Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Ένας θεσμός που μεγαλώνει και εμπλουτίζεται – Όσα είδαμε στην 5η έκδοσή του

Το Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων έχει πλέον καθιερωθεί ως θεσμός τόσο για την πόλη όσο και για τους ανθρώπους που υπηρετούν το βιβλίο. Την προηγούμενη εβδομάδα (22-28/06) η 5η έκδοση του ΦΒΧ με κεντρικό θέμα «Κόσμοι σε σύγκρουση» πρόσφερε στο κοινό από την Κρήτη και από άλλα μέρη της Ελλάδας εκδηλώσεις, παρουσιάσεις και συζητήσεις που είχαν ενταχθεί στο γεμάτο πρόγραμμά του με την επιμέλεια της δεμένης ομάδας έργου που το υλοποιεί.

Τι κάνει όμως ένα φεστιβάλ καλό; «Ένα καλό φεστιβάλ δεν είναι μόνο τα ονόματα», «ένα καλό φεστιβάλ δεν είναι μόνο οι παρουσιάσεις», «ένα καλό φεστιβάλ δεν κρίνεται μόνο από την προσέλευση» είναι πολλές από τις απόψεις που ακούγονται. Το 5ο ΦΒΧ είχε καταρχήν μια καλή ισορροπία ανάμεσα σε συζητήσεις και παρουσιάσεις, με τις περισσότερες εκδηλώσεις να διατηρούν υψηλό επίπεδο συνομιλίας και όχι μια επιφανειακή προβολή του βιβλίου. Όλοι ανεξαιρέτως απάντησαν σε ερωτήματα για τη σύγκρουση ως κατάσταση, κειμενικό εργαλείο και απτή πραγματικότητα στις ζωές μας. Το κεντρικό θέμα, λοιπόν, λειτούργησε σαν άξονας που διέτρεχε όλες τις συζητήσεις και έφερε κοντά συγγραφείς που εκ πρώτης όψεως διαφέρουν. Το φεστιβάλ έδινε κάθε μέρα μια πληθώρα επιλογών ανάλογα με τα αναγνωστικά γούστα, υπηρετώντας πολλά είδη, από τη λογοτεχνία και το δοκίμιο μέχρι τα φωτογραφικά λευκώματα.

Ίση κατανομή εκδηλώσεων, προγραμματισμός

Οι ξένοι συγγραφείς, συγκεκριμένα, το δυνατό χαρτί δηλαδή της φετινής οργάνωσης, ήταν μοιρασμένοι ισομερώς σε όλη την εβδομάδα, ώστε κάποιος που ήρθε στην αρχή της μπορούσε να ακούσει τον Άλαν Χόλινγκχερστ, τον Καρίλ Φερέ ή τον Βιντσέζο Λατρόνικο, ενώ στο τέλος της θα έβλεπε τον Τζόναθαν Κόου ή την Κέιτι Κιταμούρα. Όπως τονίστηκε και στον απολογισμό του φεστιβάλ, η μικτή καταγωγή πολλών συμμετεχόντων συγγραφέων έδωσε την ευκαιρία να αναδειχτούν ποικίλα πολιτισμικά στοιχεία και ενίσχυσε την αίσθηση του δημιουργικού διαλόγου που ούτως ή άλλως κυριαρχεί τις ημέρες του συγκεκριμένου φεστιβάλ.

Πολύ έντονο ήταν και το τοπικό στοιχείο, υποδεικνύοντας μια πρόθεση του φεστιβάλ να αγκαλιάσει τόσο την τοπική λογοτεχνία όσο και τους επαγγελματίες της, πάγιο αίτημα και των τοπικών θεσμών που το στηρίζουν. Ανάμεσα στους ομιλητές είδαμε Κρητικούς ακαδημαϊκούς, Κρητικούς συγγραφείς, και όπως κάθε χρόνο μια νέα ματιά στα έργα των «κλασικών». Οργανωτικά, πάντως, φαινόταν ότι έχει γίνει λεπτομερής πρόβλεψη για τους χώρους, ώστε να αποφεύγονται ακραίες καταστάσεις πολύ αυξημένης ή πολύ μειωμένης προσέλευσης. Υπήρχαν αίθουσες που δεν γέμισαν ασφυκτικά και άλλες που εξάντλησαν τα όριά τους, αλλά κατά κανόνα η κάθε εκδήλωση είχε προβλεφθεί για τον σωστό χώρο.

Εμπλουτισμός προγράμματος

Ιδιαίτερη θετική εντύπωση προκάλεσαν τα συγγραφικά εργαστήρια, μεταξύ άλλων το «Γράφοντας για τη σύγκρουση» με τη διευθύντρια του LAF, Αλεξάνδρα Μπούχλερ και τη συµµετοχή του ποιητή Γκάιαθ Αλµαντούν και του συγγραφέα/µεταφραστή Ρίτσαρντ Γκουίν, ή το μεταφραστικό masterclass µε τον συγγραφέα, ντοκιµαντερίστα και µεταφραστή από τα ιαπωνικά Παναγιώτη Ευαγγελίδη.

