
Για τη νουβέλα του Ιερεμία Γκότχελφ (Jeremias Gotthelf) «Μαύρη αράχνη» (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης και Μαρία Αγγελίδου, εκδ. ΕΠΟΨ). Εικόνα: Ο ομότιτλος πίνακας του Φραντς Καρλ Μπάζλερ-Κοπ.
Γράφει ο Ηλίας Μπιστολάς
Το 1842, ο Ελβετός πάστορας Ιερεμίας Γκότχελφ εξέδωσε τη νουβέλα Μαύρη αράχνη, μια ιστορία τρόμου για μια πληγή -σχεδόν με τη βιβλική έννοια του όρου- η οποία κόντεψε να αφανίσει μια ολόκληρη κοινότητα.
Όλα ξεκινούν, όταν με αφορμή τη βάφτιση ενός μωρού, οι καλεσμένοι μαζεύονται σε μια καλαίσθητη, φροντισμένη αγροικία στην κοιλάδα του Έμενταλ. Η μέρα είναι γιορτινή, καθώς η βάπτιση τυγχάνει να τελετουργείται ανήμερα της γιορτής της Αναλήψεως. Ο Γκότχελφ περιγράφει εκείνο το πρωινό ως λαμπρό και μεθυστικό: «Ο ήλιος έχει μόλις σηκωθεί πάνω απ’ τα βουνά, πλημμυρίζοντας με φωτεινή μεγαλοπρέπεια τη μικρή αλλά όμορφή κοιλάδα και ξυπνώντας, καλημερίζοντας στη χαρά τα πλάσματα που είναι πλασμένα να χαίρονται τη ζωή τους στο φως του… Ήταν ανήμερα της Αναλήψεως, που όλα τα φυτά ψηλώνουν να φτάσουν στα ουράνια και φουντώνουν ανθισμένα, συμβολίζοντας το πεπρωμένο του ανθρώπου, θυμίζοντάς του χρόνο με τον χρόνο τον δικό του προορισμό».
Κάποια στιγμή, ένας από τους καλεσμένους παρατηρεί ένα μαυρισμένο και παλαιικό δοκάρι στο κούφωμα του παραθύρου, το οποίο δεν ταιριάζει με την υπόλοιπη λευκότητα του σπιτιού. Με αφορμή αυτή την παρατήρηση, ξετυλίγεται η τρομακτική ιστορία μιας συμφωνίας με τον Εχθρό, η οποία, όπως όλες οι συμφωνίες τέτοιου τύπου στη λογοτεχνία, καταλήγει, παρά τα πρόσκαιρα οφέλη, σε μια βέβαια καταστροφή, η οποία έχει τη μορφή μιας μαύρης, πεινασμένης αράχνης.
Σύμφωνα με την εξιστόρηση, κατά την περίοδο της φεουδαρχίας, ένας τυραννικός δεσπότης απαιτεί από τους κολίγους του να διεκπεραιώσουν ένα έργο σχεδόν ακατόρθωτο εντός ενός εξαιρετικά μικρού διαστήματος. Με τον φόβο της τιμωρίας να κρέμεται πάνω από το κεφάλι τους, η Κριστίνε, η δυναμική γυναίκα ενός χωρικού, δέχεται εκ μέρους όλων τη βοήθεια ενός μυστηριώδους ξένου, ο οποίος ως αντάλλαγμα για τις υπερφυσικές υπηρεσίες του απαιτεί την προσφορά ενός νεογέννητου μωρού. Αυτός ο «μύθος» απαντάται σε αρκετές λαογραφικές παραδόσεις και προφανώς ο Γκότχλεφ δεν είναι ούτε ο πρώτος και ούτε ο τελευταιος που καταπιάνεται με αυτόν. Η διαφορά της Μαύρης αράχνης από τα λοιπά έργα παρόμοιας θεματικής, έγκειται αφενός στην αντιστροφή του παραδοσιακού σχήματος των γενεών -όπου κάθε προηγούμενη υπήρξε και καλύτερη- και αφετέρου σε ένα αίσθημα αποτυχημένης συλλογικότητας, όπου το μαζί δεν μετασχηματίζεται σε μια δύναμη αρετής, αλλά δυστυχίας.
