Διαβάσαμε το «Flesh» του Ντέιβιντ Σολόι – Νέες εκδοχές της αρρενωπότητας ή πώς κατοικούμε σε ένα σώμα

Τη Δευτέρα 11 Νοεμβρίου απονεμήθηκε το βραβείο Μπούκερ στον Ντέιβιντ Σολόι για το έκτο του βιβλίο, Flesh, που επαινέθηκε για τη «μοναδικότητά του». Ο πρόεδρος της κριτικής επιτροπής και συγγραφέας του νικητήριου το 1993 Πάντι Κλαρκ, Χα Χα Χα, Ρόντι Ντόιλ, δήλωσε μεταξύ άλλων, ότι τα μέλη της επιτροπής «δεν είχαν ξαναδιαβάσει κάτι παρόμοιο». Το λιτό πλην εντυπωσιακό Flesh ακολουθεί έναν άνδρα από την εφηβεία μέχρι τα γεράματα θίγοντας καίρια ζητήματα του 21ου αιώνα. Τι μπορεί να ήταν, λοιπόν, αυτό που το ξεχώρισε;

Η κοινωνική ανέλιξη του Ιστβάν

Ο Ιστβάν είναι ένας ντροπαλός έφηβος που μεγαλώνει μαζί με τη μητέρα του κάπου στην Ουγγαρία. Η αρχή της αφήγησης τον βρίσκει, μετά τη μετακόμισή τους, σε ένα νέο σχολείο, όταν όλες οι φιλίες έχουν διαμορφωθεί. Αρχίζει να περνά χρόνο με ένα επίσης μοναχικό αγόρι, αλλά μετά από λίγο καιρό απομακρύνονται. Υπάκουος στη μητέρα του, αν και διστακτικός στην αρχή, δέχεται να βοηθά τη γειτόνισσά τους με τα ψώνια, η οποία γίνεται η μοναδική του παρέα. Σύντομα, όμως, η νεαρή γυναίκα, η οποία στα μάτια του Ιστβάν μοιάζει γριά, αρχίζει να τον αποπλανά κι ενώ ο Ιστβάν αισθάνεται αρχικά αμηχανία και έντονη απώθηση, τελικά την ερωτεύεται. Μια σειρά γεγονότων καταλήγει σε ένα δυστύχημα που θα καθορίσει το μέλλον του, αφού ο δεκαπεντάχρονος βρίσκεται υπαίτιος για φόνο και κρατείται σε σωφρονιστικό κατάστημα νέων.

Ως ενήλικος, πλέον, ο Ιστβάν δεν μοιάζει να έχει πολλές εργασιακές επιλογές. Το στίγμα είναι μεγάλο και, ελλείψει εναλλακτικής, κατατάσσεται στον στρατό, όπως πολλοί Ούγγροι έκαναν την περίοδο 2003-2004, συμμετέχοντας στον πόλεμο στο Ιράκ. Επιστρέφοντας στη γενέτειρά του, σημαδεμένος από ακόμα μεγαλύτερο τραύμα, μοιάζει πιο χαμένος από ποτέ, μέχρι που θα αναζητήσει ένα νέο ξεκίνημα στο Λονδίνο. Εκεί έχει την ευκαιρία να ανελιχθεί αρκετά γρήγορα. Σχετίζεται με τη βρετανική ελίτ, αρχικά ως μέλος του προσωπικού της οικογένειας Nyman και τελικά ως ένας από αυτούς. Όταν φτιάχνει τη δική του οικογένεια και μπορεί πλέον να οραματιστεί ένα καλύτερο μέλλον, η ζωή μοιάζει να έχει άλλα σχέδια γι’ αυτόν.