Μεγάλο ενδιαφέρον συγκέντρωσε και η εξαιρετική έκθεση «Τα παιά ἐπῆγαν περίατο: Το πολυσύμπαν του Τάκη Γιαννούσα» των έργων του αυτοδίδακτου λαϊκού ζωγράφου Τάκη Γιαννούσα (1923-2010), η οποία συνοδεύεται από έκδοση επιμέλειας Νάντιας Αργυροπούλου και συμμετοχής του συγγραφέα Γιάννη Παλαβού.

Όλες οι παράλληλες εκδηλώσεις εμπλούτισαν τον κορμό του προγράμματος και αυτό δεν είναι δεδομένο για ένα φεστιβάλ βιβλίου.

Περιθώριο βελτιώσεων

Στον απολογισμό του φεστιβάλ διατυπώθηκαν κάποιες δημιουργικές ιδέες, όπως η προσπάθεια καταγραφής της συμμετοχής του κοινού, η πιο ενεργή εμπλοκή των τοπικών μέσων, η ένταξη των λιγότερο προνομιούχων με μια συνεργασία λόγου χάρη με τις τοπικές φυλακές, ο περιορισμός των παρουσιάσεων ακόμα περισσότερο με έμφαση στις συζητήσεις, αλλά και πρακτικά ζητήματα όπως η παρουσία κυλικείου ή ψύκτη με νερό σε κάθε αίθουσα. Όλες οι προτάσεις, ωστόσο, προς βελτίωση, δεν έθιγαν την αδιαμφισβήτητη επιτυχία του φεστιβάλ, ούτε διέρρηξαν την αίσθηση ότι πρόκειται για «ένα από τα καλύτερα φεστιβάλ έως τώρα» όπως συμπέρανε ο διευθυντής του Φεστιβάλ, Μανώλης Πιμπλής.

Ημερολόγιο Φεστιβάλ

Αν και η παρουσία των κρητικών γραμμάτων είναι έντονη στο φεστιβάλ, και παρόλο που πολλοί Έλληνες συγγραφείς επισκέφτηκαν τα Χανιά και συνομίλησαν με τους αναγνώστες και αναγνώστριές τους, το δικό μας ενδιαφέρον εστιάστηκε κυρίως στους ξένους λογοτέχνες. Ακολουθεί αναλυτικό ημερολόγιο.

Δευτέρα 22/06

Φτάσαμε στα Χανιά νωρίς το απόγευμα και κατευθυνθήκαμε προς το Θέατρο Μίκης Θεοδωράκης, τη μεγαλύτερη αίθουσα διεξαγωγής του φεστιβάλ όπου ο Κουβανός συγγραφέας Λεονάρδο Παδούρα συνομίλησε με τον μεταφραστή του Κώστα Αθανασίου. Αμέως μετά, ο χώρος προετοιμάστηκε για τα εγκαίνια του φεστιβάλ παρουσία των διοργανωτών, των επίσημων προσκεκλημένων και του χανιώτικου κοινού. 

Στη βραδιά, ξεχώρισε ο χιουμοριστικός πλην όμως συγκινητικός λόγος του ακαδηµαϊκού δάσκαλου και συγγραφέα Στέφανου Τραχανά, με αφορμή την απονομή τιμητικής διάκρισης από το Φεστιβάλ, για τη μακρόχρονη και πολύτιμη συμβολή του στην επιστημονική γνώση, την παιδεία και τον δημόσιο διάλογο. Ο Τραχανάς αναφέρθηκε στην πρώτη του επαφή με τις βιβλιοθήκες του πατέρα και του δασκάλου του ως τις πρώτες «λογοτεχνικές εκθέσεις» της ζωής του, στιγμές που άναψαν τη φλόγα για το βιβλίο. Αφιερώνοντας τη διάκριση στη μνήμη του δασκάλου του, του Στέλιου Βασιλάκη, και στους φιλολόγους «που συνεχίζουν να ανάβουν μικρές φωτιές σε πείσμα των καιρών», ο συγγραφέας και επιστήμονας κάθισε δίπλα στον Μανώλη Πιμπλή για μια σύντομη αλλά πολύτιμη συζήτηση για την επιστημονική πρόοδο, την ηθική αξία της επιστημονικής μεθόδου, την διαφορά κοινωνικών ζητημάτων και επιστήμης και φυσικά την Τεχνητή Νοημοσύνη. 

