωνία η οποία έχει ιστορικά επιχειρήσει να την καταπιέσει και να την αφομοιώσει. Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο τίτλος του έργου. Η φράση Εκεί, εκεί παραπέμπει στη γνωστή φράση της Γερτρούδης Στάιν για το Όουκλαντ, «There is no there there».

Η ιδέα ότι δεν υπάρχει πραγματικός «τόπος» αποκτά στο μυθιστόρημα βαθύτερη σημασία. Για τους χαρακτήρες του Όραντζ, η έννοια του τόπου συνδέεται άμεσα με την έννοια της ταυτότητας.

Οι πρόγονοί τους έχουν εκτοπιστεί, οι παραδοσιακές κοινότητες έχουν διαλυθεί και η σχέση με τη γη και τον πολιτισμό έχει διαταραχθεί. Παράλληλα, οι ίδιοι ζουν σε μια σύγχρονη αμερικανική πόλη, μακριά από την εικόνα που συχνά προβάλλεται για τους αυτόχθονες λαούς. Έτσι, το ερώτημα «πού ανήκω;» μετατρέπεται σε «ποιος είμαι;».

Το Όουκλαντ

Το Όουκλαντ, επομένως, δεν λειτουργεί απλώς ως σκηνικό. Αποτελεί ουσιαστικό μέρος της ταυτότητας των χαρακτήρων. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τους αυτόχθονες που χρησιμοποιούν την τεχνολογία, εργάζονται, αντιμετωπίζουν οικονομικά προβλήματα, έχουν οικογενειακές συγκρούσεις και ζουν μια απόλυτα σύγχρονη αστική ζωή. Με αυτόν τον τρόπο, αμφισβητεί την εξιδανικευμένη ή στερεοτυπική εικόνα του αυτόχθονα ως προσώπου που ανήκει αποκλειστικά στο παρελθόν. Η ταυτότητα δεν παρουσιάζεται ως μουσειακό κατάλοιπο αλλά ως ζωντανή, μεταβαλλόμενη και συχνά αντιφατική πραγματικότητα.

Το Μεγάλο Πάουγουαου λειτουργεί ως το σημείο στο οποίο όλες αυτές οι διαφορετικές ιστορίες συγκλίνουν. Συμβολίζει την κοινότητα, την πολιτισμική μνήμη και την προσπάθεια επανασύνδεσης, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί χώρο έντασης και σύγκρουσης.

Ένα από τα σημαντικότερα θέματα του μυθιστορήματος είναι το ιστορικό τραύμα. Ο Όραντζ δεν αντιμετωπίζει την αποικιοκρατία, τον εκτοπισμό, τη βίαιη αφομοίωση και την απώλεια πολιτισμικών στοιχείων ως γεγονότα που ανήκουν αποκλειστικά στο παρελθόν.Δείχνει ότι οι συνέπειές τους συνεχίζουν να επηρεάζουν τις επόμενες γενιές. Το τραύμα μεταφέρεται μέσα από τις οικογένειες, τις σχέσεις, τις συμπεριφορές και ακόμη και μέσα από το σώμα. Έτσι, η προσωπική δυσκολία ενός χαρακτήρα δεν μπορεί πάντα να διαχωριστεί από την ιστορική εμπειρία της κοινότητάς του.

Οι ήρωες

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Τόνι Λόουνμαν. Ο Τόνι αντιλαμβάνεται τον κόσμο μέσα από αυτό που ονομάζει «Ντρομ», έναν ιδιαίτερο τρόπο αντίληψης που συνδέεται με το σύνδρομο εμβρυϊκού αλκοόλ από το οποίο πάσχει. Η παρουσία του στο μυθιστόρημα περιπλέκει τη διάκριση ανάμεσα στο θύμα και στον δράστη. Είναι ευάλωτος, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να γίνει επικίνδυνος. Ο Όραντζ αποφεύγει να τον παρουσιάσει είτε ως απόλυτα καλό είτε ως απόλυτα κακό. Με αυτόν τον τρόπο, υπογραμμίζει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς να ληφθούν υπόψη οι συνθήκες, το τραύμα και η κοινωνική πραγματικότητα που τη διαμορφώνουν.

