Για τη νουβέλα του Τζ. Μ. Κουτσί (J. M. Coetzee) «Οι ζωές των ζώων» (εισ. Ευγενία Μυλωνάκη, μτφρ. Γιάννης Μολυνδρής, εκδ. Κύκλος). Εικόνα: Από την έκδοση του Princeton University Press.

Γράφει ο Παναγιώτης Τσιαμούρας

«Η μετατροπή των ζώων σε μονάδες παραγωγής χρονολογείται στα τέλη του 19ου αιώνα. Από τότε έχουμε λάβει τη μεγαλύτερη δυνατή προειδοποίηση, ότι υπάρχει κάτι βαθιά, κοσμικά εσφαλμένο στο να αντιμετωπίζουμε τα έμβια όντα ως απλές μονάδες οποιουδήποτε είδους. Η προειδοποίηση αυτή ήταν τόσο ηχηρή και τόσο σαφής, ώστε θα πίστευε κανείς ότι ήταν αδύνατο να την αγνοήσουμε. Ήρθε όταν, στα μέσα του 20ού αιώνα, μια ομάδα ισχυρών ανδρών στη Γερμανία είχε τη φαεινή ιδέα να προσαρμόσει τις μεθόδους των βιομηχανικών εγκαταστάσεων πάχυνσης και εκτροφής ζώων -όπως αυτές είχαν επινοηθεί και τελειοποιηθεί στο Σικάγο- στη σφαγή ή, όπως προτιμούσαν να την αποκαλούν, στην επεξεργασία ανθρώπων. Φυσικά, όταν μάθαμε τι είχε συμβεί, κραυγάσαμε με φρίκη. Φωνάξαμε: Τι φοβερό έγκλημα, να μεταχειρίζεσαι ανθρώπους σαν τα ζώα! Αν το γνωρίζαμε νωρίτερα! Όμως η κραυγή μας θα έπρεπε, για την ακρίβεια, να ήταν διαφορετική: Τι φοβερό έγκλημα, να μεταχειρίζεσαι ανθρώπους σαν μονάδες μιας βιομηχανικής διαδικασίας! Και σε αυτή την κραυγή θα έπρεπε να προστεθεί ένα υστερόγραφο: Τι φοβερό έγκλημα, τώρα που το σκεφτόμαστε, να μεταχειρίζεσαι οποιοδήποτε έμβιο ον σαν μονάδα μιας βιομηχανικής διαδικασίας! Δεν έχω καμία πρόθεση να παρουσιάσω την παραδοσιακή κτηνοτροφία ως ένα λαμπρό ιδεώδες, με βάση το οποίο θα μπορούσαμε να κρίνουμε πόσο υπολείπεται αυτού η βιομηχανία ζωικών προϊόντων…» Από το κείμενο που έγραψε ο Τζ. M. Κουτσί, με αφορμή τα εγκαίνια της έκθεσης «Voiceless: I feel therefore I am» (Sherman Galleries, 22 Φεβρουαρίου 2007). 

Η συστηματική, σιωπηλή, καθημερινή θανάτωση δισεκατομμυρίων ζώων είναι το προπατορικό αμάρτημα που ανανεώνεται κάθε στιγμή γύρω μας, χωρίς μάλιστα να γίνεται αντιληπτό ως τέτοιο. Αποτελεί, άραγε, αναγκαιότητα για την επιβίωση της ανθρωπότητας, όπως υποστηρίζουν ακόμη και οι πιο «φωτισμένοι», αποκαλύπτοντας τη χοντροκοπιά κάθε ηθικής που αφορά αποκλειστικά τον άνθρωπο; Ας υποθέσουμε, λοιπόν, ότι η κρεοφαγία συνιστά μια αναμφισβήτητη αναγκαιότητα. Γιατί τότε να μην πάρουμε στα σοβαρά και να μην υιοθετήσουμε και τη Σεμνή πρόταση ώστε να παύσουν τα τέκνα των φτωχών ν' αποτελούν βάρος για τους γονείς τους και τον τόπο και να καταστούν ωφέλιμα στην κοινωνία, του Τζόναθαν Σουίφτ (μτφρ. Γαβριήλ Νικόλαος Πεντζίκης, Άγρα, 2017);

Κι αν ο Σουίφτ μιλάει σοβαρά, όταν προτείνει στις ιρλανδικές οικογένειες να κερδίζουν τα προς το ζην μεγαλώνοντας παιδιά για το τραπέζι των Άγγλων αφεντικών τους, αφού ούτως ή άλλως οι Άγγλοι σκοτώνουν ανθρώπινα μωρά, αφήνοντάς τα να λιμοκτονήσουν (σσ. 94-95); Ενδιαφέρουσα πρόταση… Αλλά γιατί είναι «φρικτό να σκοτώνεις και να τρως ανθρώπινα μωρά», αλλά δεν είναι εξίσου «φρικτό να σκοτώνεις και να τρως γουρουνάκια» (σ. 95); Και προχωρώντας παρά πέρα στον συλλογισμό: γιατί απαγορεύεται να επιφυλάσσουμε την ίδια μοίρα σε εκείνες τις ανθρώπινες ομάδες «οριακών περιπτώσεων» (νεογέννητα, άνθρωποι με σοβαρή νοητική υστέρηση, ασθενείς σε βαθύ κώμα ή προχωρημένη άνοια) των οποίων συχνά εξάλλου οι γνωστικές ικανότητες είναι κατώτερες των ζώων που σερβίρονται στα πιάτα μας, και ενδεχομένως ούτε θα πονέσουν ούτε θα αντιληφθούν τι τους συμβαίνει; Ποιος χαράσσει τη διαχωριστική γραμμή και βάσει ποιων κριτηρίων; Στην περίπτωση της σεμνής πρότασης του Σουίφτ, ποιο θα ήταν το σκάνδαλο, αν η ειδιστική ιδεολογία δεν μας επέτρεπε να ιεραρχούμε τις έμβιες υπάρξεις ανάλογα με τα συμφέροντά μας και τις ταξινομήσεις που κατασκευάζουν ρήξεις και ασυνέχειες; Είναι στ’ αλήθεια τόσο στιβαρά θεμελιωμένος ο ειδισμός μας, ώστε να μπορεί να αντιστέκεται πάντα στα βέλη μιας διεισδυτικής κριτικής που έχει βάλει στο στόχαστρό της τον ανθρωποκεντρισμό; «Τι τόσο ιδιαίτερο έχει η μορφή συνείδησης που αναγνωρίζουμε, ώστε ο φόνος ενός φορέα της να είναι έγκλημα, ενώ ο φόνος ενός ζώου να μένει ατιμώρητος;» (σσ. 81-82).

Δεν χωράει αμφιβολία ότι το εξαιρετικό έργο του Τζον Μάξγουελ Κουτσί (John Maxwell Coetzee) Οι ζωές των ζώων (The lives of animals, 1999), που επιτέλους έχουμε μεταφρασμένο στα ελληνικά, σε μια καλαίσθητη έκδοση, θέτει πολλά ανάλογα ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο που τα ανθρώπινα ζώα αντιμετωπίζουν τα μη ανθρώπινα, επιχειρώντας μάλιστα να προτείνει ένα ευρύτερο βλέμμα, και επιπροσθέτως -και κυρίως- στο τελευταίο μέρος του («Αναστοχασμοί») προσφέρει την ξεχωριστή δυνατότητα να θεωρήσουμε το ζήτημα υπό διαφορετικές οπτικές.

Ας ξεκινήσουμε όμως με το κίνητρο συγγραφής ενός ιδιότυπου έργου όπως Οι ζωές των ζώων. Θα επισημάνει σχετικά ο Κουτσί: «Κάθε χρόνο το Κέντρο Ανθρώπινων Αξιών του Πανεπιστημίου Πρίνστον διοργανώνει δύο διαλέξεις από κάποιον διακεκριμένο εκπρόσωπο του κόσμου των ιδεών. Προσκαλεί επίσης τέσσερις ειδικούς για να σχολιάσουν τις διαλέξεις. Όταν μου έγινε η πρόσκληση να δώσω τις διαλέξεις, το 1997, μου έκανε αμέσως εντύπωση το γεγονός ότι η λέξη “ανθρώπινες” ήταν περιττή στον τίτλο του Κέντρου. Δεν υπάρχουν αξίες των ζώων: οι ηθικοί κανόνες που προσπαθούμε να τηρούμε σε σχέση με τα ζώα, όπως το να μην τους φερόμαστε με αδικαιολόγητη σκληρότητα, είναι αξίες που έχουν διατυπωθεί από ανθρώπους. Οι δύο διαλέξεις που έδωσα στρέφονταν έμμεσα προς αυτή την αναντιστοιχία».

Δυο διαλέξεις επομένως, οι οποίες με τη σειρά τους εμπεριέχουν δύο διαλέξεις: η μία με τον τίτλο «Οι φιλόσοφοι και τα ζώα» και η άλλη με τον τίτλο «Οι ποιητές και τα ζώα», οι οποίες παρουσιάστηκαν από τον Κουτσί στις 15 και 16 Οκτωβρίου 1997, στο πλαίσιο των «Διαλέξεων Τάνερ για τις ανθρώπινες αξίες». Οι διαλέξεις-αφηγήματα, δηλαδή τα κεφάλαια του βιβλίου, έχουν έναν κοινό πρωταγωνιστή, την Αυστραλή μυθιστοριογράφο Ελίζαμπεθ Κοστέλο, το alter ego του Κουτσί. Η Κοστέλο προσκαλείται να παρουσιάσει ένα θέμα της αρεσκείας της στο φανταστικό Κολέγιο Άπλτον της Μασαχουσέτης, όπως ακριβώς ο Κουτσί προσκαλείται στο Πρίνστον, και επιλέγει να μιλήσει όχι για τη λογοτεχνία αλλά για τα «δικαιώματα» των ζώων, όπως κάνει και ο ίδιος ο Κουτσί. (Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι στην Ελίζαμπεθ Κοστέλο ο Κουτσί είχε αφιερώσει ένα ολόκληρο βιβλίο, το οποίο είχε κυκλοφορήσει παλαιότερα στα ελληνικά, αλλά πλέον είναι δυσεύρετο: Τζ. Μ. Κούτσι, Ελίζαμπεθ Κοστέλο, μτφρ. Βασίλης Καραγιώργος, Διήγηση, 2003.)

Οι φιλόσοφοι και τα ζώα

Η πρώτη διάλεξη ξεκινά με μια αναλογία ανάμεσα στο Ολοκαύτωμα και την εκμετάλλευση των ζώων, σύγκριση την οποία εξάλλου υπαινίσσεται και ο ίδιος ο καταγγελτικός λόγος για τα στρατόπεδα, ο οποίος αντηχεί τη γλώσσα των μαντριών και των σφαγείων: «“Πήγαν σαν πρόβατα στη σφαγή”. “Πέθαιναν σαν ζώα”, “Τους έσφαξαν οι ναζιστές χασάπηδες”» (σ. 52). Εξάλλου, είναι τα σφαγεία του Σικάγο που μας έδειξαν τον δρόμο, γιατί «από τα σφαγεία του Σικάγο έμαθαν οι Ναζί πώς να επεξεργάζονται σώματα» (σ. 90).