Διαβάστε επίσης: Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Τιμήθηκε ο Στέφανος Τραχανάς, ξεκίνησαν οι εκδηλώσεις

Τρίτη 23/06

Η δεύτερη μέρα του φεστιβάλ ήταν μια δυναμική μέρα εκδηλώσεων, που έχτισε ένα κλιμακωτό ενδιαφέρον για την κεντρική ομιλία της βραδιάς, του Βρετανού Άλαν Χόλινγκχερστ. Το απόγευμα ξεκίνησε με τη συζήτηση ανάμεσα στον Σέρβο συγγραφέα Ντράγκαν Βέλικιτς και τη δημοσιογράφο Αναστασία Γρηγοριάδου με τίτλο «Ανθρωπογεωγραφία και ιστορικά πεπρωµένα µεταξύ Βαλκανίων και Κεντρικής Ευρώπης». Με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο του «Μποναβία» (εκδ. Καστανιώτη), ο συγγραφέας μίλησε για τη βαλκανική κουλτούρα και τον καθοριστικό της ρόλο στη λογοτεχνία που γράφει. «Ο τόπος που μεγαλώσαμε είναι ο τρίτος γονιός μας και η κουλτούρα ο τέταρτος» ανάφερε χαρακτηριστικά. Η ιστορία διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο στο έργο του, τόσο η πολύπαθη ιστορία της Σερβίας, αλλά και αυτή άλλων πόλεων της ευρύτερης περιοχής. Για παράδειγμα, ο συγγραφέας αναφέρθηκε στο ιστορικό βιβλίο Θεσσαλονίκη, Πόλη των Φαντασμάτων του Μαρκ Μαζάουερ, που επέδρασε στη σκέψη του. Ερωτώμενος για την Κεντροευρωπαϊκή παράδοση αναφέρθηκε σε συγγραφείς που τον καθόρισαν, όπως ο Χέρμαν Μπροχ και ο Γιόζεφ Ροτ, ενώ από Έλληνες, δήλωσε τη μεγάλη του αγάπη για τον Καβάφη.

Για τις φωτογραφίες των 200 κοµµουνιστών στην Καισαριανή

Το φεστιβάλ Χανίων ενέταξε φέτος στο πρόγραμμά του τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη, με δημιουργικότερο τρόπο από μια απλή παρουσίαση του πολυδιαβασμένου του βιβλίου. Στη συζήτηση «Το επίµονο παρελθόν: Οι φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 κοµµουνιστών στην Καισαριανή» ο ιστορικός και συγγραφέας συνομίλησε με τον δηµοσιογράφο Πέτρο Κατσάκο για την ιστορική σημασία της ανακάλυψης της συλλογής φωτογραφιών, τον αντίκτυπό τους σήμερα και την αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος του κοινού για τα γεγονότα της Κατοχής. Ο Χαραλαμπίδης ανέδειξε τη μαζική δολοφονία ως ένα ιστορικό γεγονός το οποίο «το ελληνικό κράτος θεσμικά θέλησε να αφήσει στη λήθη».

Στην αντίθετη κατεύθυνση, με φωτογραφικό υλικό και αντλώντας από την έρευνά του, ο συγγραφέας φώτισε τις ιδιαίτερες ιδεολογικές συνθήκες που περιβάλλουν το γεγονός, την δολοφονία που έλαβε σκοπίμως χώρα ανήμερα της εργατικής Πρωτομαγιάς του 1944, τους ιδιαίτερους δεσμούς αλληλεγγύης που είχαν αναπτύξει στις φυλακές οι κρατούμενοι, την ιδεολογική ταυτότητα που έχτισαν ως σύνολο. «Εκτελέστηκαν γιατί ήταν κομμουνιστές» ανέφερε χαρακτηριστικά ο συγγραφέας, ενώ τόνισε ότι ο λόγος πίσω από τα καμαρωτά τους βλέμματα είναι απότοκο της συντροφικότητας που είχαν αναπτύξει. Έτσι, βρέθηκαν ενωμένοι για την τελευταία δοκιμασία, την υπερνίκηση του φόβου του θανάτου στο όνομα των ιδεών. Συζητήθηκαν ακόμα ζητήματα αρχείου, η ιδιαίτερη ιστορία του συλλέκτη που βρήκε τις φωτογραφίες και το μέλλον της συλλογής. Η συζήτηση έκλεισε με έναν σχολιασμό του τεράστιου ελλείμματος ενός κεντρικού μουσείου για τον ΒΠΠ, για τις πολιτικές αποφάσεις αποσιώπησης των εγκλημάτων και αντίστοιχα την ευθύνη των ιστορικών και των πολιτών να στέκονται θαρραλέα απέναντι σε αυτό το παρελθόν.

Άλαν Χόλινγκχερστ

Την επόμενη ώρα το θέατρο Μίκης Θεοδωράκης έχασε μεγάλο μέρος του που ακολούθησε τον Χαραλαμπίδη στην επόμενη εκδήλωσή του, αλλά αρκετοί ήταν εκείνοι που έμειναν να παρακολουθήσουν τον σερ Άλαν Χόλινγκχερστ σε συνομιλία με τον δηµοσιογράφο Γρηγόρη Μπέκο και τη δηµοσιογράφο και µέλος της οµάδας έργου του ΦΒΧ, Κυριακή Μπεϊόγλου με τίτλο «Κοινωνικές αλλαγές και ταυτοτικές εντάσεις µέσα από την queer λογοτεχνία».

