«Λονγκ Άιλαντ» του Κολμ Τομπίν (κριτική) – Μια ηρωίδα αυθεντική και ανθρώπινη

Πού πηγαίνουν οι ήρωες των βιβλίων όταν αυτά ολοκληρώνονται; Μήπως κουρνιάζουν σιωπηλοί σε κάποιο ράφι βιβλιοθήκης, περιμένοντας στωικά κάποιος αναγνώστης να τους ξεφυλλίσει ξανά; Μα, και για τους συγγραφείς, τους δημιουργούς αυτών των χαρακτήρων, τι ακριβώς συμβαίνει μόλις ολοκληρώσουν το πόνημά τους; Αφήνουν τα «παιδιά» τους να συνεχίσουν τη δική τους ζωή ή τα ξεχνούν;

Εκ του αποτελέσματος, ο Κολμ Τομπίν ανήκει στην κατηγορία των συγγραφέων που ζει με τους ήρωές του· ιδιαιτέρως τις ηρωίδες του, καθώς έχει δημιουργήσει πολλές στο διάβα της εργογραφίας του.

Η Έιλις στο Μπρούκλιν

Το 2009, με το μυθιστόρημα Μπρούκλιν μάς έκανε γνωστή την ιστορία της Έιλις Λέισι. Ήταν ένα νεαρό κορίτσι από την Ιρλανδία που αποφάσισε να περάσει στην άλλη άκρη του Ατλαντικού και συγκεκριμένα στη Νέα Υόρκη για να βρει δουλειά. Πίσω της άφηνε τη μητέρα και την αδελφή της, φίλες, φίλους και επίδοξους εραστές, ενώ μπροστά της ορθωνόταν μια νέα ζωή που περιλάμβανε μια θέση λογίστριας, αρκετές δυσκολίες διαβίωσης, αλλά και ένα φλερτ με τον Ιταλιάνο Τόνι Φιορέλο που θα κατέληγε σε γάμο.

Χρειάστηκε να περάσουν περίπου δεκαπέντε χρόνια για να επανέλθει ο Τομπίν στην Έιλις, όχι όμως με την πρόθεση ενός κλασικού σίκουελ, αλλά με τη συγγραφική πρόθεση να δει πώς μπορεί να εξελίχθηκε η ζωή μιας γυναίκας που, πλέον, δεν βρίσκεται στην ανθηρή νεότητά της, έχει κάνει δύο παιδιά, απέχει μίλια μακριά από τη γενέτειρά της (σχεδόν την έχει ξεχάσει) και τυπικά διάγει έναν οικογενειακό βίο που δεν χρήζει καμίας περαιτέρω διερεύνησης.

Η ρωγμή

Κι όμως, η ρωγμή έρχεται από την πρώτη κιόλας σελίδα του μυθιστορήματος Λονγκ Άιλαντ. Είναι η στιγμή που μαθαίνουμε πως ο άντρας μιας πελάτισσας του Τόνι -είναι υδραυλικός- αναζητεί την Έιλις για να την πληροφορήσει πως ο άντρας της έχει αφήσει έγκυο τη γυναίκα του. Αυτό κι αν είναι αστραπή εν μέσω θέρους.

Υπήρξε, όμως, τόσο ηλιόλουστη η ζωή της Έιλις ως τώρα; Πίσω από τις λέξεις, τις προφάσεις και τις σιωπές καταλαβαίνουμε πως η εξωσυζυγική σχέση του Τόνι είναι μόλις η κορυφή του παγόβουνου. Καθοριστική μεν, αλλά όχι η μόνη. Ο γάμος τους έχει βαλτώσει, ενώ το γεγονός ότι η Έιλις περιστοιχίζεται καθημερινά από τους συγγενείς του Τόνι (ιδιαιτέρως τη μητέρα του που φαίνεται να άρχει όλου του ιταλικού «στόλου») έχει δημιουργήσει μέσα της ένα αίσθημα ξενότητας. Δεν ανήκει εκεί που έχει ταχθεί από τη μοίρα να ζει.

Δίχως κραυγές ή οξύτονους καυγάδες, η Έιλις λέει ευθαρσώς στον Τόνι πως δεν θέλει να έχει καμία σχέση με αυτό το παιδί, τη στιγμή που εκείνος φαίνεται να σκέφτεται να το κρατήσει. Εδώ δεν έχουμε μια απλή διάσταση απόψεων μεταξύ ενός ζευγαριού, αλλά ένα αγεφύρωτο χάσμα.

Η φυγή

Τη λύση θα τη δώσει ξανά η φυγή. Η Έιλις αποφασίζει να ταξιδέψει έως την Ιρλανδία για να γιορτάσει τα 80ά γενέθλια της μητέρας της. Τελευταία φορά που είχε πάει στη χώρα της ήταν όταν πέθανε ξαφνικά η αδελφή της. Εκείνη η επιστροφή είχε αφήσει πολλά θέματα ανοιχτά. Μεταξύ αυτών και ένα πιθανό ειδύλλιο με τον Τζιμ Φάρελ, το οποίο έπεσε στο κενό με την αιφνίδια φυγή της Έιλις στις ΗΠΑ. Ο Τομπίν ξαναπιάνει το νήμα και δείχνει να παρατηρεί κι εκείνος τις αμφιθυμίες της ηρωίδας του. Την ακολουθεί παντού, αλλά σε στιγμές αποφόρτισης (ή για να κάνει το πλάνο του περισσότερο πλούσιο) μας προσφέρει πτυχές της ζωής της μητέρας της, της φίλη της Νάνσυ, που ετοιμάζεται να παντρευτεί τον Τζιμ, αλλά και της μικροκοινωνίας του απομονωμένου Ένισκορθι.

Τι ακριβώς σκοπεύει να κάνει η Έιλις; Να αφήσει τον Τόνι; Να πάρει μαζί της τα παιδιά της στην Ιρλανδία; Μπορεί να ξανακερδίσει τον χαμένο χρόνο με τη μητέρα της και τους ανθρώπους του γενέθλιου τόπου της; Και ο Τζιμ; Τι ήταν αυτό που τους έφερε ξανά κοντά, τη στιγμή που και οι δύο φαίνεται να έχουν αποφασίσει να κάνουν το καθοριστικό βήμα στη ζωή τους;

Τα ερωτήματα

Υπάρχουν κάμποσα ερωτήματα και διλήμματα στο μυθιστόρημα, όσα γίνεται να έχουν οι άνθρωποι στην κανονική τους ζωή. Διότι αυτό που καταφέρνει ο Τομπίν σε όλα τα μυθιστορήματά του (προφανώς και σε αυτό) είναι να δημιουργεί ήρωες που ξεφεύγουν από τη χάρτινη υπόστασή τους και αποκτούν σώμα, ψυχή και καρδιά, που πάλλονται από συναισθήματα και προβληματισμούς. Υπό άλλες συνθήκες, θα μπορούσαμε να μιλάμε για ένα τετριμμένο θέμα που περιλαμβάνει μια απιστία, ένα ερωτικό τρίγωνο, αρκετά κουτσομπολιά της κλειστής κοινωνίας που δεν αφήνει σε ησυχία κανέναν και διάφορες περιπλοκές του γυναικείου μυαλού. Είναι, όμως, μόνο αυτά το Λονγκ Άιλαντ;

Όχι, διότι μπαίνει στην «εξίσωση» η βαθύτατα ανθρώπινη ματιά του συγγραφέα, που δίνει σε όλα αυτά τα κοινότοπα θέματα μια διάσταση ήσυχου και υπόγειου δράματος. Τα αθέατα και τα άηχα είναι αυτά που κυριεύουν τους ήρωες και μετατρέπουν το μυθιστόρημα σε μια άσκηση συναισθηματικής αντοχής.

Η λιτότητα των Ιρλανδών

Κρίνοντας από τον Τομπίν, αλλά κοιτώντας και άλλους σύγχρονους Ιρλανδούς συγγραφείς, διαπιστώνει κανείς μία κοινή γραμμή: η λιτότητα των μέσων, σε συνδυασμό με τις καθαρογραμμένες πλοκές, δίνουν ένα αποτέλεσμα που ξεφεύγει από το προφανές και αποκτάει δύναμη και σφύζουσα ζωή.

Η ικανότητά του είναι τόσο απλή και ταυτόχρονα τόσο σύνθετη: χρησιμοποιεί καθημερινές λέξεις, σχεδόν γδαρμένες από την πολλή χρήση, και καταφέρνει να τις κάνει να λάμπουν σαν καινούργιες

Ο Τομπίν ιδιαιτέρως, είναι ένας μετρ της απλότητας. Δεν ασκείται σε λογοτεχνικούς ακκισμούς. Δεν χρησιμοποιεί περίτεχνο λόγο. Δεν θαυμάζεται για τις στιλιστικές του δεξιότητες. Η ικανότητά του είναι τόσο απλή και ταυτόχρονα τόσο σύνθετη: χρησιμοποιεί καθημερινές λέξεις, σχεδόν γδαρμένες από την πολλή χρήση, και καταφέρνει να τις κάνει να λάμπουν σαν καινούργιες, σαν να μην έχουν ειπωθεί ποτέ ξανά και ο αναγνώστης να ανακαλύπτει την ακριβή σημασία τους με τη βοήθεια της πλοκής. Αν αυτό δεν είναι μέγιστο επίτευγμα για έναν συγγραφέα, τότε ποιο είναι;

Ο Ταχτσής και ο Τομπίν

Κάποτε είχε πει ο Κώστας Ταχτσής ότι δεν μπορεί να γράψει άλλο ένα Τρίτο στεφάνι διότι του έλειπαν οι λέξεις για να αποτυπώσει την αυθεντικότητα του λόγου των ηρωίδων του. Είναι αυτό ακριβώς που έχει ο Τομπίν. Διαθέτει την απαραίτητη ενσυναίσθηση, ενισχυμένη από την παρατήρηση, για να εισδύει στα ενδότερα των γυναικείων ψυχών και να αποτυπώνει τις αντιφάσεις τους με εξαιρετική ενάργεια.

Όσο για το τέλος του Λονγκ Άιλαντ, όχι, δεν υπάρχει τέλος. Τίποτα στη ζωή (και στη σπουδαία λογοτεχνία) δεν ολοκληρώνεται με έναν διακριτό και τετελεσμένο τρόπο.

Δικαίως ο Ιρλανδός συγγραφέας θεωρείται αυτή τη στιγμή ένας από τους σημαντικότερους πεζογράφους της Ευρώπης (θα προσέθετα πως και τα κριτικά του σημειώματα στον Guardian αποτελούν μια σπουδή στην τέχνη του γραψίματος). Όσο για το τέλος του Λονγκ Άιλαντ, όχι, δεν υπάρχει τέλος. Τίποτα στη ζωή (και στη σπουδαία λογοτεχνία) δεν ολοκληρώνεται με έναν διακριτό και τετελεσμένο τρόπο. Θα φύγει ξανά η Έιλις; Θα ζήσει με τον Τζιμ αντί για τον Τόνι; Ποιος ξέρει; Ας την αφήσουμε στην ησυχία της να αποφασίσει. Όσα ήταν να μας προσφέρει, σε εμάς στους αναγνώστες, τα πρόσφερε. Τώρα, ας ησυχάσει. Η μετάφραση της Μυρτώς Καλοφωλιά είναι ένα ακόμη από τα πολλά θετικά αυτού του βιβλίου.

Ο Colm Tóibín (Κολμ Τομπίν) γεννήθηκε στην Ιρλανδία το 1955. Είναι συγγραφέας 11 μυθιστορημάτων, συμπεριλαμβανομένων των Η διαθήκη της Μαρίας (2014), Νόρα Γουέμπστερ (2015), Μπρούκλιν (2016), Σπίτι με ονόματα (2019) και O μάγος (2023), που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Ίκαρος. Έχει επίσης δημοσιεύσει δύο συλλογές διηγημάτων και πολλά δοκίμια.

Έχει υπάρξει υποψήφιος για το βραβείο Booker τρεις φορές, ενώ έχει κερδίσει, μεταξύ άλλων, το βραβείο Costa Novel και το βραβείο IMPAC. Έχει τιμηθεί με την ανώτατη διάκριση των Ιρλανδικών Γραμμάτων (Laureate for Irish Fiction) για την περίοδο 2022-2024 από το Συμβούλιο Τεχνών της Ιρλανδίας. Είναι καθηγητής Ανθρωπιστικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια. Ζει στην Ιρλανδία και τη Νέα Υόρκη.