Δεδομένου ότι η Κοστέλο, κατά τα λεγόμενα της ίδιας, είναι ηλικιωμένη και δεν έχει πια την πολυτέλεια του χρόνου να λέει πράγματα που δεν εννοεί ή να σπαταλά τον χρόνο της σε αβρότητες (σ. 49), φροντίζει να αποφύγει και τις περιστροφές: «Περιτριγυριζόμαστε από μια επιχείρηση εξαχρείωσης, βαναυσότητας και δολοφονικότητας που συναγωνίζεται οτιδήποτε ήταν ικανό να διαπράξει το Τρίτο Ράιχ, το οποίο στην πραγματικότητα ωχριά μπροστά της, καθώς η δική μας επιχείρηση είναι μια επιχείρηση δίχως τέλος, αυτοαναπαραγόμενη, η οποία φέρνει αδιαλείπτως στη ζωή λαγούς, αρουραίους, πουλερικά, ζώα εν γένει, με σκοπό τη θανάτωσή τους. […] οποιοσδήποτε προβάλλει το επιχείρημα ότι δεν υπάρχει σύγκριση, ισχυριζόμενος ότι η Τρεμπλίνκα αποτελούσε μια μεταφυσική επιχείρηση αφιερωμένη αποκλειστικά στον θάνατο και τον αφανισμό, ενώ η βιομηχανία κρέατος αποτελεί μια επιχείρηση αφιερωμένη εντέλει στη ζωή (δεδομένου ότι από τη στιγμή που τα θύματά της είναι νεκρά, δεν τα μετατρέπει σε στάχτη ούτε τα θάβει, αλλά αντιθέτως τα τεμαχίζει, τα καταψύχει και τα συσκευάζει, ώστε να μπορούν να καταναλωθούν στην άνεση του σπιτιού μας) φαντάζει τόσο λίγη παρηγοριά γι’ αυτά τα θύματα, όσο θα ήταν -συγγνώμη για την ακόλουθη άκομψη διατύπωση- να ζητήσει κανείς από τους νεκρούς της Τρεμπλίνκα να συγχωρήσουν τους δολοφόνους τους, επειδή χρειάζονταν το λίπος του σώματός τους για να φτιάξουν σαπούνι και τα μαλλιά τους για να γεμίσουν στρώματα» (σ. 53).

Αυτή η αναλογία αναδεικνύεται στο πλέον αμφιλεγόμενο σημείο της ομιλίας της Κοστέλο, οδηγώντας έναν Εβραίο ποιητή να μποϊκοτάρει το δείπνο που παρατίθεται προς τιμήν της, θεωρώντας σχεδόν μια βλασφημία τη συγκεκριμένη σύγκριση: «Αυτό είναι ένα λεκτικό τέχνασμα το οποίο δεν μπορώ να αποδεχτώ. Παρανοείτε τη φύση των ομοιοτήτων· θα έλεγα ακόμη ότι την παρανοείτε ηθελημένα, σε σημείο βλασφημίας. […] Αν οι Εβραίοι αντιμετωπίστηκαν σαν βοοειδή, αυτό δεν συνεπάγεται ότι τα βοοειδή αντιμετωπίζονται σαν τους Εβραίους. Ετούτη η αντιστροφή προσβάλλει τη μνήμη των νεκρών. Επιπλέον, εκμεταλλεύεται με φτηνά μέσα τις φρίκες των στρατοπέδων συγκέντρωσης» (σσ. 85-86).

Η διαρκής σύγκριση ανάμεσα στο Ολοκαύτωμα και την πρακτική της εντατικής εκτροφής ζώων είναι το μεγαλύτερο ταμπού που παραβιάζει η Κοστέλο· εκείνο που προκαλεί τη μεγαλύτερη αμηχανία, δίνοντας μια πραγματική γροθιά στο στομάχι.

Η Κοστέλο σχολιάζει επίσης το γεγονός ότι, όπως οι κάτοικοι των περιοχών γύρω από τα στρατόπεδα θανάτου (Γερμανοί, Πολωνοί, Ουκρανοί) γνώριζαν και δεν γνώριζαν για τις θηριωδίες που συνέβαιναν σε αυτά, αλλά επέλεγαν να κάνουν τα «στραβά μάτια», και «δεν σημαδεύτηκαν μέσα τους από τις επιπτώσεις αυτής της ιδιαίτερης μορφής άγνοιας», ούτε και πρόκειται ποτέ να τιμωρηθούν (σ. 71), έτσι και σήμερα αποτελεί συνήθη πρακτική για κατά τα άλλα αξιοσέβαστα μέλη της ανθρώπινης κοινωνίας να συμπεριφέρονται με παρόμοιο τρόπο απέναντι σε βιομηχανίες που προκαλούν πόνο και θάνατο στα ζώα. Προς το τέλος μάλιστα του βιβλίου, όταν η ίδια η Κοστέλο βυθίζεται σε μια δίνη ερωτημάτων, προβληματισμών και αμφιβολιών σχετικά με τις απόψεις της, τις σχέσεις της με τους ανθρώπους, για την αδιαφορία μας απέναντι σε αυτή την εξόφθαλμη συστηματική γενοκτονία, έχουμε και το τραγικό αποκορύφωμα αυτής της αναλογίας: «Είναι δυνατόν, αναρωτιέμαι, όλοι τους να συμμετέχουν σε ένα έγκλημα τέτοιας ιλιγγιώδους κλίμακας; Μήπως τα φαντάζομαι όλα αυτά; Πρέπει να είμαι τρελή! Κι όμως, κάθε μέρα βλέπω τις αποδείξεις. Οι ίδιοι άνθρωποι τους οποίους υποπτεύομαι είναι που παράγουν τις αποδείξεις, τις εκθέτουν, μου τις προσφέρουν. Πτώματα. Τεμάχια πτωμάτων που έχουν αγοράσει με χρήματα. Είναι σαν να επισκέπτομαι φίλους, να κάνω κάποια ευγενική παρατήρηση για τη λάμπα στο σαλόνι τους, κι εκείνοι να μου λένε: “Ωραία δεν είναι; Είναι από πολωνοεβραϊκό δέρμα, είναι το καλύτερο της αγοράς, δέρμα νεαρών Πολωνοεβραίων παρθένων”. Και μετά πηγαίνω στο μπάνιο και το περιτύλιγμα του σαπουνιού γράφει: “Τρεμπλίνκα – 100% ανθρώπινο λίπος”. Λέω από μέσα μου: Μήπως ονειρεύομαι; Τι είδους σπίτι είναι αυτό;» (σσ. 110-111).

Το ζήτημα αυτής της «οδυνηρής αναλογίας» αναφύεται συχνά στις σελίδες του βιβλίου και όχι μόνο σε εκείνες που αφορούν άμεσα τη συγγραφέα μας. Το επαναφέρει, για παράδειγμα, η Μάρτζορι Γκάρμπερ στους «Αναστοχασμούς», όταν παρατηρεί ότι ορισμένες μορφές λαϊκού κινηματογράφου έχουν δείξει λιγότερους ενδοιασμούς ως προς το ζήτημα αυτό: στην εναρκτήρια σκηνή της παιδικής ταινίας «Μπέιμπ, το ζωηρό γουρουνάκι» (Babe, 1995) υποβάλλεται, αποκλειστικά και μόνο με τη δύναμη των εικόνων, η ισοδυναμία ανάμεσα στα σφαγεία και τα στρατόπεδα εξόντωσης: «Η παιδική ταινία Babe, για ένα ευφυές και ευαίσθητο γουρουνάκι που μαθαίνει να φυλάει πρόβατα, ξεκινά με τη σκηνή από ένα βιομηχανικό στέγαστρο η οποία επικαλείται άμεσα […] το φάντασμα των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης. Η μικρή γωνία λήψης και τα εκτυφλωτικά φώτα δείχνουν άνδρες ντυμένους με μακριές ρόμπες εργαστηρίου που θυμίζουν τις καπαρντίνες των στρατιωτών ταγμάτων εφόδου. Οι άνδρες κρατούν στα χέρια τους βούκεντρα. Καταφθάνουν μαζικά προς το μέρος μιας γουρουνίτσας με πλεξούδες και τη σπρώχνουν μέσα σε ένα φορτηγό. Τα σπικάζ του φιλμ μιλούν με ειρωνικό τόνο για τον παράδεισο των γουρουνιών, τον τόπο που όλα τα γουρούνια επιθυμούν να πάνε, αφού όλα όσα έχουν εξαφανιστεί πριν απ’ αυτά είναι ευχαριστημένα και δεν θέλουν να επιστρέψουν». Τα γουρούνια που έχουν απομείνει έχουν κι αυτά σημαδευτεί για να πάνε προς σφαγή (σ. 124).

Η διαρκής σύγκριση ανάμεσα στο Ολοκαύτωμα και την πρακτική της εντατικής εκτροφής ζώων είναι το μεγαλύτερο ταμπού που παραβιάζει η Κοστέλο· εκείνο που προκαλεί τη μεγαλύτερη αμηχανία, δίνοντας μια πραγματική γροθιά στο στομάχι. Και αυτό δεν θα της το συγχωρέσουν: δεν είναι τυχαίο ότι οι φιλόσοφοι που υπερασπίζονται τα δικαιώματα των ζώων, με ελάχιστες εξαιρέσεις, αποφεύγουν να κάνουν ανοιχτά τέτοιου είδους συγκρίσεις. Μολονότι είναι σαφές ότι η συγκεκριμένη αναλογία δεν έχει καμιά σχέση με το εβραϊκό ζήτημα. Από την άλλη, βεβαίως, αν η Κοστέλο έχει δίκιο, είμαστε όλοι συνυπεύθυνοι για ένα έγκλημα γιγαντιαίων διαστάσεων, είμαστε όλοι μολυσμένοι από το Κακό με κεφαλαίο Κ.

Ο Λόγος, αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπινου είδους

Εκτός από την παραπάνω αναλογία, ένα δεύτερο σημείο πρωτεύουσας σημασίας της πρώτης διάλεξης της Κοστέλο αφορά τον Λόγο, ως αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπινου είδους. Η ηλικιωμένη συγγραφέας απορρίπτει κάθετα τον Λόγο ως την κατεξοχήν ιδιότητα (την «ουσία») που διαχωρίζει τους ανθρώπους από τα ζώα, επιτρέποντάς τους έτσι να αντιμετωπίζουν τα μη ανθρώπινα ως κατώτερα από αυτούς. Ή καλύτερα απορρίπτει τη θέση ότι ο Λόγος μπορεί να αποτελέσει βάσιμο επιχείρημα ικανό να δικαιολογήσει τους τρόπους με τους οποίους τα μεταχειριζόμαστε.