Ο βραβευµένος µε Μπούκερ Βρετανός συγγραφέας μίλησε για την πρόσφατη μετάφραση του βιβλίου Υπόθεση Σπάρσολτ, τον αποπροσανατολισμό ως «ενδιαφέροντα τρόπο να δραματοποιήσει κανείς την αλλαγή» και το μυστήριο της ζωής των άλλων που διαπνέουν το βιβλίο. Οι συνομιλητές του Χόλινγκχερστ κατηύθυναν τη συζήτηση ώστε οι θεατές να λάβουμε μια γεύση από όλη την εργογραφία του, από τη Γραμμή της Ομορφιάς μέχρι το πρόσφατο Our Evenings. Ερωτηθείς για την συνήθεια να επιστρέφει σε εποχές πολύ πιο δύσκολες για την κουίρ κοινότητα, ο συγγραφέας δήλωσε ότι φυσικά προτιμά να ζει σε μια κοινωνία που προοδεύει ολοένα και περισσότερο αλλά «συγγραφικά έχει ενδιαφέρον να πηγαίνεις σε περιοχές και εποχές πιο διχαστικές και δύσκολες».

Τετάρτη 24/06

Στη συζήτηση «Η οµορφιά του κόσµου υπό απειλή» ανάμεσα στον Γάλλο συγγραφέα Καρίλ Φερέ και τον δημοσιογράφο Πέτρο Κατσάκο η συνομιλία εκκίνησε από τα βιβλία του Γάλλου συγγραφέα Γκρινταντράπ και Οκαβάνγκο και το παρόμοιας θεματικής Ιστορίες χωρίς φωνή (εκδ. Οκτάνα) του Έλληνα δημοσιογράφου για να εξετάσει το νουάρ είδος ως ένα περίβλημα για πολιτική και οικολογική λογοτεχνία. Αναπόφευκτα όμως, το θέμα οδήγησε στη μαζική δολοφονία και βία κατά των ζώων ανά τον κόσμο. Έγινε λόγος για την «πράσινη αποικιοκρατία» και τη λαθροθηρία, για τις βίαιες παρεμβάσεις στο οικοσύστημα και τις απάνθρωπες τακτικές βασανισμού στο όνομα του καλλωπισμού και της καλοπέρασης μιας μικρής ελίτ. Το συμπέρασμα που τάραξε το χανιώτικο κοινό ήταν ότι η βία κατά της φύσης και της πανίδας της έχει κανονικοποιηθεί. «Η φύση έχει γίνει κομμάτι της διακόσμησης, μια Disneyland» ανέφερε ο συγγραφέας, ο οποίος τόνισε τη σημασία μικρών κινήσεων εκ μέρους μας, πχ προς τη χορτοφαγία, για τη βελτίωση της κατάστασης.

Η επόμενη ώρα μοιράστηκε ανάμεσα σε δύο εκδηλώσεις που συνδύαζαν το στοιχείο της παρουσίασης με τη συζήτηση που εκτείνεται πέρα από το κείμενο σε κοινωνικά και ιστορικά θέματα. Παρευρεθήκαμε αρχικά στο Θέατρο Μίκης Θεοδωράκης για τη συζήτηση του Ξενοφώντα Ι. Κοντιάδη, με τον Πέτρο Κόκκαλη σε συντονισμό της δηµοσιογράφου Κυριακής Μπεϊόγλου. Το μυθιστόρημα «Δωσίλογοι και Ονειροπόλοι: Μια αληθινή ιστορία» δραματοποιεί την αληθινή ιστορία δύο φίλων που κατέληξαν εχθροί στην περίοδο της Κατοχής ακολουθώντας αντίθετες διαδρομές. Ο «ονειροπόλος» καθηγητής Χειρουργικής Πέτρος Κόκκαλης, παππούς ενός εκ των συνομιλητών, εντάχθηκε στην αντίσταση και έγινε υπουργός στην Κυβέρνηση του Βουνού, ενώ ο «δωσίλογος» καθηγητής Γυναικολογίας Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος συνεργάστηκε με τους Ναζί και έγινε πρωθυπουργός της κατοχικής Κυβέρνησης. Η συζήτηση, όπως και το βιβλίο, έφερε στην επιφάνεια τις πληγές της περιόδου που αντανακλούν άμεσα στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Ο συγγραφέας δήλωσε τον σκοπό του να αποτυπώσει τις γκρίζες ζώνες της συμπεριφοράς των ηρώων και των κινήτρων τους σε μια περίοδο που έχουμε συνηθίσει να ταυτίζουμε μόνο με «άσπρο και μαύρο». Αυτό, βέβαια, δεν αναιρεί την ηθική στάση απέναντι στο παρελθόν και την απαραίτητη απόφαση «να διαλέξει κανείς τον παππού που θέλει», όπως ανέφερε χαρακτηριστικά ο συγγραφέας.