Από το αποτρόπαιο στο αποτροπαϊκό
Υπάρχει κάτι εξαιρετικά ανησυχητικό στη νουβέλα, και όχι, δεν είναι ο τρόμος του «τέρατος», άλλωστε το σύγχρονο κοινό είναι απολύτως εξοικειωμένο με το αποτρόπαιο και το ανατριχιαστικό. Αυτό που ερεθίζει τον φόβο του αναγνώστη, αφορά τον τρόπο με τον οποίο η συμφωνία που σύνηψε η ξενόφερτη Κριστίνε, γίνεται εν τέλει αποδεκτή από το σύνολο των επίμορτων αγροτών. Δεν είμαστε ακριβώς συνηθισμένοι στη συνθήκη του συλλογικού τρόμου· για κάποιον λόγο, ειδικότερα στη σύγχρονη εποχή, το πιο φοβερό αντικείμενο μοιάζει να είναι ο εαυτός, γι’ αυτό και τα μεγαλύτερα έργα του είδους καταδεικνύουν τη μάχη με το τερατώδες ως μια προσωπική μάχη, ακόμα και αν οι παράπλευρες απώλειες αυτής της αντιπαλότητας επεκτείνονται στην κοινότητα.
Η αράχνη πλέον λειτουργεί σε δύο επίπεδα· αποτροπιάζει και αποτρέπει. Θυμίζει και σημαίνει, όπως όλα τα λαϊκά αποτροπαϊκά σύμβολα.
Στη Μαύρη αράχνη, όμως, το Κακό είναι συλλογικό, φορέας του είναι το ίδιο το στοιχείο της συνοχής. Δεν υπάρχει μια κεντρική υπαιτιότητα, ένας μόνο κατηγορούμενος. Αν και όντως η Κριστίνε μετατρέπεται σε συμβολικό φορέα του μαύρου θανάτου, σε καμία περίπτωση δεν είναι εκείνη το βασικό πρόσωπο της αφήγησης: «Δεν άργησαν να πάρουν την απόφαση και να τη δοκιμάσουν τη συμφωνία. Τα πράγματα ήταν τόσο χάλια, είπαν, που χειρότερα δεν μπορούσαν να γίνουν... Μα στις πιο σκοτεινές γωνίες του μυαλού τους πολλοί σκέφτηκαν ήδη τότε αυτό που αργότερα ομολόγησαν: ότι δεν ήθελαν να χαραμίσουν ούτε χρήματα ούτε κόπο για χάρη ενός αβάπτιστου παιδιού».
Προφανώς, ο Ελβετός πάστορας καταγράφει ένα αμάρτημα, η επιτυχία της νουβέλας ωστόσο έγκεται στην κυριολεκτική απόδοσή του στο σώμα της ανθρωπότητας και όχι στο σώμα του ανθρώπου. Η διαρκής υπενθύμιση αυτής της συμφωνίας και του θανάσιμου κινδύνου της απομάκρυνσης από τον Θεό εντυπώνεται στο παλιό δοκάρι του κουφώματος. Είναι αξιοσημείωτο πως ο Παππούς, ο αφηγητής της ιστορίας, δεν αντιμετωπίζει το δοκάρι ως κάτι απαραιτητα κακό: «και στερεώθηκε ακόμα πιο πολύ η πίστη μου πως ούτε εγώ ούτε τα παιδιά μου και τα παιδιά των παιδιών μου έχουμε να φοβηθούμε τίποτα από την αράχνη, φτάνει να φοβόμαστε τον Θεό». Η αράχνη πλέον λειτουργεί σε δύο επίπεδα· αποτροπιάζει και αποτρέπει. Θυμίζει και σημαίνει, όπως όλα τα λαϊκά αποτροπαϊκά σύμβολα.
Το παρελθόν ως παρόν
Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον πως ο Γκότχελφ δεν επιλέγει να παρουσιάσει ένα εδεμικό παρελθόν. Κάθε άλλο, το παρόν του φαίνεται πολύ πιο ειδυλλιακό από τη φεουδαλική περίοδο κατά την οποία διαδραματίζεται το επεισόδιο της μαύρης αράχνης. Κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ένα γραμμικό σχήμα προόδου της ιστορίας, αλλά ο Γκότχελφ δεν φαίνεται να έχει αυτό κατά νου. Ήδη από τις πρώτες παραγράφους -όπως και στις τελευταίες- η γλώσσα του είναι νοσταλγική και ονειρική· γράφει για μια λαμπράδα, για έναν κόσμο γαλήνιο και ειρηνικό, περιγράφει ένα φαγοπότι χορταστικό, και όλα μοιάζουν αρμονικά και τακτοποιημένα. Σε αντίθεση, το παρελθόν θυμίζει πολύ πιο σύγχρονο απ’ όσο κάποιος θα περίμενε. Η εμπορία που προσφέρει στην πραγματικότητα ο ξένος, η αποδάσωση, η πενία, φέρνει στον νου μια υπαινικτική κριτική σε έναν βιομηχανικό κόσμο που έρχεται σιγά σιγά. Το παρόν της ευτυχισμένης αγροικίας δεν είναι ένα σημείο στον χρόνο. Είναι μια ιδανική κατάσταση ευσέβειας, μια εξαίρεση. Σε αντίθεση, ο φριχτός κόσμος που ανήκει στην ιστορία εμπεριέχει εν σπέρματι όλα τα δεινά που πρόκειται να ακολουθήσουν. Και η μαύρη αράχνη είναι απλώς το κακό που υφαίνει τον ιστό του σαν κισσός γύρω από την ιστορία.