Υποστηρίζει μάλιστα ότι η λογική μπορεί απλώς να αποτελεί ένα ειδοειδικό γνώρισμα, «την εξειδίκευση μιας μάλλον περιορισμένης, αυτοαναπαραγόμενης πνευματικής παράδοσης […] την οποία λόγω προσωπικών κινήτρων [η ανθρωπότητα] προσπαθεί να εγκαταστήσει στο κέντρο του σύμπαντος» (σ. 57). Ούτε και ο Ιμμάνουελ Καντ του «ώριμου» διαφωτισμού δεν ξεφεύγει από τα βέλη της δριμύτατης κριτικής της Κοστέλο εναντίον των φιλοσόφων, καθώς από εκείνον θα περίμενε περισσότερα.

Στην πραγματικότητα, η δυτική φιλοσοφική σκέψη προκρίνει έναν ολιστικό και ολοκληρωτικό «Λόγο», ο οποίος «ιδωμένος από έξω, από ένα ον που είναι ξένο προς αυτόν, είναι απλώς μια τεράστια ταυτολογία, γιατί ο Λόγος δεν μπορεί παρά να επικυρώσει τον Λόγο ως τη θεμελιώδη αρχή του σύμπαντος».

Για την ίδια, ο Γερμανός φιλόσοφος σε αυτό το ζήτημα χάνει τη νηφαλιότητά του: «Ακόμη και ο Καντ αποτυγχάνει να εξερευνήσει, όσον αφορά τα ζώα, τις συνεπαγωγές της ενόρασής του ότι ο Λόγος ενδέχεται να μη συνιστά την ουσία του σύμπαντος, αλλά αντίθετα απλώς την ουσία του ανθρώπινου εγκεφάλου. […] ο Λόγος δεν είναι ούτε η ουσία του σύμπαντος ούτε η ουσία του Θεού. […] ο Λόγος μοιάζει ύποπτα με την ουσία της ανθρώπινης σκέψης ή, ακόμη χειρότερα, με την ουσία μιας τάσης της ανθρώπινης σκέψης. Ο Λόγος αποτελεί την ουσία ενός συγκεκριμένου φάσματος της ανθρώπινης σκέψης. Κι αν αυτό ισχύει, αν αυτή είναι η πεποίθησή μου, τότε γιατί θα πρέπει να υποκλιθώ σήμερα το απόγευμα στον Λόγο και να αρκεστώ στο να διανθίσω τον φιλοσοφικό λόγο του παρελθόντος;» (σ. 55).

Στην πραγματικότητα, η δυτική φιλοσοφική σκέψη προκρίνει έναν ολιστικό και ολοκληρωτικό «Λόγο», ο οποίος «ιδωμένος από έξω, από ένα ον που είναι ξένο προς αυτόν, είναι απλώς μια τεράστια ταυτολογία, γιατί ο Λόγος δεν μπορεί παρά να επικυρώσει τον Λόγο ως τη θεμελιώδη αρχή του σύμπαντος». Τι άλλο θα μπορούσε να κάνει; «Να εκθρονίσει τον εαυτό του; Τα συστήματα λογικής, ως συστήματα ολότητας, δεν έχουν αυτή την ισχύ» (σ. 58).

Έχουν τα ζώα λογική;

Η δυτική φιλοσοφική παράδοση, θεμελιωμένη στον Λόγο (ας μη μας διαφεύγει ότι στην πλειονότητα των περιπτώσεων η λέξη γράφεται με το αρχικό γράμμα κεφαλαίο… εκείνο της απόλυτης θεϊκής αλήθειας: ας μην ξεχνάμε το Κατά Ιωάννην!), δεν μπορεί παρά να λιβανίζει τον εαυτό της και, κατά συνέπεια, να καταδικάζει όποιον στερείται «ορθολογικών» ικανοτήτων. Την ίδια στιγμή που η Κοστέλο απορρίπτει τη λογική ως το κατεξοχήν διακριτικό γνώρισμα του ανθρώπου, αμφισβητεί επίσης την παραδοχή ότι τα ζώα δεν διαθέτουν λογική.

Το επιχείρημά της στηρίζεται στο γεγονός ότι η επιστήμη δεν μπορεί να αποδείξει ότι τα ζώα δεν σκέφτονται αφηρημένα, αλλά ούτε και το αντίθετο. Προς επίρρωση αυτού του επιχειρήματος, συνοψίζει ένα από τα γνωστά πειράματα με πιθήκους που διεξήγαγε τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα ο Βόλφγκανγκ Κέλερ, με σκοπό να αποδείξει τις διανοητικές ικανότητές τους. Κεντρικό πρόσωπο του συγκεκριμένου πειράματος ήταν ένας πίθηκος ονόματι Σουλτάνος, από τον οποίο στερούσαν με διάφορους τρόπους τις μπανάνες του, ώσπου εκείνος κατάφερνε, επιστρατεύοντας τη λογική του, να τις αποκτήσει. Όταν κλήθηκε να στοιβάξει πολλά κιβώτια, σχηματίζοντας μια αυτοσχέδια σκάλα, προκειμένου να φτάσει τις μπανάνες που είχαν αναρτηθεί ψηλότερα απ’ όσο μπορούσε να προσεγγίσει, ο Σουλτάνος κατάφερε να επιδείξει αυτήν τη στοιχειώδη μορφή συλλογισμού.

Με λίγα λόγια, η Κοστέλο καταλογίζει στη φιλοσοφία και στην επιστημονική ψυχολογία ότι αδυνατούν, με τις μεθόδους τους, να αναγνωρίσουν τη φύση και την ψυχή των ζώων, και ότι, με τις θεωρητικές τους κατασκευές, έχουν δικαιολογήσει τη συστηματική εκμετάλλευσή τους.

Αυτό στο οποίο αντιτίθεται ωστόσο η Κοστέλο είναι η θεμελιώδης ανοησία του πειράματος, το οποίο δεν διερευνά καθόλου τις ανώτερες διανοητικές λειτουργίες για τις οποίες ενδεχομένως ήταν ικανός ο Σουλτάνος. Η συγγραφέας διαμαρτύρεται ότι το πείραμα αγνοεί τον συναισθηματικό πόνο ή τη σύγχυση που μπορεί να βιώνει ο πίθηκος, προκειμένου να επικεντρωθεί σε κάτι που, τελικά, είναι ένα πολύ στοιχειώδες έργο. Ο πίθηκος θα μπορούσε να αναρωτιέται για τον άνθρωπο που έχει επινοήσει αυτές τις δοκιμασίες: «Γιατί με αφήνει νηστικό; […] Γιατί σταμάτησε να με συμπαθεί; […] τι του συμβαίνει, τι λάθος εικόνα έχει για μένα, ώστε να πιστεύει πως μου είναι πιο εύκολο να φτάσω μια μπανάνα κρεμασμένη από ένα σύρμα παρά να τη σηκώσω από το πάτωμα; […] Θα σταματήσει τώρα να με τιμωρεί;» (σ. 61). Τα πειράματα με ζώα, καταλήγει η Κοστέλο, αποτυγχάνουν να μετρήσουν οτιδήποτε παρουσιάζει πραγματικό ενδιαφέρον για τα ίδια τα μη ανθρώπινα, επειδή θέτουν λάθος ερωτήματα και αγνοούν τα πιο ενδιαφέροντα: «ένα προσεκτικά σχεδιασμένο ψυχολογικό καθεστώς τον στρέφει [τον Σουλτάνο] μακριά από την ηθική και τη μεταφυσική προς τις ταπεινότερες περιοχές του πρακτικού [και εργαλειακού] λόγου» (σ. 63). Το ζήτημα της ανθρωποκεντρικής φύσης των πειραμάτων στα οποία υποβάλλονται τα ζώα θα ξανατεθεί μετ’ επιτάσεως και στη συνέχεια της αφήγησης.

Με λίγα λόγια, η Κοστέλο καταλογίζει στη φιλοσοφία και στην επιστημονική ψυχολογία ότι αδυνατούν, με τις μεθόδους τους, να αναγνωρίσουν τη φύση και την ψυχή των ζώων, και ότι, με τις θεωρητικές τους κατασκευές, έχουν δικαιολογήσει τη συστηματική εκμετάλλευσή τους. Οφείλουμε, επομένως, να αναζητήσουμε μια οπτική γωνία, μια προσέγγιση, εναλλακτική προς εκείνη που θεμελιώνεται στον δογματικό «ορθό Λόγο». Δεδομένου ότι η διαβόητη καρτεσιανή ρήση «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω» -σε συνδυασμό ασφαλώς με την αντίληψη του Γάλλου στοχαστή για το ζώο-μηχανή και περί ασυνέχειας μεταξύ ανθρώπινων και μη ανθρώπινων- προκαλεί αμηχανία στην Κοστέλο, εκείνη στην κυρίαρχη σκέψη και στον ανελαστικό στοχασμό αντιτείνει την πληρότητα, την ενσωματότητα («Να είσαι ζωντανός σημαίνει να είσαι ένα έμψυχο σώμα. Ένα ζώο -και είμαστε όλοι ζώα- είναι μια ενσώματη ψυχή»), την αίσθηση της ύπαρξης (σσ. 67-68). Και σε τελική ανάλυση: «Συχνά αναρωτιέμαι τι είναι η σκέψη, τι είναι η κατανόηση. Καταλαβαίνουμε άραγε το σύμπαν καλύτερα από τα ζώα;» (σ. 82).

Oι ποιητές και τα ζώα

Στη δεύτερη διάλεξή της η Κοστέλο υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι μπορούν να κατανοήσουν τη φύση των ζώων ή να «εισχωρήσουν σε αυτήν μέσω της σκέψης» χάρις στην ποιητική φαντασία. Ως παραδείγματα επικαλείται ποιήματα όπως «Ο πάνθηρας» του Ρίλκε, «Ο Ιαγουάρος» και «Δεύτερη Ματιά στον Ιαγουάρο» του Τεντ Χιουζ. Για την Κοστέλο, οι ποιητές μάς μαθαίνουν για τα ζώα πολύ περισσότερα απ’ όσα μπορούν οι ίδιοι να αντιληφθούν ή ενδεχομένως να είχαν πρόθεση να μας πουν. Για παράδειγμα, «δίνοντας υπόσταση στον ιαγουάρο, ο Χιουζ μάς δείχνει ότι μπορούμε κι εμείς να κατοικήσουμε στο σώμα ενός ζώου – μέσα από τη διεργασία της ποιητικής επινόησης που αναμειγνύει πνοή και σημασία με τρόπο που κανένας δεν έχει εξηγήσει ως τώρα και δεν θα μπορέσει ποτέ να εξηγήσει» (σ. 90).

Ωστόσο, τα συγκεκριμένα ζώα δεν είναι ούτε μεταφορές ούτε σύμβολα και, όταν κακοποιούνται ή δολοφονούνται, ο πόνος ή ο θάνατός τους είναι γεγονός κυριολεκτικό, όχι ποιητικές μεταφορές.