Αντίστοιχα, ο έφηβος Όρβιλ αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους χαρακτήρες για την κατανόηση της αναζήτησης της ταυτότητας. Ο ίδιος επιθυμεί να συνδεθεί με την κληρονομιά του, όμως δεν διαθέτει μια αυτονόητη ή ολοκληρωμένη γνώση της παράδοσης. Η αναζήτησή του πραγματοποιείται μέσα από σύγχρονα μέσα, ακόμη και μέσω του Διαδικτύου, γεγονός που υπογραμμίζει ότι η πολιτισμική ταυτότητα δεν μεταδίδεται πάντοτε με φυσικό και αδιάκοπο τρόπο από τη μία γενιά στην άλλη. Η σχέση του με τον χορό αποκτά, επομένως, ιδιαίτερη σημασία. Ο χορός δεν είναι απλώς μια πολιτιστική πρακτική· αποτελεί έναν τρόπο επανασύνδεσης με μια ταυτότητα που έχει σε κάποιο βαθμό χαθεί.

Εξίσου σημαντικές είναι οι γυναικείες μορφές του μυθιστορήματος, ιδιαίτερα η Τζάκι Κόκκινο Φτερό και η Όπαλ. Μέσα από αυτές, ο Όραντζ εξετάζει τη μνήμη, την οικογένεια, την ενοχή και τη μετάδοση του τραύματος από γενιά σε γενιά.

Οι οικογενειακές σχέσεις δεν παρουσιάζονται ως απλές ή αρμονικές, αλλά γεμάτες από απώλειες, αποστάσεις και ανεκπλήρωτες ανάγκες. Παρ’ όλα αυτά, η οικογένεια παραμένει ένας από τους βασικούς χώρους μέσα στους οποίους μπορεί να αποκατασταθεί η σύνδεση με το παρελθόν.

Πολυφωνική δομή

Η πολυφωνική δομή του μυθιστορήματος είναι εξίσου σημαντική με την πλοκή του. Ο συγγραφέας δεν επιλέγει έναν μοναδικό πρωταγωνιστή, αλλά δίνει φωνή σε πολλούς διαφορετικούς χαρακτήρες. Με αυτόν τον τρόπο αρνείται την ιδέα ότι υπάρχει μία και μοναδική εμπειρία. Οι χαρακτήρες διαφέρουν ως προς την ηλικία, την οικογενειακή κατάσταση, τον βαθμό σύνδεσης με την παράδοση και τις προσωπικές τους επιλογές. Η πολυφωνία αυτή αποτελεί επομένως όχι μόνο τεχνική επιλογή αλλά και πολιτική δήλωση: μια ολόκληρη κοινότητα δεν μπορεί να εκπροσωπηθεί από μία μόνο φωνή.

 Ίσως όμως το βιβλίο να υποδεικνύει ότι το «εκεί» δεν χρειάζεται να είναι ένας χαμένος τόπος του παρελθόντος. Μπορεί να δημιουργηθεί μέσα από την κοινότητα, τη μνήμη, την τέχνη, την οικογένεια και την αφήγηση.

Το Μεγάλο Πάουγουαου λειτουργεί ως το σημείο στο οποίο όλες αυτές οι διαφορετικές ιστορίες συγκλίνουν. Συμβολίζει την κοινότητα, την πολιτισμική μνήμη και την προσπάθεια επανασύνδεσης, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί χώρο έντασης και σύγκρουσης.

Εκεί αποκαλύπτεται η αντίφαση που διατρέχει ολόκληρο το έργο: η ανάγκη των ανθρώπων να ανήκουν σε μια κοινότητα συνυπάρχει με το προσωπικό τραύμα, την αποξένωση και τη βία. Το Μεγάλο Πάουγουαου γίνεται ο χώρος όπου όλες οι αντιφάσεις του βιβλίου συναντώνται.

Η βίαιη κατάληξη

Η βίαιη κατάληξη ενισχύει αυτή την αίσθηση. Οι χαρακτήρες, οι οποίοι μέχρι τότε κινούνται σε ξεχωριστές αφηγηματικές διαδρομές, συναντώνται μέσα σε μια έκρηξη βίας. Η επιλογή αυτή μπορεί αρχικά να φαίνεται απαισιόδοξη, όμως αποτελεί ουσιαστικό μέρος της κριτικής του Όραντζ. Η πολιτισμική επανασύνδεση δεν παρουσιάζεται ως κάτι απλό ή ως θεραπεία όλων των προβλημάτων. Οι χαρακτήρες κουβαλούν μαζί τους προσωπικό και συλλογικό τραύμα, και η ιστορία δεν μπορεί να εξαφανιστεί επειδή δημιουργήθηκε ένας χώρος κοινότητας.