Η ανατομία της αρρενωπότητας ως «ρίσκο»

Αποδεχόμενος το βραβείο, ο Σολόι μίλησε για τα αισθητικά, δομικά και ηθικά ρίσκα στη λογοτεχνία. Αστειευόμενος, είπε ότι σε σύγκριση με άλλες μορφές τέχνης, στο μυθιστόρημα υπάρχει μεγάλο περιθώριο ρίσκου, γιατί έχει φθηνό κόστος παραγωγής: «το μόνο που πρέπει να κάνεις είναι να παρέχεις σε έναν συγγραφέα πολύ καφέ και κάποια ακόμη στοιχειώδη για ένα-δυο χρόνια κι έχεις ένα μυθιστόρημα».

Αμέσως μετά τη βράβευσή του, τα πιο συντηρητικά μέσα περιόρισαν αυτό το ρίσκο στην «παράτολμη» επιλογή του συγγραφέα να ασχοληθεί με την αρρενωπότητα, επαινώντας τη θεσμική επιστροφή σε θεματικές δήθεν παραγκωνισμένες τα τελευταία χρόνια.

Συντάκτης της Wall Street Journal εντόπισε στο Flesh μια εξαίρεση σε έναν κανόνα που υπαγορεύει ότι «οι διερευνήσεις σχετικά με τη σεξουαλική ορμή των ανδρών έχουν σιωπηρά απαγορευτεί» και ένας αρθρογράφος στους Financial Times το χαρακτήρισε «αναζωογονητικό», γιατί «οι άνδρες συγγραφείς φαίνονται ολοένα και πιο φοβισμένοι να περιγράψουν και να αναμετρηθούν με τις εν δυνάμει καταστροφικές πτυχές του χαρακτήρα τους».

Η μελέτη των ρωγμών της αρρενωπότητας είναι η προφανής ερμηνεία του Flesh, καθώς είναι ένα πεδίο στο οποίο ο συγγραφέας κινείται με άνεση. Το έτερο βιβλίο του που βρέθηκε στη βραχεία λίστα των Μπούκερ το 2016, με τίτλο All that man is, ακολουθεί εννιά άνδρες διαφορετικής ηλικίας, σχηματίζοντας ένα πολυσχιδές φάσμα εμπειριών. Ανατόμος της ανδρικής επιθυμίας, ο Σολόι μελετά πράγματι και στο Flesh τις ρητές και άρρητες αποφάσεις, τις σιωπές, τη βία και την ευθραυστότητα στη ζωή ενός άνδρα. Η ματιά που στρέφει ο Σολόι προς το ανδρικό βίωμα δεν είναι αυτομάτως εμπαθής ή στοργική, είναι όμως σχεδόν ντοκιμαντερίστικη, και αναδεικνύει περισσότερο τις πεζές παρά τις σπουδαίες στιγμές του. Το Flesh, όμως, δεν ξεχώρισε απλώς επειδή βάζει τον άνδρα ξανά στο επίκεντρο της λογοτεχνίας, όπως έχει αρχίσει να λέγεται. Εξάλλου, δεκάδες αξιόλογα βιβλία τα τελευταία χρόνια εστιάζουν μεταξύ άλλων στην αρρενωπότητα, όπως τα Μαθήματα του Ίαν ΜακΓιούαν, το πιο προφανές παράδειγμα, η πλοκή του οποίου έχει κοινά στοιχεία μ' αυτή του Flesh. 

Η σάρκα αφηγείται

Αντιθέτως, αυτό που ξεχωρίζει, καταρχάς, στη γραφή του Σολόι είναι ότι ξεγυμνώνει τον ήρωά του ως τη «σάρκα», παρακολουθώντας στενά τη σωματικότητα των επιλογών του στο πέρας του χρόνου. Στα νεανικά του χρόνια, η σάρκα είναι αυτή που τον οδηγεί, με χαρακτηριστικότερο το πρώτο κεφάλαιο, στο οποίο ο έφηβος Ιστβάν μοιάζει κυριευμένος από τη σεξουαλική όρεξη και λαχτάρα. Το σώμα στη δεκαετία των είκοσί του είναι πέρα από το όχημα της εργασίας του, η κινητήριος δύναμη της δράσης του, αυτό που συγκεντρώνει το ανομολόγητο τραύμα και κουβαλά τη βία. Καθώς ο ήρωας μεγαλώνει και τα ένστικτα τιθασεύονται, η σάρκα δεν σταματά να αποζητά δύναμη, κύρος, ασφάλεια και όταν δεν τα κατακτά, είναι έτοιμη να εξαπολύσει τη βία που υφέρπει.