Παρ’ όλα αυτά, η Κοστέλο δεν χαρίζεται ούτε στην ποιητική παράδοση: οι ποιητές είναι σε θέση, σε αντίθεση με τους φιλοσόφους και τους επιστήμονες, να διεισδύσουν στην καρδιά μιας άγριας τίγρης κλεισμένης σε κλουβί, μπορούν να επιχειρήσουν να φανταστούν πώς είναι να είσαι νυχτερίδα (όπως και οι φιλόσοφοι, βλ. Τόμας Νέιγκελ), είναι όμως αλήθεια ότι οι ποιητές, κατά κανόνα, δεν ενδιαφέρονται για την τίγρη ή τη νυχτερίδα καθαυτή, ως συγκεκριμένο πλάσμα που αγωνίζεται για την επιβίωσή του, αλλά μόνο ως σύμβολο, ως μεταφορά κάποιου άλλου πράγματος ή, σε οριακές περιπτώσεις, του ίδιου του εαυτού τους· σέβονται τις τίγρεις και τις νυχτερίδες, αλλά απλώς επειδή τους προκαλούν αισθήματα ποιητικού θαυμασμού και τους εμπνέουν να γράφουν όμορφους στίχους. Ωστόσο, τα συγκεκριμένα ζώα δεν είναι ούτε μεταφορές ούτε σύμβολα και, όταν κακοποιούνται ή δολοφονούνται, ο πόνος ή ο θάνατός τους είναι γεγονός κυριολεκτικό, όχι ποιητικές μεταφορές.

Η Κοστέλο διαφωνεί επίσης με ό,τι αποκαλεί «οικολογικό πρίσμα», το οποίο ασπάζονται οι περισσότεροι περιβαλλοντικοί επιστήμονες, στον βαθμό που αυτό αξιολογεί τη βιολογική ποικιλότητα και τη συνολική υγεία ενός οικοσυστήματος ως σημαντικότερες από το μεμονωμένο ζώο. Η κριτική που η Κοστέλο ασκεί στο οικολογικό κίνημα είναι, κατά τη γνώμη μου, εύστοχη, απόσταγμα εμβριθούς στοχασμού: εντός αυτού το δικαίωμα στη ζωή και στην απουσία του πόνου, δικαίωμα που ανήκει σε κάθε πλάσμα, υποτάσσονται στην πραγματικότητα σε έναν υπέρτατο σκοπό, ο οποίος ταυτίζεται με την ισορροπία της βιόσφαιρας.

Από την οπτική αυτή έχει σημασία και η επιλογή του πληθυντικού στον τίτλο του βιβλίου: όχι η ζωή, αλλά οι ζωές των ζώων, γιατί ακριβώς οι ζωές και τα ζώα κλίνονται μονάχα σε πληθυντικό αριθμό. Κάθε ζωή είναι μοναδική, όπως και κάθε ζώο είναι μοναδικό: μια ενικότητα.

Δεν έχει σημασία η επιβίωση της μεμονωμένης συγκεκριμένης τίγρης, αλλά η επιβίωση του είδους της τίγρης: «Υπό το οικολογικό πρίσμα, ο σολομός, τα ποταμόχορτα και τα υδρόβια έντομα αλληλεπιδρούν σε έναν τεράστιο χορό μαζί με τη γη και τον καιρό. Το όλον είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών. Στον χορό, κάθε οργανισμός έχει έναν ρόλο: οι συμμετέχοντες στον χορό είναι οι πολλαπλοί ρόλοι, κι όχι τα συγκεκριμένα όντα που τους εκτελούν. Όσο για τα ίδια τα όντα που εκτελούν τους ρόλους, το μόνο που χρειάζεται είναι η διαρκής ανανέωσή τους· αρκεί να συνεχίζουν να εμφανίζονται, δεν χρειάζεται να τους δίνουμε ιδιαίτερη προσοχή. Χαρακτήρισα την παραπάνω άποψη πλατωνική και θα το ξανακάνω. Το μάτι μας είναι στραμμένο στο ίδιο το πλάσμα, αλλά ο νους μας κατευθύνεται στο σύστημα αλληλεπιδράσεων του οποίου [αυτό το πλάσμα] συνιστά τη γήινη, υλική ενσάρκωση. Η ειρωνεία είναι τραγική. Μια οικολογική φιλοσοφία που διατείνεται τη συμβίωση με άλλα πλάσματα δικαιολογεί τον εαυτό της επικαλούμενη μια ιδέα, μια ιδέα ανώτερης τάξης από οποιοδήποτε ζωντανό πλάσμα. Μια ιδέα εντέλει -και αυτή είναι η συντριπτική στροφή στην ειρωνεία- που κανένα πλάσμα εκτός από τον Άνθρωπο δεν είναι ικανό να συλλάβει. Κάθε ζωντανό πλάσμα αγωνίζεται για τη δική του ατομική ζωή, παλεύοντας αρνείται να υποταχθεί στην ιδέα ότι ο σολομός ή το κουνούπι έχει λιγότερη σημασία από την ιδέα του σολομού ή την ιδέα του κουνουπιού» (σσ. 91-92).

Από την οπτική αυτή έχει σημασία και η επιλογή του πληθυντικού στον τίτλο του βιβλίου: όχι η ζωή, αλλά οι ζωές των ζώων, γιατί ακριβώς οι ζωές και τα ζώα κλίνονται μονάχα σε πληθυντικό αριθμό. Κάθε ζωή είναι μοναδική, όπως και κάθε ζώο είναι μοναδικό: μια ενικότητα.

Ελίζαμπεθ Κοστέλο εναντίον Τόμας Ο’Χερν

Η τρίτη οργανωμένη εκδήλωση κατά την επίσκεψη της Κοστέλο είναι μια συζήτηση αντιπαράθεσης με τον Τόμας Ο’Χερν, καθηγητή φιλοσοφίας στο Άπλτον. Ο Ο’Χερν ξεκινά υποστηρίζοντας ότι το κίνημα για τα δικαιώματα των ζώων αποτελεί μια κατεξοχήν «δυτική σταυροφορία», η οποία εμφανίστηκε στη Βρετανία και την Αμερική τον 19ο αιώνα. Οι μη δυτικοί πολιτισμοί μπορούν δικαιολογημένα να αντιτείνουν ότι οι πολιτισμικές και ηθικές αξίες τους είναι διαφορετικές και δεν τους υποχρεώνουν να επιδεικνύουν τον ίδιο σεβασμό προς τα ζώα που απαιτούν οι δυτικοί ακτιβιστές για τα δικαιώματα των ζώων.

Σε αυτόν τον ισχυρισμό, η Κοστέλο απαντά ότι «η καλοσύνη προς τα ζώα [...] ήταν ευρύτερα διαδεδομένη απ’ όσο υπονοείτε» (σ. 101). Για παράδειγμα, η διατήρηση ζώων συντροφιάς δεν συνιστά δυτικό καπρίτσιο, αλλά μια πρακτική που απαντά παντού. Επισημαίνει επίσης ότι τα παιδιά νιώθουν μια ιδιαίτερη οικειότητα με τα ζώα, έρχονται πολύ φυσικά σε επαφή μαζί τους, δεν βλέπουν καμιά διαχωριστική γραμμή, η οποία είναι κάτι που πρέπει να τους το διδάξουν, «όπως πρέπει να τους διδάξουν ότι είναι εντάξει να σκοτώνουν και να τρώνε τα ζώα» (σ. 101).

Στα μάτια της Κοστέλο τόσο η επιστήμη όσο και η ποίηση παρουσιάζονται ως ανεπαρκείς, ως μερικές και ελλιπείς οπτικές γωνίες για την προσέγγιση των ζωών των ζώων.

Όταν ο Ο’Χερν προβάλλει το επιχείρημα ότι τα ζώα δεν επιδίδονται σε αφηρημένο συλλογισμό, δεν συλλαμβάνουν γενικές έννοιες, ούτε επικοινωνούν μέσω συμβόλων, όπως αποδεικνύει η αδυναμία των πιθήκων να κατακτήσουν κάτι περισσότερο από ένα στοιχειώδες επίπεδο γλωσσικής ικανότητας, και επομένως δεν μπορούν να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους ανθρώπους, η Κοστέλο επαναλαμβάνει τον σκεπτικισμό της ως προς την αξία των πειραμάτων με ζώα, χαρακτηρίζοντάς τα «βαθύτατα ανθρωποκεντρικά» και «ηλίθια». Στο σημείο αυτό, στην επιχειρηματολογία της Κοστέλο, θα μπορούσε να προσθέσει κανείς: γιατί θα έπρεπε ο πίθηκος, για παράδειγμα, να κοπιάσει να μάθει τους τρόπους με τους οποίους επικοινωνούν οι άνθρωποι μεταξύ τους; Αποδεικνύεται εκ νέου πόσο ανθρωποκεντρικός είναι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζουμε τα ζώα, αδυνατώντας να ξεφύγουμε από τα δικά μας νοητικά κελιά, αφού προβάλλουμε στα ζώα εξ ολοκλήρου ανθρώπινα ενδιαφέροντα…

Στη συνέχεια ο Ο’Χερν υποστηρίζει ότι τα ζώα δεν αντιλαμβάνονται τον θάνατο με την πλήρη αυτοσυνειδησία με την οποία τον αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι – εκ νέου η ανθρωποκεντρική αντίληψη, θαρρείς και όλα τα όντα πεθαίνουν με τον ίδιο τρόπο. Επομένως, για τον καθηγητή, η γρήγορη και ανώδυνη θανάτωση ενός ζώου είναι ηθικά αποδεκτή. Το τελευταίο επιχείρημα του Ο’Χερν είναι ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να γίνουν φίλοι με τα ζώα, επειδή δεν τα κατανοούν. Ως παράδειγμα χρησιμοποιεί τη νυχτερίδα. «Δεν μπορείς να είσαι φίλος ούτε με έναν Αρειανό ούτε με μια νυχτερίδα, για τον απλό λόγο ότι έχεις πολύ λίγα κοινά μαζί τους» (σσ. 105-106). Και σε αυτή την εκδήλωση η Κοστέλο επιμένει να απορρίπτει την (ανθρώπινη) λογική ως το μοναδικό έγκυρο κριτήριο σύγκρισης με τα μη ανθρώπινα, καταλήγοντας ότι, αν ο Λόγος είναι αυτός που στηρίζει ολόκληρη τη μακρά φιλοσοφική παράδοση στην οποία ανήκουν οι αντίπαλοί της, και το μοναδικό πράγμα που τη συνδέει μαζί τους, και αν ο Λόγος είναι εκείνο που την ξεχωρίζει από το μοσχαράκι, τότε δεν τον χρειάζεται καθόλου (σ. 108).

Η αναγκαιότητα μιας τρίτης οπτικής γωνίας

Στα μάτια της Κοστέλο τόσο η επιστήμη όσο και η ποίηση παρουσιάζονται ως ανεπαρκείς, ως μερικές και ελλιπείς οπτικές γωνίες για την προσέγγιση των ζωών των ζώων. Ίσως χρειάζεται να πραγματευτούμε αυτά τα ζητήματα από μια τρίτη οπτική γωνία, διαφορετική τόσο από τον ψυχρό επιστημονικό ορθολογισμό και την ισχυρή άκαμπτη «διαφωτιστική» λογική όσο και από τον ευχάριστο αλλά μάταιο αισθητισμό: ενδεχομένως από τη σκοπιά ενός ασθενούς λόγου· ενός ορθολογισμού διατεθειμένου να αμφισβητήσει και τον εαυτό του· σε θέση, αν όχι να υιοθετήσει τη σκοπιά του άλλου, όταν αυτός ο άλλος είναι ολότελα διαφορετικός από εμάς, τουλάχιστον να δεχτεί -ή να φανταστεί- ότι ο άλλος ενδέχεται να έχει μια δική του ματιά, ότι υπάρχει ένα βλέμμα διαφορετικό από το δικό του, λαμβάνοντας υπόψιν τα συναισθήματα, τη φαντασία, την ηθική, την απορία, την αμφισβήτηση των αυτονόητων.