Το σώμα

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η σημασία του σώματος. Το σώμα στο Εκεί, εκεί τραυματίζεται, θυμάται, υποφέρει αλλά και χορεύει. Ειδικά μέσα από τον Όρβιλ, ο χορός γίνεται ένας τρόπος έκφρασης μιας ταυτότητας που δεν είναι αποκλειστικά λεκτική. Εκεί όπου η γλώσσα και η ιστορική μνήμη μπορεί να έχουν διακοπεί, το σώμα μπορεί να λειτουργήσει ως φορέας πολιτιστικής μνήμης. Ο χορός γίνεται έτσι μια πράξη αντίστασης απέναντι στη λήθη.

Τελικά, το ερώτημα του τίτλου -πού βρίσκεται το «εκεί»- παραμένει ανοιχτό. Ίσως όμως το βιβλίο να υποδεικνύει ότι το «εκεί» δεν χρειάζεται να είναι ένας χαμένος τόπος του παρελθόντος. Μπορεί να δημιουργηθεί μέσα από την κοινότητα, τη μνήμη, την τέχνη, την οικογένεια και την αφήγηση. Το μυθιστόρημα μετατρέπει έτσι την απουσία σε παρουσία: εκεί όπου κάποτε υπήρχε η αίσθηση ότι «δεν υπάρχει κανένα εκεί», οι χαρακτήρες προσπαθούν να πουν ότι υπάρχουν ακόμη εδώ.

Και ακριβώς αυτή η επιμονή στην ύπαρξη, στη μνήμη και στη συλλογική ταυτότητα αποτελεί την πιο δυνατή και αισιόδοξη διάσταση ενός κατά τα άλλα βαθιά τραγικού μυθιστορήματος. Εξαιρετική η μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου, για ένα μυθιστόρημα που έχει λάβει ως τώρα ουκ ολίγες υμνητικές κριτικές, ενώ ήταν φιναλίστ για το Βραβείο Πούλιτζερ το 2019.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον Τόμι Όραντζ 

Ο  Τόμι Όραντζ (Tommy Orange) γεννήθηκε το 1982 στο Όουκλαντ της Καλιφόρνια. Η μητέρα του είναι λευκή και ο πατέρας του είναι μισός Τσεγιέν και μισός Αράπαχο, δύο φυλές Αυτόχθονων Αμερικανών. Ως παιδί, ο Όραντζ ήρθε σε επαφή με την κουλτούρα των Αυτόχθονων Αμερικανών κυρίως μέσω του πατέρα του, ο οποίος μιλούσε τη γλώσσα των Τσεγιέν, και μέσω περιστασιακών επισκέψεων στο σπίτι της οικογένειας του πατέρα του σε έναν καταυλισμό στην Οκλαχόμα.

Το 2025, ο Τόμι Όραντζ ήταν υπότροφος του προγράμματος MacArthur Fellows. ©John D. and Catherine T. MacArthur Foundation

Ο ίδιος ισχυρίζεται ότι δεν τα πήγε καλά στο σχολείο ως παιδί. Στα 20 του, μια δουλειά σε βιβλιοπωλείο τον έκανε να ανακαλύψει το πάθος του για το διάβασμα και το γράψιμο. Η ιδέα για ένα μυθιστόρημα που θα το διηγούνταν πολλές φωνές και θα επικεντρωνόταν σε ένα πάουγουαου με σκηνικό το Όουκλαντ, ήρθε στον Όραντζ το 2010, όταν ήταν 28 χρονών. Πέρασε τα επόμενα χρόνια γράφοντας το πρώτο του μυθιστόρημα. Το 2014 έλαβε την υποτροφία MacDowell για καλλιτέχνες και το 2016 απέκτησε μεταπτυχιακό τίτλο στις Καλές Τέχνες από το Institute of American Indian Arts στο Νέο Μεξικό. Τελικά, το πρώτο του μυθιστόρημα, το There There εκδόθηκε από Alfred A. Knopf τον Ιούνιο του 2018. Το βιβλίο άρχισε αμέσως να συγκεντρώνει κριτικές, αναγνώριση και βραβεία. Πολλά μέσα ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων το Time, το National Public Radio, η New York Times και το Library Journal, συμπεριέλαβαν το There There στις λίστες με τα καλύτερα βιβλία του 2018. Το βιβλίο κέρδισε το First Novel Prize από το Center for Fiction το 2018 και το βραβείο Pen/Hemingway ένα χρόνο αργότερα. Το 2019, το There There ήταν φιναλίστ για το Βραβείο Πούλιτζερ στη μυθοπλασία, ενώ κέρισε το American Book Award. To 2024 κυκλοφόρησε και το δεύτερο βιβλίο του, Wandering Stars, υποψήφιο για το Booker Prize 2024. Τα τελευταία χρόνια ο Όραντζ διδάσκει δημιουργική γραφή στο Institute of American Indian Arts.