Την ίδια στιγμή, ακολουθεί τη μεταμόρφωση ενός άνδρα από τα νεανικά του χρόνια, που είναι δεκτικός διαμόρφωσης και καθοδήγησης, μέχρι τη στιγμή που καλείται να λάβει καθοριστικές αποφάσεις εντελώς μόνος.

Όμως ο Ιστβάν δεν είναι απλά «σάρκα», είναι ένα σώμα που φέρει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, ένα αγόρι από την Ουγγαρία και μετέπειτα εργατικός μετανάστης στην Αγγλία. Είναι, βέβαια, λευκός, άρα «αφομοιώσιμος» ξένος, και μάλλον εμφανίσιμος. Δεν έχουμε καμία φυσική του περιγραφή, αλλά φαίνεται να γοητεύει τις γυναίκες και αυτό είναι ένα από τα ελάχιστα προνόμιά του. Ο Βρετανός, γεννημένος στον Καναδά από Καναδή μητέρα και Ούγγρο πατέρα συγγραφέας παρατηρεί την ανέλιξη του ήρωα από την εργατική στην αστική τάξη, παρακολουθώντας τον στενά από τα «χαμηλά» προς τα «υψηλά», από τα σύνορα Κροατίας-Ουγγαρίας, όπου διακινεί ναρκωτικά, μέχρι τον ένατο όροφο ενός ουρανοξύστη στο Λονδίνο, όπου διευθύνει την επιχείρησή του. Την ίδια στιγμή, ακολουθεί τη μεταμόρφωση ενός άνδρα από τα νεανικά του χρόνια, που είναι δεκτικός διαμόρφωσης και καθοδήγησης, μέχρι τη στιγμή που καλείται να λάβει καθοριστικές αποφάσεις εντελώς μόνος.

Για την ανθρώπινη κατάσταση

Το βασικό στοιχείο που χαρακτηρίζει τον Ιστβάν, καθώς στο πέρας της ζωής του μετακινείται από μια μικρότερη οικονομική δύναμη της Ευρώπης σε μια από τις μεγαλύτερες οικονομίες της, είναι το αίσθημα ότι δεν ανήκει σε καμία από τις δύο. Ο χώρος που καταλαμβάνει ο Ιστβάν ως μετανάστης είναι αυτός που η φιλόσοφος Άβταρ Μπρα είχε ορίσει ως «χώρο της διασποράς», έναν τόπο όπου γίνονται αντιληπτές «οι έννοιες της διασποράς, του συνόρου και της πολιτικής», εκεί που ο ρατσισμός, η εξουσία του χρήματος και η μοναξιά είναι δυνάμεις που αλληλεπιδρούν. Ο Ιστβάν δεν νιώθει άνετα ούτε στα νυχτερινά μπαρ ούτε στις κοσμικές εκδηλώσεις του Λονδίνου και όταν στον αναγνώστη φαίνεται ότι έχει βρει το «σπίτι» του, αυτός αδυνατεί να το απολαύσει.

Υπό αυτό το πρίσμα, ο Σολόι εξετάζει και το αίσθημα της αποξένωσης, ως ένα αίσθημα που σωματικοποιείται, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί κοινωνικό σύμπτωμα της εποχής.