Αν ο Κουτσί -την περίοδο συγγραφής των διαλέξεων- ένιωθε την ανάγκη να καταγγείλει τις ωμότητες που διαπράττει το ανθρώπινο είδος σε βάρος των ζώων, γιατί δεν το έκανε παίρνοντας ο ίδιος δημόσια θέση; Τι τον ώθησε να κρυφτεί πίσω από ένα πρόσωπο της μυθοπλασίας;

Το κείμενο που έχουμε στα χέρια μας (μια διάλεξη μέσα στην αφήγηση μέσα στη διάλεξη…) θα μπορούσε να μοιάζει με τυπικό διανοουμενίστικο παιχνιδάκι του μεταμοντερνισμού, αν οι σκέψεις της Ελίζαμπεθ Κοστέλο δεν ήταν, αντίθετα, κάτι παραπάνω από σοβαρές και κάθε άλλο παρά επιπόλαιες. Ο φιλόσοφος που θα επιχειρούσε να τις αξιολογήσει, άλλωστε, δεν θα μπορούσε παρά να βρεθεί σε αμηχανία μπροστά σε μια τέτοια στρατηγική: τι νόημα έχει να ασκεί κριτική στα λόγια ενός φανταστικού προσώπου, χωρίς την εγγύηση ότι αυτά αντανακλούν τις ιδέες του δημιουργού του; Υπάρχει η αίσθηση ότι ο Κουτσί παίζει με τη μορφή και το περιεχόμενο και αφήνει αδιευκρίνιστο σε ποιον βαθμό οι απόψεις που εκφράζονται είναι και δικές του. Από την άποψη αυτή, ένα από τα σημεία που θα πρέπει να μας απασχολήσει είναι και ποιο νόημα έχει το εγχείρημα στο σύνολό του. Αν ο Κουτσί -την περίοδο συγγραφής των διαλέξεων- ένιωθε την ανάγκη να καταγγείλει τις ωμότητες που διαπράττει το ανθρώπινο είδος σε βάρος των ζώων, γιατί δεν το έκανε παίρνοντας ο ίδιος δημόσια θέση; Τι τον ώθησε να κρυφτεί πίσω από ένα πρόσωπο της μυθοπλασίας;

Είναι προφανές ότι η Κοστέλο δεν είναι ακριβώς ένας συμπαθητικός χαρακτήρας: η αδιαλλαξία της, η απροθυμία της να χαλαρώσει την ένταση και τελικά η έλλειψη χιούμορ και αποστασιοποίησης την απομακρύνουν από τους άλλους και την καταδικάζουν στη μοναξιά, ενώ, από την άλλη, κανείς δεν δείχνει πραγματικά ενδιαφέρον να την ακούσει.

Στις Ζωές των ζώων ο Κουτσί, προκειμένου να αναγκάσει τον αναγνώστη να αντιληφθεί σε όλο του το μέγεθος ένα ζήτημα που συνήθως προτιμά να παραμερίζει, επιστρατεύει μια αξέχαστη ηρωίδα, την Ελίζαμπεθ Κοστέλο, μια ηλικιωμένη και δημοφιλή μυθιστοριογράφο, η οποία με τη γαλήνια και αμείλικτη φωνή της καταφέρνει να κλονίσει τις βεβαιότητες όλων των πανεπιστημιακών σοφών, ξεκινώντας με εκείνες του γιου της, καθηγητή φυσικής, σε μια πολιτικώς ορθή πανεπιστημιούπολη, βυθίζοντας έτσι τους ακροατές της σε αδιέξοδη αμηχανία. Γιατί στον πυρήνα τους Οι ζωές των ζώων μιλούν λιγότερο για τα ζώα και περισσότερο για τον άνθρωπο, και ακριβέστερα για τα διλήμματα ενός ανθρώπου ο οποίος στοχάζεται τη μοίρα που επιφυλάσσουμε στα μη ανθρώπινα. Είναι ενδεικτική η απάντηση του συγγραφέα, όταν ρωτήθηκε γιατί στο εν λόγω έργο επέλεξε να διερευνήσει το δύσκολο ζήτημα των δικαιωμάτων των ζώων: «Για να είμαστε ακριβείς, Οι ζωές των ζώων δεν πραγματεύονται το ζήτημα των δικαιωμάτων των ζώων. Αντιθέτως, πραγματεύονται το ερώτημα του πώς εμείς, οι άνθρωποι, μεταχειριζόμαστε τα ζώα και, ειδικότερα, διερευνούν την ψυχική κατάσταση (ή την κατάσταση της ψυχής) ενός προσώπου -της Ελίζαμπεθ Κοστέλο- που συγκλονίζεται βαθιά από το θέαμα της μεταχείρισης των ζώων». Μια καταβύθιση στον εαυτό μας επομένως… που δεν μπορεί παρά να είναι επίπονη μπροστά σε γενοκτονίες παρόμοιων διαστάσεων.

Είναι προφανές ότι η Κοστέλο δεν είναι ακριβώς ένας συμπαθητικός χαρακτήρας: η αδιαλλαξία της, η απροθυμία της να χαλαρώσει την ένταση και τελικά η έλλειψη χιούμορ και αποστασιοποίησης την απομακρύνουν από τους άλλους και την καταδικάζουν στη μοναξιά, ενώ, από την άλλη, κανείς δεν δείχνει πραγματικά ενδιαφέρον να την ακούσει. Ακόμη και ο γιος της, ο μόνος που φαίνεται να τρέφει ειλικρινή αισθήματα για εκείνη, δεν κάνει τίποτε άλλο από το να λυπάται που η μητέρα του εξακολουθεί να διαταράσσει τη γαλήνη των άλλων με τις παραξενιές και τις απαιτήσεις της: «Εύχεται να μην είχε έρθει η μητέρα του. […] Γιατί δεν μπορεί να είναι μια συνηθισμένη ηλικιωμένη που ζει τη συνηθισμένη ζωή μιας ηλικιωμένης; Αν θέλει να ανοίξει την καρδιά της στα ζώα, γιατί δεν μένει στο σπίτι της και δεν την ανοίγει στις γάτες της;» (σ. 74).

Ενοχλητικές ιδέες ενός δυσάρεστου χαρακτήρα

Προχωρώντας στο κείμενο, δημιουργείται η αίσθηση πως ο Κουτσί ίσως να χρειαζόταν έναν δυσάρεστο χαρακτήρα, για να μπορέσει να πει ενοχλητικά πράγματα· ίσως πάλι να φοβήθηκε ότι θα γνώριζε την ίδια μοναξιά με την Ελίζαμπεθ Κοστέλο, αν έλεγε τα ίδια πράγματα ο ίδιος, ευθέως, χωρίς το τέχνασμα της αφήγησης. Είναι πιθανό να έχει βιώσει αυτού του είδους τη μοναξιά και τη δυσφορία όποιος τρέφει μέσα του έστω και ένα σπέρμα ιδεαλισμού: υπάρχουν πράγματα που δεν μπορεί κανείς να πει χωρίς να διαταράξει την «πολιτισμένη» συνύπαρξη της ανθρώπινης κοινωνίας. Για να το πούμε συνοπτικά, υποψιαζόμαστε ότι μία από τις κύριες λειτουργίες της λογοτεχνικής αφήγησης συνίσταται ακριβώς σε αυτό: στο να δίνει στους συγγραφείς τη δυνατότητα να λένε τα πιο τρομερά πράγματα χωρίς να τα λένε, χωρίς να εκτίθενται υπερβολικά. Πρόκειται για μια τεχνική την οποία εύλογα αναδεικνύει ο Πίτερ Σίνγκερ στο δικό του κείμενο στους «Αναστοχασμούς»: τα επιχειρήματα της Κοστέλο είναι πράγματι και εκείνα του Κουτσί; (σ. 137). Και αν την εποχή της πρώτης εμφάνισης της νουβέλας υπήρχαν ακόμη κάποιες επιφυλάξεις σχετικά με το ερώτημα αυτό, σήμερα μάλλον έχουν εκλείψει.

Μέσα από το δράμα μιας συγγραφέως που παρακολουθεί τα επιχειρήματά της και τις προσπάθειές της να πείσει να αποτυγχάνουν, ο Κουτσί θέλει ίσως να σπείρει την αμφιβολία σε εμάς, που εναποθέτουμε τόση εμπιστοσύνη στον Λόγο και τη σωκρατική διαλεκτική: μήπως οι ηθικές μας πεποιθήσεις δεν μπορούν ούτε να δικαιολογηθούν ούτε να θεμελιωθούν ορθολογικά; Πώς μπορεί κανείς να κάνει κάποιον να συνειδητοποιήσει ότι είναι λάθος να υποβάλλει έναν πίθηκο σε ζωοτομία, να φοράει γούνα ή, αν θέλουμε να το επεκτείνουμε, να τρώει ένα χάμπουργκερ, όταν εκείνος δεν αισθάνεται τη φρίκη αυτής της πράξης;

Η Κοστέλο όχι μόνο δυσκολεύεται να πείσει για την ορθότητα των επιχειρημάτων της, όχι μόνο αδυνατεί να καταλάβει γιατί οι άλλοι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται τις αντιφάσεις τους, αλλά ωθείται μέχρι το σημείο μήπως είναι η ίδια το προβληματικό στοιχείο μιας τόσο καλά ρυθμισμένης κοινωνίας

Και, τηρουμένων των αναλογιών, πώς μπορεί κανείς να κάνει έναν ναζί να καταλάβει ότι οι Εβραίοι δεν πρέπει να οδηγούνται στα κρεματόρια; Θα χρησίμευε σε κάτι η επίκληση της γνωστικής ψυχολογίας, προκειμένου να αποδειχθεί ότι ο Εβραίος διαθέτει νοητικές ικανότητες τουλάχιστον εξίσου σύνθετες με εκείνες ενός Αρίου; Επίσης, μπορεί η λογοτεχνία να πετύχει εκεί όπου δεν φτάνει η ορθολογική επιχειρηματολογία που βασίζεται στην αντιπαράθεση των υπέρ και των κατά; Μπορεί κανείς να πείσει τον άλλον απευθυνόμενος στο ποιητικό του αίσθημα; Ένα τέτοιο συμπέρασμα θα ήταν εύκολο και δελεαστικό, θα συμβιβαζόταν όμως δύσκολα με τον επίλογο της ιστορίας, τρομερό μέσα στην πικρία του, όπου επιβεβαιώνεται για άλλη μια φορά η υποψία μας, ότι, παρά τις διαλέξεις, τις αφηγήσεις και κάθε δυνατή προσπάθεια, τίποτε δεν φαίνεται να αλλάζει πραγματικά στη στάση των άλλων.