Για τον Τόμας Μαν, η Μαύρη αράχνη προφήτευσε την ανάδυση του ναζισμού. Στη δική μας εποχή, μπορεί εξίσου πετυχημένα να προειδοποιήσει για το Κακό που υποτιμούμε διαρκώς, θεωρώντας πως θα το ξεγελάσουμε. Ή για το Κακό που το αποδεχόμαστε ως αναγκαίο κακό, ή για το Κακό το οποίο υποκρινόμαστε πως δεν βλέπουμε.
Είναι αλήθεια πως υπάρχουν αρκετά στοιχεία τρόμου στη Μαύρη αράχνη, κάποιες σκηνές μάλιστα εκπλήσσουν με τη βιαιότητά και την εφευρετικότητά τους -χαρακτηριστικά, αναφέρω τον τρόπο γέννησης της ίδιας της αράχνης-, αλλά η νουβέλα είναι πλαισιωμένη με τέτοιον τρόπο ώστε να λειτουργήσει διδακτικά, όσο επίφοβη και να είναι αυτή η λέξη. Για τον Τόμας Μαν, η Μαύρη αράχνη προφήτευσε την ανάδυση του ναζισμού. Στη δική μας εποχή, μπορεί εξίσου πετυχημένα να προειδοποιήσει για το Κακό που υποτιμούμε διαρκώς, θεωρώντας πως θα το ξεγελάσουμε. Ή για το Κακό που το αποδεχόμαστε ως αναγκαίο κακό, ή για το Κακό το οποίο υποκρινόμαστε πως δεν βλέπουμε. Πάντως, το τίμημα, μας λέει ο Γκότχελφ, θα πληρωθεί όπως και να έχει.
*Ο ΗΛΙΑΣ ΜΠΙΣΤΟΛΑΣ είναι συγγραφέας. Από τις εκδόσεις Τόπος κυκλοφορεί η συλλογή διηγημάτων του «Η κορυφή του κόσμου».
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
O Ιερεμίας Γκότχελφ [Jeremias Gotthelf] (1797-1854) γεννήθηκε στο Μούρτεν της Ελβετίας ως Albert Bitzius. Ήταν θεολόγος και πάστορας ο οποίος επιδόθηκε στη συγγραφή στην όψιμη ηλικία των σαράντα ετών, καθώς επιθυμούσε να υποστηρίξει τις χριστιανικές πεποιθήσεις σε έναν κόσμο που απειλούνταν από τον υλισμό. Η Μαύρη αράχνη μεταφράστηκε στα ελληνικά προ δεκαετίας, (εκδ. Γαβριηλίδης, 2015) από τον Τεό Βότσο και είχε κυκλοφορήσει σε δίγλωσση έκδοση.

Το έργο του Der Bauernspiegel (Ο καθρέφτης των χωρικών, 1837) ακολούθησαν και άλλοι τίτλοι που σχετίζονταν με την αγροτική ζωή μεταξύ των οποίων Leiden und Freuden eines Schulmeisters (1838–39), Die Armennot (1840) και Uli der Knecht (1841). Παρόλο που ο σκοπός του ήταν διδακτικός, επέδειξε μοναδικό λογοτεχνικό ταλέντο. Τα δεκατρία μυθιστορήματά του και τα περισσότερα από πενήντα διηγήματά του αποκαλύπτουν όχι μόνο τη συγγραφική ευφυΐα του αλλά και το βαθύ ενδιαφέρον του για τους ανθρώπους.