Την ίδια ώρα, προλάβαμε και τη συζήτηση στην υπαίθρια αίθουσα της σκάλας της οδού Αγίου Μάρκου για την έννοια και τα όρια της συναίνεσης, τη σεξουαλική κακοποίηση και το τραύµα στη σύγχρονη ελληνόφωνη λογοτεχνία. Ο συγγραφέας του μυθιστορήματος «Πέρα από τη συναίνεση» Ευάρεστος Πιµπλής και η δημοσιογράφος και συγγραφέας του θεατρικού «Μέσα στο ναρκοπέδιο, µου είπαν πως θα µάθω να χορεύω» Μαρία Λούκα απαντώντας στις ερωτήσεις της ποιήτριας και μέλους της ομάδας έργου του ΦΒΧ Παυλίνας Μάρβιν, αλλά και ο ένας της άλλης, δήλωσαν τις συγγραφικές τους προθέσεις, ανέλυσαν τις έννοιες «θύτης» και «θύμα» και πώς αυτές επανανοηματοδοτούνται στα βιβλία τους, αναφέρθηκαν στη σημασία της μαρτυρίας και τον δημόσιο διάλογο.

Η βραδιά έκλεισε με την παρουσίαση του βιβλίου «Τελειότητα» (εκδ. Loggia) του Ιταλού συγγραφέα και υποψήφιου για το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ Βιντσέντζο Λατρόνικο, ο οποίος συζήτησε με την ποιήτρια Δανάη Σιώζιου. Η συνομιλία κυμάνθηκε σε μεγάλο εύρος αναδεικνύοντας τόσο σημεία του βιβλίου όσο και σύγχρονους προβληματισμούς πέρα από αυτό. Οι συγγραφείς μίλησαν για τις όψεις της Ευρώπης και του Βερολίνου που ενσωματώνονται στο βιβλίο και την «υπόσχεση ριζοσπαστικότητας της μητρόπολης που δεν εκπληρώθηκε ποτέ». Στη συνέχεια, αναφέρθηκαν στην έμπνευση από το βιβλίο «Τα πράγματα» του Ζωρζ Περέκ και την πρόκληση να μεταφερθεί ένα βιβλίο μεταλλάσσοντας την εμμονή για τα πράγματα σε μια σύγχρονη εμμονή με την εικόνα, διατηρώντας έναν παρόμοιο πυρήνα. Η περίοδος του lockdown, η απώλεια του «ελέγχου», ο καταναλωτισμός, η αίσθηση του ανικανοποίητου, ο κομφορμισμός και η διαφορετικότητα συζητήθηκαν εκτενώς. Ερωτηθείς για την κινηματική συσπείρωση στην Ευρώπη, ο Λατρόνικο δήλωσε υποστηρικτής της μάχης σε μικρή κλίμακα, σε επίπεδο κοινότητας, γειτονιάς. «Επειδή ο καπιταλισμός γίνεται παγκόσμιος δε σημαίνει ότι πρέπει κι εμείς να απαντήσουμε σε παγκόσμιο επίπεδο» είπε χαρακτηριστικά.

Πέμπτη 25/06

Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι περάσαμε όλο το απόγευμα της Πέμπτης στο Θέατρο Μίκης Θεοδωράκης, απολαμβάνοντας σημαντικούς συγγραφείς που παρέλασαν με τη σειρά από τη σκηνή. Στις 18:00 παρακολουθήσαμε τη συζήτηση «Όψεις της βίας στην οικογένεια και την κοινωνία», μια συνομιλία των Αλεχάντρο Παλόµας και Ροδρίγο Ρέι Ρόσα µε τον μεταφραστή Κώστα Αθανασίου και τον δημοσιογράφο Νίκο Κουρµουλή. Εντελώς διαφορετικοί, αλλά αμφότεροι απολαυστικοί, οι δύο ισπανόφωνοι συγγραφείς μίλησαν για τα βιβλία τους, για προσωπικές ιστορίες και το δρόμο που βρήκαν αυτές στη λογοτεχνία τους, για το τραύμα στην αφήγηση αλλά και την αναγκαιότητα του χιούμορ.