Η Κοστέλο όχι μόνο δυσκολεύεται να πείσει για την ορθότητα των επιχειρημάτων της, όχι μόνο αδυνατεί να καταλάβει γιατί οι άλλοι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται τις αντιφάσεις τους, αλλά ωθείται μέχρι το σημείο μήπως είναι η ίδια το προβληματικό στοιχείο μιας τόσο καλά ρυθμισμένης κοινωνίας: «“Όλοι οι άλλοι συμβιβάζονται με αυτό, γιατί δεν μπορείς κι εσύ. Γιατί δεν μπορείς;” Στρίβει το δακρυσμένο της πρόσωπο σε εκείνον [στον γιο της]. Τι θέλει; Αναρωτιέται εκείνος […] παίρνει τη μητέρα του στην αγκαλιά του. Εισπνέει τη μυρωδιά της κρέμας, της γερασμένης σάρκας. “Έλα, έλα”, της ψιθυρίζει στο αυτί. “Έλα, ηρέμησε. Σύντομα θα τελειώσει”» (σ. 111). Ένα τέλος με ποικίλες ερμηνείες: «σύντομα θα τελειώσει», ποιο πράγμα;

Αναστοχασμοί

Τέσσερις αξιόλογοι σχολιαστές -η θεωρητικός της λογοτεχνίας Μάρτζορι Γκάρμπερ, ο φιλόσοφος Πίτερ Σίνγκερ, η μελετήτρια της ιστορίας των θρησκειών Γουέντι Ντόνιγκερ και η καθηγήτρια ψυχολογίας και ανθρωπολογίας, με σπουδαίες μελέτες πάνω στις κοινωνικές σχέσεις των πρωτευόντων και των δελφινιών, Μπάρμπαρα Σματς- πραγματεύονται τη μορφή και το περιεχόμενο των διαλέξεων του Κουτσί. Μολονότι δεν έχουν κανένα κοινό ακαδημαϊκό αντικείμενο, ούτε ασχολούνται με συγγενείς μεταξύ τους κλάδους, τα δοκίμιά τους, στο σύνολό τους, και το καθένα με τον δικό του τρόπο και από τη δική του σκοπιά, εμπλουτίζουν περαιτέρω τη συζήτηση γύρω από τη σχέση μας με τα μη ανθρώπινα, συμβάλλοντας έτσι στη διαμόρφωση μιας πληρέστερης αντίληψης για το πώς μπορούν και πώς θα έπρεπε να σχετιζόμαστε με αυτά.

Έτσι, η Γουέντι Ντόνιγκερ αναφέρεται στην ινδουιστική απαγόρευση της πρόκλησης βλάβης στα ζώα, υποστηρίζει ότι η συμπόνια για τα ζώα απαντά σε πολλούς μη δυτικούς πολιτισμούς καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας, εξετάζει τη διάκριση ανάμεσα στην άσκηση της χορτοφαγίας και τη συμπονετική στάση απέναντι στα ζώα, μια διάκριση που υπονοείται σε πολλές θρησκευτικές παραδόσεις, αν και διαφορετικές θρησκείες έχουν διατυπώσει φαινομενικά αντιφατικές απόψεις για τον τρόπο με τον οποίο οφείλουμε να αντιμετωπίζουμε τα ζώα: σε ορισμένες η χορτοφαγία συνδέεται με τη συμπόνια προς τα ζώα, σε κάποιες με την ιδέα της μετενσάρκωσης και τον επακόλουθο φόβο ότι το ζώο που τρως μπορεί να είναι η γιαγιά σου, το εγγόνι σου ή εσύ ο ίδιος, όντας οι άνθρωποι και τα ζώα μέρος ενός ενιαίου συστήματος ανακύκλωσης των ψυχών (σ. 145), σε άλλες πάλι συνδέεται στενότερα με την ταυτότητα του εαυτού και την αναζήτηση της ανθρώπινης σωτηρίας, όπως φαίνεται να συμβαίνει στην περίπτωση της Ελίζαμπεθ Κοστέλο.

Ο Κουτσί αξιοποιεί την τέχνη της γλώσσας με μαεστρία, προκειμένου να μας οδηγήσει να εξετάσουμε ένα ηθικό ζήτημα που διαφορετικά δεν θα τραβούσε την προσοχή ορισμένων από εμάς. Επομένως, υποστηρίζει η Γκάρμπερ, θέμα των Ζωών των ζώων είναι τόσο η αξία της λογοτεχνίας όσο και η ζωή των ζώων.

Η Μάρτζορι Γκάρμπερ, από τη μια, εντάσσει το έργο του Κουτσί σε ό,τι ονομάζεται ακαδημαϊκό μυθιστόρημα (ή «ακαδημαϊκή νουβέλα»), αναδεικνύοντας ταυτόχρονα την ιδιαιτερότητά του, καθώς, από την άλλη, αυτό διαπνέεται από «πάθος» και όχι από τους χιουμοριστικούς τόνους που χαρακτηρίζουν συνήθως το συγκεκριμένο είδος, στον βαθμό που η αναλογία στην οποία προβαίνει θέτει «ορισμένα από τα πιο επείγοντα ηθικά και πολιτικά ζητήματα» της εποχής μας. Επισημαίνει, μάλιστα, ότι η αναλογία με το Ολοκαύτωμα, παρότι η καταλληλότητά της αποτελεί αντικείμενο διαμάχης, χρησιμοποιείται συστηματικά, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο έμμεσα. Διερευνά, επίσης, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της ευρύτατης χρήσης αναλογικών επιχειρημάτων και μεταφορικής γλώσσας στη λογοτεχνία (σσ. 124-127). Ο Κουτσί αξιοποιεί την τέχνη της γλώσσας με μαεστρία, προκειμένου να μας οδηγήσει να εξετάσουμε ένα ηθικό ζήτημα που διαφορετικά δεν θα τραβούσε την προσοχή ορισμένων από εμάς. Επομένως, υποστηρίζει η Γκάρμπερ, θέμα των Ζωών των ζώων είναι τόσο η αξία της λογοτεχνίας όσο και η ζωή των ζώων.

Ο φιλόσοφος Πίτερ Σίνγκερ, συγγραφέας του πολύ γνωστού έργου Animal liberation (1975), «απαντώντας» στη νουβέλα του Κουτσί, γράφει μια κάπως σκωπτική σύντομη ιστορία, στην οποία εμφανίζεται ο ίδιος ως «Πίτερ» σε μια συζήτηση με την κόρη του Ναόμι. Ο Σίνγκερ αμφισβητεί την εξίσωση, στην οποία προβαίνει η Κοστέλο, της ανθρώπινης ζωής με εκείνη μιας νυχτερίδας, καθώς η πρώτη είναι σαφώς σημαντικότερη, επειδή ο άνθρωπος επενδύει τόσο πολύ στο μέλλον, λόγω της ανώτερης νοημοσύνης του, επειδή όχι μόνο αισθάνεται, αλλά σκέφτεται πάνω σε αυτό που αισθάνεται, τονίζοντας ότι «τη διάλεξή της τη διατρέχει ένας ριζοσπαστικότερος εξισωτισμός μεταξύ των ανθρώπων και των ζώων απ’ αυτόν που είμαι διατεθειμένος να υπερασπιστώ» (σ. 131).

Για τον φιλόσοφο του Σίνγκερ, στον βαθμό που τα ζώα έχουν «αυτεπίγνωση και σκέφτονται για μελλοντικά πράγματα», υπάρχει κάποιος λόγος να θεωρούμε «ότι είναι εγγενώς λάθος να τα σκοτώνουμε – όχι απολύτως λάθος, αλλά ίσως αρκετά σοβαρό λάθος» (σ. 135), σημειώνοντας ότι η Κοστέλο δεν προσφέρει κανένα έγκυρο επιχείρημα εναντίον της ανώδυνης θανάτωσης ζώων, ιδίως ζώων χαμηλότερης νοημοσύνης, όπως τα κοτόπουλα και τα ψάρια, «που μπορούν να αισθάνονται πόνο αλλά δεν έχουν καμία αυτοεπίγνωση ή ικανότητα να σκέφτονται για πράγματα στο μέλλον» (σ. 135).

Με άλλα λόγια, η ανώδυνη θανάτωση ζώων που δεν προαισθάνονται τον θάνατό τους δεν θα ήταν καθ’ εαυτή ηθικά επιλήψιμη ή, τουλάχιστον, θα αποτελούσε λιγότερο αποτρόπαιο έγκλημα από την ανώδυνη θανάτωση ενός ζώου που έχει επίγνωση της ζωής και του θανάτου. Η πιο έντονη ένσταση του Πίτερ αφορά την πεποίθηση της ηρωίδας ότι μπορεί να «σκεφτεί τον εαυτό της μέσα στην ύπαρξη οποιουδήποτε όντος, με το οποίο μοιράζεται το υπόστρωμα της ζωής» (σσ. 70, 136), χρησιμοποιώντας τις ίδιες δυνάμεις της φαντασίας που χρησιμοποιεί για να δημιουργεί τους χαρακτήρες των μυθιστορημάτων της. Η Ναόμι χλευάζει αυτή την ιδέα, υποστηρίζοντας ότι είναι σχετικά εύκολο να φανταστείς έναν μυθοπλαστικό χαρακτήρα και ότι αυτό δεν έχει καμία εποικοδομητική εφαρμογή στην κατανόηση των ζώων. Από την άποψη αυτή είναι σαθρά τα θεμέλια ενός ριζοσπαστικού εξισωτισμού (σσ. 136-137).

Το κείμενο της Μπάρμπαρα Σματς

Κατά την άποψή μου, και από την οπτική των ζώων ως συγκεκριμένων προσώπων, το πλέον ενδιαφέρον κείμενο είναι εκείνο της Μπάρμπαρα Σματς, πρωτίστως γιατί συνιστά ένα έξοχο δείγμα πολυειδικής εθνογραφίας, τουτέστιν του τρόπου με τον οποίο θα οφείλαμε να χτίσουμε τις σχέσεις μας με τα άλλα ζώα. Η Σματς ξεκινά σημειώνοντας τη σχεδόν πλήρη απουσία, στη νουβέλα του Κουτσί, οποιωνδήποτε συγκεκριμένων σχέσεων αγάπης μεταξύ ανθρώπων και ζώων, επισημαίνοντας ότι, σαν μοναχική ηλικιωμένη γυναίκα, η Κοστέλο είναι πιθανό να ζει με γάτες. Δεδομένου λοιπόν ότι η Κοστέλο δεν αναφέρει ποτέ κάποια προσωπική σχέση με ζώα, αυτό το κενό έρχεται να το καλύψει η ίδια η Σματς, η οποία κάποια στιγμή της ερευνητικής της πορείας είχε παρακολουθήσει μια ομάδα μπαμπουίνων, με τους οποίους ουσιαστικά ζούσε ως ίση, μόνο που, επειδή βρισκόταν στον δικό τους κόσμο, «εκείνοι καθόριζαν τους κανόνες του παιχνιδιού» (σ. 161) και αυτή όφειλε να τους ακολουθήσει.