Σκοπός, λοιπόν, του συγγραφέα δεν φαίνεται να ήταν η σπουδή στην (τοξική) αρρενωπότητα, αλλά στην παναναθρώπινη εμπειρία ύπαρξης μέσα σε ένα σώμα και τη σχέση της ενσάρκωσης με τις άλλες δυνάμεις που καθορίζουν τις ζωές μας. Κανένας μας δεν περιηγείται σε αυτή τη ζωή αποκομμένος από τις εξωτερικές μεταβολές, την κατάσταση της παγκόσμιας οικονομίας και πολιτικής, όλων των συνθηκών που ένας εξίσου ικανός τεχνίτης του μυθιστορήματος, ο Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες, είχε ονομάσει «κρυφές και ανεξήγητες δυνάμεις της Ιστορίας». Υπό αυτό το πρίσμα, ο Σολόι εξετάζει και το αίσθημα της αποξένωσης, ως ένα αίσθημα που σωματικοποιείται, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί κοινωνικό σύμπτωμα της εποχής. Μέσα από τις ιδιαίτερες ταυτότητες του Ιστβάν, που καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την πορεία του, ο Σολόι ανατέμνει και τις εμπειρίες που μοιραζόμαστε όλα τα σώματα σε αυτή τη ζωή: τον αγώνα για επιβίωση, το σεξ, την απώλεια, το τραύμα, την αγωνία και την τόσο απρόβλεπτη επίδραση του τυχαίου.

Το ύφος είναι το πραγματικό ρίσκο

Η πιο ριζοσπαστική καινοτομία του Flesh, όμως, είναι δομική και υφολογική, δύο πεδία τα οποία επιβραβεύει συχνά η επιτροπή του Μπούκερ. Ο Σολόι σκιαγραφεί το πέρας μιας ολόκληρης ζωής δοσμένο μόνο σε σκηνές. Κάθε αυτοτελές κεφάλαιο βρίσκει τον Ιστβάν σε ένα διαφορετικό στάδιο ζωής και τα ενδιάμεσα χρόνια, τα πιο «κρίσιμα», της φυλακής, του στρατού, της πατρότητας, αποσιωπούνται. Με μια μίξη από κοφτά, διαλογικά μέρη και λιτές, σύντομες περιγραφές παρακολουθούμε τον Ιστβάν να αρθρώνει μεγαλύτερο ανάστημα στις σιωπές παρά στις ρητές φράσεις του. Η γραφή είναι τηλεγραφική, σαν σενάριο. Μικρές δηλωτικές προτάσεις αποτυπώνουν την κοινοτοπία του καθημερινού. Η γραφή είναι τόσο απέριττη που έχει προκαλέσει ήδη κύματα εκνευρισμού, όμως είναι αυτό που τελικά υπνωτίζει τους περισσότερους μέχρι τέλους. Έτσι, ο τίτλος «σάρκα» αποκτά και μια δεύτερη σημασία για μια λογοτεχνία αφοπλιστικής απλότητας, σχεδόν γυμνή.

Σε σημεία, οδηγός μας είναι και η γλώσσα. Όταν, για παράδειγμα, ο Ιστβάν προσπαθεί ματαίως να γίνει μέρος του κόσμου της γυναίκας του, η γλωσσική δυσκαμψία στην υιοθέτηση του ελίτ λεξιλογίου αποτυπώνει και το αίσθημα του μη ανήκειν.

Μπορεί το ύφος της γραφής να είναι απογυμνωμένο, αν όμως αναζητήσουμε σημάδια της ψυχικής κατάστασης του Ιστβάν, θα τα βρούμε στην εικονοπλασία του Σολόι. Για παράδειγμα, όταν ο έφηβος Ιστβάν μπαίνει στο δωμάτιο μιας κοπέλας, με την πιθανότητα να κάνει για πρώτη φορά σεξ, δεν του εντυπώνεται τίποτα άλλο στον χώρο, πέρα από ένα κλουβί με ένα εγκλεισμένο ζώο, ενώ μετά το πρώτο του φιλί με τη γειτόνισσα παρατηρεί τα νεκρά έντομα στα ημιδιάφανα πλαστικά κουτιά μέσα στην τάξη. Χρόνια αργότερα προσπαθεί να αποτυπώσει ο ίδιος αυτό που αισθανόταν ως έφηβος σε μία από τις ελάχιστες στιγμές που μας επιτρέπει η αφήγηση να βυθιστούμε στις σκέψεις του ήρωα. Σε ένα ξεθωριασμένο αμάξι ή ένα γκρίζο σύννεφο που καλύπτει τον ουρανό, μπορούμε να αναγνώσουμε τον εσωτερικό κόσμο του Ιστβάν, ενώ πολλές φορές οι ήρωες που τον περιβάλλουν καθρεφτίζουν στα λόγια τους την κατάστασή του. Σε σημεία, οδηγός μας είναι και η γλώσσα. Όταν, για παράδειγμα, ο Ιστβάν προσπαθεί ματαίως να γίνει μέρος του κόσμου της γυναίκας του, η γλωσσική δυσκαμψία στην υιοθέτηση του ελίτ λεξιλογίου αποτυπώνει και το αίσθημα του μη ανήκειν.