Στη συνέχεια το θέατρο υποδέχτηκε τον Βρετανό συγγραφέα Χάρι Κούνζρου, ο οποίος συνομίλησε με την ποιήτρια Παυλίνα Μάρβιν. Με αφορμή το μυθιστόρημά του «Κρέας για τους λύκους» (εκδ. Δώμα) , ο Κούνζρου μίλησε για τις ταχείες ιστορικές μεταβολές, την ανάγκη συσπείρωσης απέναντι στον εξτρεμισμό, την επέλαση της τεχνολογίας, την alt-right ιδεολογία που εκκολάπτει από το διαδίκτυο και έρχεται με φόρα στο πολιτικό προσκήνιο. Ο συγγραφέας ερωτήθηκε για τις επιρροές του, την ενσωμάτωση τυχόν στοιχείων από τη ζωή του και την άποψή του για την τωρινή πολιτική κατάσταση. Περισσότερα για τον Κούνζρου και το βιβλίο θα διαβάσετε σύντομα στη συνέντευξη που μας παραχώρησε στο πλαίσιο του φεστιβάλ.

Στις 20:00 το θέατρο γέμισε για να υποδεχτεί τον Ιρλανδό μυθιστοριογράφο Νάιαλ Ουίλλιαμς, δημιουργό και εμπνευστή του φανταστικού χωριού «Φάχα»: το µικρό χωριό στην άκρη του µεγάλου κόσµου». Όπως τον συνέστησε η Κυριακή Μπεϊόγλου, ο Ουίλλιαμς είναι ένα «ισχυρό αντίδοτο στον κυνισμό του κόσμου». Αφού διάβασαν τις πρώτες σελίδες του μυθιστορήματος Αυτό είναι ευτυχία, ο συγγραφέας και η δημοσιογράφος συνομίλησαν για την ιρλανδική λογοτεχνική παράδοση, τον ρυθμό που διαπνέει τη γραφή του και τη «γλώσσα ως ξόρκι». Ερωτηθείς για τις συγκρούσεις, το θέμα του φεστιβάλ, ο Ουίλιαμς δήλωσε ότι υιοθετεί την φωκνερικό ορισμό της «σύγκρουσης με τον εαυτό». Αναφέρθηκε στους ασφυκτικούς ρυθμούς ζωής που άφησε πίσω του στη Νέα Υόρκη και τη νέα ζωή που έχτισε στην Ιρλανδία με τη γυναίκα του, σε μια επαρχιακή κοινότητα που ενέπνευσε κάποια στοιχεία της Φάχα. Μίλησε, ακόμη, για τη διαδικασία γραφής και τη σύγκρισή της με άλλες ασχολίες όπως η αγαπημένη του κηπουρική.

Φτάνοντας προς το τέλος ερωτήθηκε για την ευτυχία. «Το πιο επικίνδυνο σήμερα είναι να γράψεις για την ευτυχία» δήλωσε ο συγγραφέας, ενώ πρόσθεσε «Δεν έχω βιώσει το Κακό, αλλά έχω βιώσει την αγάπη, την αξιοπρέπεια, τη γενναιοδωρία, την ευγένεια. Αυτά ξέρω στα σίγουρα ότι υπάρχουν». Για τον ορισμό της ευτυχίας έδωσε έναν σύντομο, «να ζεις», κι έναν εκτενέστερο, συμπληρώνοντας «να είσαι εδώ στα Χανιά, να μιλάς για τα βιβλία σου, να βλέπεις την αγάπη και σεβασμό που έχουν βάλει στα βιβλία σου οι εκδότες σου από το Δώμα». Ο Ιρλανδός συγγραφέας μαγνήτισε και συγκίνησε το κοινό του. Μια ξεχωριστή και ιδιαίτερη εκδήλωση που απέδειξε ότι η αγάπη και η φροντίδα ανάμεσα στους ομιλητές μπορούν να απογειώσουν μια λογοτεχνική συζήτηση.

Η βραδιά δεν θα μπορούσε να κλείσει καλύτερα από μία υψηλού επιπέδου συζήτηση «Ταυτότητα, επιθυµία και επινόηση» ανάμεσα στην Αμερικανίδα μυθιστοριογράφο Κέιτι Κιταµούρα και τη δηµοσιογράφο Ελεωνόρα Ορφανίδου. Οι δύο συνομιλήτριες μίλησαν για το βιβλίο Οντισιόν (Διόπτρα), την ιδιαίτερη δομή του, τον ρόλο της περφόρμανς στο κείμενο και των πολλαπλών ρόλων στις σχέσεις.

Έγινε εκτενής αναφορά στη γονεϊκότητα και στην «επιτελεστικότητα της μητρότητας», όπως την ανέγνωσε η δημοσιογράφος ως κεντρικό άξονα, αλλά και σε άλλες πιθανές εκδοχές που ανακαλύπτουν οι αναγνώστες. Χωρίς να εκτροχιάζονται από τις ράγες που υποδεικνύει το βιβλίο, οι δύο συνομιλήτριες εισήλθαν και σε πιο ουσιαστικές διαδρομές για την τραμπική πραγματικότητα και την ανάγκη απώλειας ελέγχου του κειμένου ως αντίσταση σε έναν κόσμο απόλυτου αυταρχισμού. Τόσο ο Ουίλλιαμς όσο και η Κιταμούρα μας παραχώρησαν συνεντεύξεις στο πλαίσιο του φεστιβάλ και θα έχετε σύντομα την ευκαιρία να διαβάσετε περισσότερα.

Παρασκευή 26/06

Πριν καταφτάσουμε στις αίθουσες του φεστιβάλ επισκεφτήκαμε την έκθεση του Τάκη Γιαννούσα «Τα παιά ἐπῆγαν περίατο» στον Άγιο Ρόκκο ενώ στη συνέχεια προλάβαμε να παρακολουθήσουμε την παρουσίαση του σημαντικού φεμινιστικού βιβλίου Οι Γκερίλλες της Μονίκ Βιττίγκ με τη µεταφράστρια Έφη Γιαννοπούλου, την ποιήτρια Δανάη Σιώζιου και τη συγγραφέα και ντοκιµαντερίστρια Μαρία Λούκα. Η συζήτηση ανέδειξε την ιστορική συγκυρία γραφής του βιβλίου, τη γλωσσική και λογοτεχνική του πρωτοτυπία, τον προδρομικό του ρόλο στους φεμινισμούς του σήμερα, αλλά και τη σχέση της συγγραφέα με τα κινήματα της εποχής και τη γαλλική παράδοση. Η Βιττίγκ αμφισβήτησε την ετεροπατριαρχία, δεν χρησιμοποίησε τον όρο-κατηγορία «γυναίκα» και άνοιξε τον δρόμο για την κουίρ γραφή, εξ’ ου και η πρόσφατη οικειοποίηση του έργου της από τη σχετική «σχολή» (βλ. Πρεθιάδο, Σόφι Λιόυις κτλ).

Στη συνέχεια, παρακολουθήσαμε τη συζήτηση «Αναζητώντας τις Χαµένες Πατρίδες: Ταυτότητα, Μετανάστευση και Ιστορική Μνήµη». Με αφορµή το λογοτεχνικό της ντεµπούτο, Στον δρόµο µάς φωνάζουν αλλιώς (εκδ. Loggia), η συγγραφέας και δηµοσιογράφος της Die Zeit, Λάουρα Τσβιέρτνια συνομίλησε µε την ποιήτρια και µεταφράστρια Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη για τη γερμανική και αρμένικη ταυτότητα και τη συνύπαρξη της ιστορικής ταυτότητας «θύτη και θύματος», για το συλλογικό τραύμα και τη διαπραγμάτευση ταυτοτήτων. Δυστυχώς, μεγάλο μέρος της συζήτησης «χάθηκε στη μετάφραση», ίσως εξαιτίας προβλημάτων ήχου, και το τελευταίο τρίτο της ώρας η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στα αγγλικά.

Η βραδιά κορυφώθηκε με τον καλύτερο τρόπο, με δύο «αντικριστές» εκδηλώσεις γεμάτες κόσμο. Στη συζήτηση για το πρώτο μυθιστόρημα του Τζόναθαν Κόου, «Μαρία, η γυναίκα των συµπτώσεων», ο συγγραφέας και η μεταφράστριά του, Άλκηστη Τριµπέρη, απάντησαν στις ερωτήσεις της δηµοσιογράφου Ξένιας Κουναλάκη για το έργο του, τη σχέση μεταξύ συγγραφέα- μεταφραστή, το «συγγραφικό του εργαστήρι», τις γυναίκες χαρακτήρες αλλά και την απόλαυση του αναγνώστη σαν συγγραφικό στόχο. Στη διπλανή αίθουσα, τρέξαμε να προλάβουμε και τον Καταλανό ελληνιστή και µεταφραστή του Καβάφη, Εουζέµπι Αγιένσα που συνομίλησε με τον Μανώλη Πιμπλή με θέμα «Διαβάζοντας τον Καβάφη σήµερα». Με αφορμή το πολυετές ερευνητικό έργο πίσω από τη νέα δίτοµη έκδοση των ποιηµάτων του Καβάφη, ο Αγιένσα μίλησε για το αρχείο Καβάφη και την ανεξάντλητη πηγή που αποτελεί, τις νέες σημειώσεις και παρατηρήσεις που εισφέρει το δικό του έργο, αλλά και τις πολλαπλές πτυχές του έργου του Αλεξανδρινού ποιητή που προκύπτουν κατά την ανάγνωση. «Ο καθένας διαλέγει τον Καβάφη που θέλει τη συγκεκριμένη στιγμή της ζωής του» ανέφερε χαρακτηριστικά ο συγγραφέας, που τόνισε ότι δεν του αρέσει να «περιορίζεται» ο Καβάφης σε μία μόνο ταμπέλα.