Έτσι έμαθε πάρα πολλά από την εξειδικευμένη γνώση των ζώων: πώς να βρίσκει τον δρόμο της μέσα στη ζούγκλα χωρίς να πέφτει πάνω σε «δηλητηριώδη φίδια, ευέξαπτους βούβαλους, επιθετικές μέλισσες και λακκούβες που άνοιγαν οι αγριόχοιροι, οι οποίες θα μπορούσαν να μου προκαλέσουν κάταγμα στο πόδι» και, έχοντας εμπιστοσύνη στην ασύγκριτα ανώτερη γνώση τους, ένιωθε και ζούσε «σαν μια ταπεινή μαθήτρια που οι δάσκαλοι της μάθαιναν τι σημαίνει να είσαι αφρικανικός ανθρωποειδής» (σ. 160). Όντας υποχρεωμένη να γίνει ένα ζώο, κινούμενη ενστικτωδώς μέσα σε έναν κόσμο που της φαινόταν (επειδή πράγματι ήταν) σαν το πρωταρχικό της σπίτι, αναγκαζόμενη να εξερευνήσει το άγνωστο πεδίο της διυποκειμενικότητας ανθρώπου-μπαμπουίνου, διαπίστωσε ότι, γενικά, οι μπαμπουίνοι έχουν πλούσια κοινωνική και συναισθηματική ζωή, όπως και χαρακτηριστικά τα οποία είναι προφανές πως διαφέρουν από άτομο σε άτομο.

Η Σματς απέφευγε κάθε παραδοσιακή εκπαίδευση των ζώων της, προτιμώντας να μιλά στον σκύλο της και να προσαρμόζεται στις ανάγκες του.

«Στην ομάδα υπήρχαν 140 μπαμπουίνοι, και με τον καιρό έμαθα να γνωρίζω τον καθένα ως ένα ιδιαίτερα ξεχωριστό άτομο. Ο καθένας είχε τον δικό του χαρακτηριστικό τρόπο βαδίσματος, που μου επέτρεπε να αναγνωρίζω ποιος ήταν ποιος, ακόμη και από μεγάλη απόσταση, όταν δεν μπορούσα να διακρίνω το πρόσωπο κανενός. Κάθε μπαμπουίνος είχε τη δική του χαρακτηριστική φωνή και ιδιαίτερα πράγματα να πει με αυτήν· ο καθένας είχε ένα πρόσωπο διαφορετικό από κάθε άλλον, αγαπημένες τροφές, αγαπημένους φίλους και λατρεμένες κακές συνήθειες» (σ. 163)… «ο καθένας είχε ένα πρόσωπο διαφορετικό από κάθε άλλον», εδώ πλέον ο αγαπημένος ανθρωποκεντρικός μύθος, σύμφωνα με τον οποίο μόνο ο άνθρωπος έχει πρόσωπο, κονιορτοποιείται, όσο και αν αυτό δυσαρεστεί πολλούς φιλοσόφους που με τη σκέψη τους σημάδεψαν τον 20ό αιώνα (βλ. Εμμανουέλ Λεβινάς).

Εμπειρίες ανάλογες με εκείνες που βίωσε με τους μπαμπουίνους η Σματς θα περιγράψει και από τη σχέση που έκτισε με τη Σάφι, μια σκυλίτσα που διέσωσε από ένα καταφύγιο ζώων μετά την επιστροφή της από την Αφρική. Είναι ενδεικτικό ότι η Σματς δεν αντιμετώπιζε τη Σάφι ως «κατοικίδιο», γιατί «η ίδια η λέξη “κατοικίδιο” υποδηλώνει ένα ον κατώτερο από το αντίστοιχο άγριο ζώο, ένα ον νεοτενικό, εξημερωμένο και εξαρτημένο» (σ. 168). Η Σματς απέφευγε κάθε παραδοσιακή εκπαίδευση των ζώων της, προτιμώντας να μιλά στον σκύλο της και να προσαρμόζεται στις ανάγκες του. Όπως θα σημειώσει: «Επειδή θεωρώ τη Σάφι πρόσωπο, και εκείνη εμένα, μπορούμε να είμαστε φίλοι. Όπως σε κάθε γνήσια φιλία μεταξύ ανθρώπων, η σχέση μας βασίζεται στον αμοιβαίο σεβασμό και στην αμοιβαιότητα. Παρόλο που εξαρτάται από εμένα για την παροχή ορισμένων βασικών αναγκών, όπως η τροφή και το νερό, αυτή η εξάρτηση είναι συγκυριακή και όχι εγγενής· αν ζούσα στον κόσμο των άγριων σκύλων, θα εξαρτιόμουν εγώ από εκείνη για την τροφή, την προστασία και πολλά ακόμη. Δεν είναι παιδί μου· δεν είναι υπηρέτριά μου. Δεν είναι καν σύντροφός μου, με την έννοια ότι δεν υπάρχει για να μου κρατά συντροφιά. Αυτό που επιθυμώ για εκείνη είναι αυτό που επιθυμώ για όλους τους φίλους μου: μέγιστη ελευθερία έκφρασης και μέγιστη δυνατή ευημερία» (σ. 173).

Ένας νέος ορθολογισμός

Το αυτοβιογραφικό δοκίμιο της Σματς, έχοντας ως σημείο εκκίνησης τα προσωπικά της βιώματα, συμπληρώνει με καίριο και εξαιρετικό τρόπο τις ομιλίες της Κοστέλο. Και εδώ βρισκόμαστε στο δεύτερο σπουδαίο στοιχείο που αναδεικνύει αυτό το σύντομο, αλλά τόσο σπουδαίο κείμενο: την ανάγκη ενός άλλου τρόπου αντίληψης των ζώων, ενός άλλου ορθολογισμού, γιατί η Σματς αναπτύσσει διακριτικά τον ισχυρισμό της Κοστέλο ότι τα μη ανθρώπινα πρόσωπα ενδεχομένως να είναι ικανά για περισσότερα απ’ όσα παραδοσιακά υποθέτουμε, αρκεί να σκύψουμε για να τα αφουγκραστούμε: «Πιστεύω ακράδαντα -και η εμπειρία με τα άλλα ζώα υποστηρίζει αυτή την πεποίθηση- πως η μεταχείριση άλλων ζώων ως προσώπων, ως όντων με δυνατότητες που υπερβαίνουν τις καθημερινές μας προσδοκίες, θα φέρει στο φως την καλύτερη πτυχή του εαυτού τους και ότι αυτή η πτυχή εμπεριέχει απρόσμενα δώρα. Τι θα έλεγε η Ελίζαμπεθ Κοστέλο γι’ όλα αυτά; Υποθέτω πως δεν θα της προκαλούσαν έκπληξη οι εμπειρίες μου με τους μπαμπουίνους ή η σχέση που ανέπτυξα με τη Σάφι. Πράγματι, όλα αυτά μοιάζουν να συγκλίνουν με τον ισχυρισμό της ότι “δεν υπάρχει όριο στον βαθμό στον οποίο μπορούμε να σκεφτούμε τον εαυτό μας μέσα στην ύπαρξη ενός άλλου όντος”. Θα διατύπωνα όμως τη θέση της λιγάκι διαφορετικά, ώστε να έχει λιγότερο να κάνει με την ποιητική φαντασία και περισσότερο με τις πραγματικές συναναστροφές με τα άλλα ζώα. Η ζωή μου με έχει πείσει ότι οι περιορισμοί, που οι περισσότεροι από εμάς συναντάμε στις σχέσεις μας με τα άλλα ζώα, δεν αναδεικνύουν τα δικά τους ψεγάδια, όπως συχνά είθισται να πιστεύουμε, αλλά τις δικές μας στενόμυαλες απόψεις για το τι αυτά είναι και το είδος των σχέσεων που μπορούμε να έχουμε μαζί τους» (σ. 175).

Καμιά εύκολη απάντηση, σε τωόντι δύσκολα ερωτήματα. Άλλωστε, ο Κουτσί δεν διστάζει να φέρει στην επιφάνεια και τις εντάσεις που διατρέχουν εσωτερικά την ηλικιωμένη συγγραφέα

Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα αυθεντικό κάλεσμα υπέρ ενός ορθολογισμού που δεν θα αποκλείει ούτε τη φαντασία, ούτε τα συναισθήματα, ούτε την έκπληξη. Η ήπια θέση της Σματς είναι ότι οι άνθρωποι μπορούν να μάθουν περισσότερα για τα ζώα συνάπτοντας μαζί τους πραγματικές, προσωπικές σχέσεις παρά ποιητικοποιώντας ή φιλοσοφώντας γι’ αυτά ή, ακόμη χειρότερα, κλείνοντάς τα σε αποστειρωμένα εργαστήρια ή ζωολογικούς κήπους που δήθεν αναπαράγουν το φυσικό τους ενδιαίτημα.

Οι ζωές των ζώων, καθώς κινούνται μεταξύ δοκιμιακής γραφής και μυθοπλασίας, στοιχείο που καθιστά δύσκολη και την ταξινόμησή τους, δεν είναι ένα εύκολο και εύπεπτο βιβλίο, το οποίο αρκείται στο να μας κουνά δασκαλίστικα το δάχτυλο επιπλήττοντάς μας και κάνοντάς μας ηθικές υποδείξεις από θέση υπεροχής. Καμιά εύκολη απάντηση, σε τωόντι δύσκολα ερωτήματα. Άλλωστε, ο Κουτσί δεν διστάζει να φέρει στην επιφάνεια και τις εντάσεις που διατρέχουν εσωτερικά την ηλικιωμένη συγγραφέα: « “Μητέρα, πιστεύεις στ’ αλήθεια ότι τα μαθήματα ποίησης θα κλείσουν τα σφαγεία;” “Όχι.” “Τότε γιατί τo κάνεις;” […] “Από αυτό θέλεις να γιατρέψεις την ανθρωπότητα;” “Τζον, δεν ξέρω τι θέλω να κάνω. Απλώς δεν θέλω να κάθομαι στ’ αυγά μου”» (σσ. 97, 99).

Μια πολυφωνική συζήτηση

Είναι εξόχως σημαντικό ότι η Κοστέλο δεν αναπτύσσει την επιχειρηματολογία της σε κενό αέρος, αλλά σε ένα σχεδόν διαλογικό πλαίσιο ερωτήσεων/αμφιβολιών-απαντήσεων όπου οι ενστάσεις όσων υπεραμύνονται της κρεοφαγίας διατυπώνονται με σαφήνεια και ζωντάνια, όπως και εκείνες των χορτοφάγων. Το στοιχείο αυτό συνιστά μία από τις αρετές του βιβλίου, καθώς ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να διακρίνει τους προβληματισμούς της κάθε πλευράς και ενδεχομένως να αποφασίσει με ποια θα δεσμευτεί. Με έναν τρόπο, αυτός ο διάλογος συνεχίζεται και με τα δοκίμια των «Αναστοχασμών». Το αποτέλεσμα δεν είναι ένα δοκίμιο στην καθαρή μορφή του, αλλά μια πολυφωνική συζήτηση, πλούσια σε συγκρούσεις και συναισθήματα, η οποία μας αγγίζει και μας σημαδεύει. Ένα βιβλίο που όχι απλώς αξίζει να διαβάσουμε, αλλά που οφείλουμε να διαβάσουμε, ώστε να αναρωτηθούμε αν είναι ακόμη δυνατόν να εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τον μη ανθρώπινο κόσμο ως μια ανεξάντλητη πηγή πόρων, που υποτίθεται υπάρχουν αποκλειστικά για να υπηρετούν τα ανθρώπινα, ενώ θα έπρεπε να σταθούμε απέναντί του με ένα «θρησκευτικό» συναίσθημα κοινής τρωτότητας.