Ωμός ρεαλισμός

Για να επιστρέψουμε ξανά στο σκεπτικό της επιτροπής, το Flesh «εξερευνά τι σημαίνει να είσαι ζωντανός -μέσα σε ένα σώμα- και να είσαι άνθρωπος». Αυτό σημαίνει ότι στο Flesh η βαρύτητα πέφτει συχνά στα ασήμαντα, ότι οι ανατροπές και οι κορυφώσεις δίνονται με κλινική ψυχραιμία, ότι, όπως στη ζωή, δεν παίρνουμε όλες τις απαντήσεις, πολλά μένουν ανεξήγητα, κάποια ανείπωτα. Κάποιες αποφάσεις είναι αμελητέες και άλλες καθοριστικές. Ήρωες έρχονται και φεύγουν χωρίς να δίνονται εξηγήσεις για το πού πηγαίνουν. Με λίγα λόγια, ο Σολόι πολλές φορές πάει αντίθετα στο ρεύμα και τους «νόμους» του μυθιστορήματος για να εξυπηρετήσει έναν ωμό ρεαλισμό που δεν μιμείται απλά, αλλά «φωτογραφίζει» τη ζωή.

Χτίζοντας την πορεία του ήρωά του σαν μια «τραγωδία προς την κάθαρση», όπως δήλωσε μετά τη βράβευσή του, ο Σολόι παραδίδει ένα εντυπωτικό μυθιστόρημα για τη μοναξιά που φωλιάζει ακόμα και μέσα στην οικειότητα, τα ορατά και αόρατα φράγματα που μας χωρίζουν από τους άλλους, την αποξένωση και αυτή τη διαρκή προσπάθεια ελέγχου της ζωής όσο αυτή μας ξεγλιστρά.

Ο Σολόι έβαλε το ριψοκίνδυνο στοίχημα κυρίως με τον εαυτό του να αποστραγγίσει τη γλώσσα που σε άλλα βιβλία του είναι πιο πληθωρική και να γράψει, πιο μινιμαλιστικά από ποτέ, για όλα αυτά που συνθέτουν την ανθρώπινη εμπειρία. Και κέρδισε το στοίχημα, και με το παραπάνω. 

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ντέιβιντ Σολόι γεννήθηκε στο Μόντρεαλ το 1974 από Καναδή μητέρα και Ούγγρο πατέρα. Η οικογένειά του μετακόμισε στη Βηρυτό. Αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον Λίβανο μετά την έναρξη του Λιβανέζικου Εμφυλίου Πολέμου. Στη συνέχεια μετακόμισαν στο Λονδίνο, όπου φοίτησε στο Sussex House School. Εργάστηκε στο τμήμα πωλήσεων διάφορων εταιρειών και αργότερα μετακόμισε στις Βρυξέλλες και ύστερα στην Ουγγαρία, επιδιώκοντας να γίνει επαγγελματίας συγγραφέας.

Τα πρώτα του μυθιστορήματα All that man is και Turbulence ξεχώρισαν για την ιδιαίτερη δομή τους, καθώς παρουσιάζουν πολλές μικρές ιστορίες που ενώνονται. Το Flesh είναι το έκτο μυθιστόρημά του και τιμήθηκε με το Βραβείο Μπούκερ 2025.