Κορύφωση το Σάββατο, κλείσιμο την Κυριακή

Το ΦΒΧ κορυφώθηκε με πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις το Σάββατο 27 και την Κυριακή 28/06. Το πρωί του Σαββάτου διοργανώθηκε εκδήλωση με θέμα «Το ελληνικό βιβλίο στο εξωτερικό». Στο Α' μέρος της συζήτησης έγινε παρουσίαση της πρόσφατης έρευνας του ΟΣΔΕΛ για την ελληνική βιβλιοπαραγωγή με ομιλήτρια τη Μιρέλλα Μπατζιανιά, Υπεύθυνη Περιεχομένου και Διαχείρισης της βιβλιογραφικής βάσης BookPoint του ΟΣΔΕΛ. Στο Β' μέρος έγινε συζήτηση αφιερωμένη στις δυνατότητες διεθνούς προβολής της ελληνικής λογοτεχνίας, στις μεταφράσεις και στις σύγχρονες προκλήσεις της εξωστρέφειας του ελληνικού βιβλίου. Συνομίλησαν οι Νίκος Μπακουνάκης, πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού, Αδριάνα Μαρτίνες, διευθύντρια του Φεστιβάλ ΛΕΑ, Άννα Πατάκη, εκδότρια, Έρση Σωτηροπούλου, συγγραφέας, Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, ποιήτρια - μεταφράστρια, Μαρία Παπαιωάννου, Head of Arts, British Council Greece, Μανώλης Πιμπλής, διευθυντής του Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων.

Το απόγευμα του Σαββάτου ξεχωριστό ενδιαφέρον είχε η εκδήλωση «Ημερολόγια Γάζας»: Μια συζήτηση ανάμεσα στον Gayath Almadhoun, τον Χρίστο Γεωργάλα και την Catrin Ormestad, μια συνδιοργάνωση του Literature Across Frontiers και των εκδόσεων Τόπος. Για την κατάσταση στη Μέση Ανατολή συζήτησαν ο γιατρός Χρίστος Γεωργάλας, συμμετέχων σε ανθρωπιστική αποστολή στη Γάζα την άνοιξη του 2025, συγγραφέας του βιβλίου «Ημερολόγια Γάζας» (εκδ. Τόπος), ο ποιητής Γκάιαθ Αλμαντούν, με καταγωγή από τη Συρία και την Παλαιστίνη και η Σουηδή συγγραφέας και δημοσιογράφος με ειδίκευση στη Μέση Ανατολή, Κάτριν Ορμεστάντ. Συντόνιζε η μεταφράστρια Έφη Γιαννοπούλου.

Σημειώνουμε επίσης την τιμητική εκδήλωση για τον Χανιώτη ποιητή Λεωνίδα Κακάρογλου που πέθανε πριν από ένα χρόνο «Η μνήμη δεν τελειώνει» για το έργο του οποίου μίλησαν οι Τάσος Σακελλαρόπουλος, ιστορικός, Νίκος Δαββέτας, συγγραφέας και Γιάννης Γιαννακάκης, αντιδήμαρχος Πολιτισμού Δήμου Χανίων, ενώ συντόνισε η φιλόλογος Άννα Λαμπαρδάκη.

Πολύ μεγάλη ήταν η προσέλευση του κοινού και στην εκδήλωση «Η Ανατομία της Σύγκρουσης: Από τη Νάκμπα και το Γιομ Κιπούρ στην Αναζήτηση της Συνύπαρξης. Η Χανάν Ασράουι (Hanan Ashrawi) σε διαδικτυακή σύνδεση, διακεκριμένη Παλαιστίνια πολιτικός, νομοθέτης και συγγραφέας, με μακρά θητεία στο Παλαιστινιακό Νομοθετικό Συμβούλιο (PLC) και στο Παλαιστινιακό Εθνικό Συμβούλιο (PNC), και ο Γκίντεον Λεβί (Gideon Levy), Ισραηλινός συγγραφέας και κορυφαίος αρθρογράφος της εφημερίδας Haaretz, ανέλυσαν τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνεται στη Λωρίδα της Γάζας, φωτίζοντας τις πολιτικές δυναμικές, τις αγωνίες των δύο κοινωνιών, την επικίνδυνη αποδοχή της βίας και τη συρρίκνωση του ειρηνευτικού κινήματος. Παράλληλα, αναζητούν απαντήσεις για το αν υπάρχουν ακόμα ρεαλιστικές προοπτικές συνύπαρξης των δύο λαών την επόμενη ημέρα. Τη συζήτηση συντόνισε ο δημοσιογράφος και πολεμικός ανταποκριτής Πάνος Χαρίτος.

Από τις ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις της Κυριακής ήταν αυτή για το μυθιστόρημα Όσα ξέρω για σένα (εκδ. Μεταίχμιο) του Ερίκ Σακούρ που συνομίλησε με τη μεταφράστρια του βιβλίου Στέλα Ζουμπουλάκη. Περισσότερα από τον Καναδό συγγραφέα με καταγωγή από την Αίγυπτο θα διαβάσετε σε συνέντευξη που παραχώρησε στην Book Press.