Απαραίτητο υστερόγραφο, και μια σημείωση λιγότερο άσχετη -σε σχέση με όσα προηγήθηκαν- από ό,τι ίσως να πιστεύει ο ανυποψίαστος αναγνώστης. Η ταυτότητα του νομπελίστα Τζ. Μ. Κουτσί ως χορτοφάγου και η χορτοφαγική ηθική του συνδέονται στενά τόσο με τη μέριμνα για τα ζώα, όσο και με το ενδιαφέρον του για τα θύματα των διάφορων διακρίσεων (έμφυλων, φυλετικών κ.ά.). Από την άποψη αυτή στο πλαίσιο της μαχητικής αντίστασης σε κάθε μορφή καταπίεσης και της αδιάλλακτης καταγγελίας της βίας, φαινόμενα που συμπλέκονται με τη σαρκοφαγία, θα πρέπει να εντάξουμε και την άρνησή του να συμμετάσχει στο Διεθνές Φεστιβάλ Συγγραφέων της Ιερουσαλήμ, που πραγματοποιήθηκε στα τέλη Μαΐου 2026, επικαλούμενος ως κύριο λόγο τη «γενοκτονική εκστρατεία» του Ισραήλ στη Γάζα σε βάρος των Παλαιστινίων.

Στην επιστολή του, μάλιστα, διαβάζουμε απόψεις οι οποίες σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό θυμίζουν όσα η Κοστέλο καταμαρτυρά εναντίον των ανθρώπων και των Γερμανών που υποτίθεται πως «δεν γνώριζαν»: «Τα τελευταία δύο χρόνια, το κράτος του Ισραήλ διεξάγει μια γενοκτονική εκστρατεία στη Γάζα, η οποία είναι κατά πολύ δυσανάλογη σε σχέση με τη δολοφονική πρόκληση της 7ης Οκτωβρίου 2023. Αυτή η εκστρατεία, που διεξάγεται από τις Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις (IDF), φαίνεται να έχει την ενθουσιώδη υποστήριξη της συντριπτικής πλειονότητας του ισραηλινού πληθυσμού. Για τον λόγο αυτόν, κανένα σημαντικό τμήμα της ισραηλινής κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένης της διανοητικής και καλλιτεχνικής κοινότητας, δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν πρέπει να επιμεριστεί την ευθύνη για τις φρικαλεότητες στη Γάζα».

*Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΤΣΙΑΜΟΥΡΑΣ είναι διδάκτορας φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Γράφει και μεταφράζει κείμενα σχετικά με το ζήτημα των ζώων από φιλοσοφική και πολιτική σκοπιά. Από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων κυκλοφορεί το βιβλίο του Να σπάσουμε τα κλουβιά-κελιά. Κείμενα αντιειδισμού (2025), και πρόσφατα από τις εκδόσεις Ροές εκδόθηκαν τα κείμενα του Λέοντος Τολστόι κατά του κυνηγιού και της κρεοφαγίας με εκτενή εισαγωγή του, Κατά του κυνηγιού και της κρεοφαγίας (εισ.-μτφρ. Παναγιώτης Τσιαμούρας).


Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Τζον Μάξγουελ Κούτσι γεννήθηκε στο Κέιπ Τάουν της Νότιας Αφρικής. Έχει γράψει είκοσι βιβλία, μεταξύ των οποίων τα Περιμένοντας τους βαρβάρους, για το οποίο τιμήθηκε με το Central News Agency Award, το σημαντικότερο λογοτεχνικό βραβείο της Νότιας Αφρικής, το αυτοβιογραφικό Σκηνές απ’ τη ζωή ενός παιδιού και το πιο πρόσφατο Ο Πολωνός (εκδ. Διόπτρα, 2023).

Το 1983 τιμήθηκε με το Booker για το Βίος και πολιτεία του Μάικλ Κ, διάκριση που απέσπασε ξανά το 1999 με την Ατίμωση (εκδ. Διόπτρα, 2024) και έγινε έτσι ο πρώτος συγγραφέας στην ιστορία που έχει κερδίσει το βραβείο αυτό δύο φορές.

Το 2003 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Μ. Τζον Χάρισον, το «Τέλος των Πάντων» και πώς ξεκίνησαν όλα

Ο Μ. Τζον Χάρισον, το «Τέλος των Πάντων» και πώς ξεκίνησαν όλα

Για το μυθιστόρημα «Το τέλος των πάντων», του Μ. Τζον Χάρισον, το βιβλίο για το οποίο του απονεμήθηκε το Μπούκερ στις 9 Νοεμβρίου 2026. Για τον 81χρονο συγγραφέα ήταν η πρώτη του υποψηφιότητα για το βραβείο. Η βράβευσή του είναι μια αναγνώριση που ήρθε με μισό αιώνα καθυστέρηση. 

Γράφει ο Κώστας Καλτ...

«Μαύρη αράχνη» του Ιερεμία Γκότχελφ (νουβέλα) – Ανατομία μιας συλλογικής αμαρτίας σε μια ιστορία τρόμου του 19ου αι.

«Μαύρη αράχνη» του Ιερεμία Γκότχελφ (νουβέλα) – Ανατομία μιας συλλογικής αμαρτίας σε μια ιστορία τρόμου του 19ου αι.

Για τη νουβέλα του Ιερεμία Γκότχελφ (Jeremias Gotthelf) «Μαύρη αράχνη» (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης και Μαρία Αγγελίδου, εκδ. ΕΠΟΨ). Εικόνα: Ο ομότιτλος πίνακας του Φραντς Καρλ Μπάζλερ-Κοπ.

Γράφει ο Ηλίας Μπιστολάς

Το 1842, ο Ε...

«Το πέμπτο παιδί» της Ντόρις Λέσινγκ (μυθιστόρημα) – Ο ξένος, μέσα στο σπίτι του

«Το πέμπτο παιδί» της Ντόρις Λέσινγκ (μυθιστόρημα) – Ο ξένος, μέσα στο σπίτι του

Για το μυθιστόρημα της Ντόρις Λέσινγκ (Doris Lessing) «Το πέμπτο παιδί» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη, εκδ. Διόπτρα). Εικόνα: Από την ταινία του Ρίτσαρντ Ντόνερ «Η προφητεία» (1976).

Γράφει η Φανή Χατζή

Μετά από αρκετά χρόνια που παρέ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικά Βραβεία Jean Moreas: Οι βραχείες λίστες στις πέντε κατηγορίες

Λογοτεχνικά Βραβεία Jean Moreas: Οι βραχείες λίστες στις πέντε κατηγορίες

Οι Επιτροπές Ποίησης και Πεζογραφίας των Διεθνών Λογοτεχνικών Βραβείων Jean Moreas ανακοίνωσαν τις βραχείες λίστες για βιβλία που εκδόθηκαν το 2025.

Επιμέλεια: Book Press

Οι Επιτροπές Ποίησης και Πεζογραφίας των ...

Το Ίδρυμα Ωνάση στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης – Τρεις ταινίες και απονομή του Onassis Film Award

Το Ίδρυμα Ωνάση στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης – Τρεις ταινίες και απονομή του Onassis Film Award

Το Ίδρυμα Ωνάση συμμετείχε στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης με τρεις ταινίες. Παράλληλα, απένειμε για έκτη χρονιά το Onassis Film Award, το οποίο φέτος απέσπασε η ταινία «Mignon» της Σοφίας Γεωργοβασίλη.

Επιμέλεια: Book Press

...
«Λάζαρ»: Το μυθιστόρημα του 23χρονου «μάγου της λογοτεχνίας» Νέλιο Μπίντερμαν στα ελληνικά – Η επική ιστορία μιας οικογένειας Ούγγρων αριστοκρατών

«Λάζαρ»: Το μυθιστόρημα του 23χρονου «μάγου της λογοτεχνίας» Νέλιο Μπίντερμαν στα ελληνικά – Η επική ιστορία μιας οικογένειας Ούγγρων αριστοκρατών

Στις 24 Νοεμβρίου θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά το διεθνές μπεστ σέλερ του εικοσιτριάχρονου Ελβετού Νέλιο Μπίντερμαν (Nelio Biedermann) «Λάζαρ» (μτφρ. Μαρία Μαντή, εκδ. Μεταίχμιο), που ήδη μεταφράζεται σε 30 γλώσσες. © Wikipedia

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τιμ Μάρσαλ [Tim Marshall] «Παιχνίδι σκιών – Η πρώτη πράξη του νέου ψυχρού πολέμου μεταξύ Ανατολής και Δύσης» (μτφρ. Σπύρος Κατσούλας, πρόλογος Ηλίας Μαγκλίνης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 18 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστό...

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από τη συλλογή διηγημάτων της Μαρίτσας Περ. Ράλλη «Από το ένα στο άλλο 10+1 διηγήματα», η οποία θα κυκλοφορήσει, στη σειρά «Τα αειθαλή», αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Τόπος. Κεντρική εικόνα: Η Μ. Ράλλη σε νεανική φωτογραφία (studio Nelly’s), από το Αρχείο της Μαρίας Ράλλη – ΜΙΕΤ, Λογ...

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φελισιτέ ντε Ζανλίς [Félicité de Genlis] «Η γυναίκα συγγραφέας» (μτφρ. Διονύσης Γιαννάτος, εισαγωγή – επιμέλεια – επίμετρο: Μαρία Σπυριδοπούλου), το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Ροές.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας που ξεχωρίσαμε από την πρόσφατη βιβλιοπαραγωγή. Ανάμεσά τους, κάποια βραβευμένα, κάποια παλαιότερα, που μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, κάποια λογοτεχνικά ντεμπούτα. 

...

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Έξι σημαντικές προσωπικότητες από τον χώρο της μουσικής (αυτο)βιογραφούνται και αποκαλύπτουν τις προσωπικές τους διαδρομές, μέσα από τις εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες, προς τη δημιουργία του έργου τους.

Επιλογή-παρουσίαση: Κώστας Αγοραστός

Πολλοί είναι ...

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τρία καλά αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν πρόσφατα: Φώτης Δούσος, Γιάννης Μαρής, Αντόνιο Μαντσίνι. Αντισυμβατικοί αστυνομικοί, αδικία και δωσιλογισμός σε λιτή αφήγηση και μεσογειακό νουάρ για το δικαίωμα στην αυτοδικία. ©istock

Επιλογή-παρουσίαση: Χ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΦΑΚΕΛΟΙ