«I love Dick» της Κρις Κράους (κριτική) – Ρωγμή στον λευκό ανδρικό ετεροκανονικό λόγο

Υπάρχουν βιβλία η φήμη των οποίων προηγείται της πραγματικής γνώσης που έχουμε γι’ αυτά. Από το 1997, που κυκλοφόρησε αρχικά, μέχρι σήμερα, που μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά, το I love Dick έχει λάβει μυθικές και καλτ διαστάσεις στη συνείδησή μας. Με λίγα λόγια, το έχουμε ακούσει, το αναγνωρίζουμε ίσως ως ορόσημο της φεμινιστικής γραφής, αλλά δεν έχουμε ιδέα για τι μιλάει. Εμείς, πάντως, το διαβάσαμε, και θεωρούμε ότι σήμερα είναι επιτέλους πιο πρόσφορο το έδαφος για να καρποφορήσει η ανάγνωση αυτού του υβριδικού, πρωτοποριακού κειμένου.

Σκηνές από έναν γάμο

Η Κρις είναι μια 39χρονη κινηματογραφίστρια πειραματικών ταινιών, παντρεμένη με τον 56χρονο καθηγητή πανεπιστημίου Σιλβέρ Λοτρινζέ. Ο δεσμός τους έχει βαλτώσει σεξουαλικά και προσπαθούν απλώς να διατηρήσουν μια ρουτίνα οικειότητας που θα κρατήσει ζωντανό τον γάμο τους, τουλάχιστον σε συναισθηματικό επίπεδο. Όταν η Κρις γοητεύεται από τον Ντικ, φίλο και συνάδελφο του συζύγου της, ο τελευταίος δεν μπορεί παρά να κατανοήσει το «κόλλημα» της γυναίκας του. Μάλιστα, την ενθαρρύνει και της προτείνει να γράψει ένα γράμμα στον Ντικ. Η Κρις δέχεται, με την προϋπόθεση να συντάξει και ο Σιλβέρ ένα.

Κάτι που ξεκινά σαν παιχνίδι, δηλαδή να γράφουν εναλλάξ ανεπίδοτα γράμματα-φαξ προς τον Ντικ, καταλήγει σε μια διεστραμμένη εμμονή, όσο κι αν προσπαθούν να την καμουφλάρουν με την πρόφαση ενός εναλλακτικού καλλιτεχνικού πρότζεκτ, που θα εμπλέξει δημιουργικά και το αντικείμενο του πόθου τους. Ο Ντικ είναι στην ουσία μια βαλβίδα αποσυμπίεσης. Πάνω του αρχίζουν να προβάλουν φαντασιώσεις και όλα τα άλυτα προβλήματα της σχέσης τους. Αυτό είναι μόνο το πρώτο μισό του βιβλίου, που δανείζεται τον περιγραφικό τίτλο της μπεργκμανικής ταινίας «Σκηνές από έναν γάμο».

Μια γυναίκα χειραφετείται

Ειδικά για την Κρις, ήδη από το πρώτο μέρος, ο Ντικ γίνεται ένας παθητικός αποδέκτης ενός καταιγισμού γραπτών στοχασμών, ένα «αγαπητό μου ημερολόγιο» για να αρχίσει σε πρώτο επίπεδο η ηρωίδα να συνειδητοποιεί τον καλλιτεχνικό και συναισθητικό βούρκο στον οποίο βρίσκεται και σε δεύτερο χρόνο, να εξέλθει από αυτόν. Αρχίζει να γράφει, γίνεται δημιουργική μετά από καιρό και μέσα από αυτή την ενασχόληση, αρχίζει να ενδυναμώνεται. Καθώς η Κράους γράφει για τη μη επιλογή της μητρότητας, τον αποξενωμένο γάμο, τον ρόλο της «κακής» φεμινίστριας, ούσα η ίδια με έναν άνδρα που τη συντηρεί οικονομικά, και ταυτόχρονα την επισκιάζει καλλιτεχνικά, αποκτά το σθένος να χωρίσει.

Στο δεύτερο μισό, έχοντας πλέον εγκαταλείψει τον Σιλβέρ, ο οποίος μπαίνει στο περιθώριο ως ήρωας, η Κρις αποφασίζει να διεκδικήσει τον Ντικ ως σύντροφο. Συνεχίζει, ωστόσο, να του γράφει, για όλους τους προβληματισμούς της που πλέον εκτείνονται σε ευρύτερο πολιτικό πλαίσιο. Σύντομα, η καταγραφή αυτή γίνεται μια διεκδίκηση χώρου για να μιλήσει για όσα αποσιωπούνται στον καλλιτεχνικό χώρο και να αναζητήσει την αξία της ανάμεσα σε μια γενεαλογία καλλιτεχνών που υποβαθμίστηκαν από τους ανδροκρατούμενους πνευματικούς κύκλους. Αν στο πρώτο μέρος η σκέψη της κινήθηκε γύρω από την προσωπική της εμπειρία, στο δεύτερο αρθρώνει έναν πολιτικό λόγο που αγγίζει τα όρια του φεμινιστικού μανιφέστου.

Ο ρόλος του Ντικ

Ο ρόλος του Ντικ στο μυθιστόρημα είναι εξαιρετικά ενδιαφέρων και πολύπλοκος, ειδικά αν λάβουμε υπόψη ότι «Ντικ», πέρα από παρατσούκλι του ονόματος Ρίτσαρντ, στα αγγλικά σημαίνει επίσης «πέος», αλλά και «καθίκι», τρεις σημασίες που ενσαρκώνει διαδοχικά ο Ντικ. Ο Ντικ σαν λογοτεχνικός ήρωας είναι η εκδίκηση της γυναίκας συγγραφέα. Περιφερειακός, σιωπηλός, φοβερά αντιπαθητικός, είναι η τέλεια απάντηση-αντιστροφή στον διακοσμητικό ρόλο που γενιές επί γενεών ανδρών συγγραφέων επιφύλασσαν στους γυναικείους χαρακτήρες των βιβλίων τους.

Το μόνο θύμα αυτού του τριπλού «όπλου» (κραγιόν-σφαίρας-πένας) είναι ο Ντικ.

Όμως η Κράους χρησιμοποιεί τον Ντικ και σαν πατριαρχικό σύμβολο που πασχίζει να αποκαθηλώσει. Αφού τον τοποθετεί στο επίκεντρο, στο εξώφυλλο, στην καρδιά του βιβλίου, καταφέρνει με τη γραφή και κυρίως την απεύθυνσή της να τον απαλείψει σταδιακά. Του αφαιρεί τη φωνή και στρέφει εναντίον του τον ντελιριακό της μονόλογο, «λες και οι δεκαετίες της εμπειρίας της ήταν ταυτόχρονα πίνακας ζωγραφικής και όπλο», όπως γράφει το Μάιλς στον πρόλογο. Μάλλον όχι τυχαία, η αφίσα της μεταφοράς της σειράς στη μικρή οθόνη το 2017 χρησιμοποιεί την εικόνα του όπλου: λευκός καμβάς, ο τίτλος βαμμένος κόκκινος και στη μέση ένα ανοιγμένο κραγιόν. Το καπάκι του -σε φαλλικό σχήμα- πεσμένο δίπλα, μοιάζει με πένα και σφαίρα ταυτόχρονα. Το μόνο θύμα αυτού του τριπλού «όπλου» (κραγιόν-σφαίρας-πένας) είναι ο Ντικ.

Σε τι είδος εντάσσεται το I love Dick;

Παρά, λοιπόν, τις αρχικές εντυπώσεις του προβοκατόρικου τίτλου του, της ερεθιστικής υπόθεσής του και της σύγχρονης γλώσσας του, το I love Dick είναι ένα πολύ στοχαστικό βιβλίο, εμβαπτισμένο στη θεωρητική σκέψη και τις διακειμενικές αναφορές. Διαβάζεται ως μυθοπλασία, δοκίμιο, φιλοσοφία, ενώ κάποια κεφάλαιά του θα μπορούσαν να σταθούν αυθύπαρκτα ως κριτικά άρθρα. Με έξυπνη αυτοαναφορικότητα, το βιβλίο ψάχνει ενεργά την ταυτότητά του κατά τη δημιουργία του. Δίνονται εντός του κάποιοι ορισμοί που μπορούν να εντάξουν το κείμενο σε κάποια φόρμα (π.χ. «ένα νέο είδος, κάτι ανάμεσα στην πολιτισμική κριτική και τη μυθοπλασία»), όμως η συγγραφέας δεν αναλώνεται στην εύρεση μιας απάντησης. Εξωκειμενικά, συναντάμε επίσης ορισμούς, τόσο στον πρόλογο («αξιοσημείωτη μελέτη πάνω στη γυναικεία κατάντια») όσο και στον επίλογο («θεωρητική μυθοπλασία»).

Στην πραγματικότητα, όμως, το βιβλίο δεν υποτάσσεται σε καμία φόρμα ή γνωστό είδος, όχι μόνο εξαιτίας ενός μεταμοντέρνου παστίς, αλλά μιας πηγαίας -εν τη γενέσει της γραφής- αντίδρασης προς όλες τις παραδοσιακές φόρμες που εγκλώβισαν διαχρονικά τη γυναικεία δημιουργικότητα και διανόηση. Αυτή η ρευστότητα χαρακτηρίζει και την αφηγηματική μορφή του κειμένου. Από την τριτοπρόσωπη αφήγηση και την εναλλαγή ανάμεσα στις φωνές του Σιλβέρ και της Κρις περνάμε σε μια γραφή που αντηχεί πιο καθαρά το αφηγηματικό «εγώ», όταν καταφέρνει η αφηγήτρια να αρθρώσει τη δική της φωνή και να παρατηρήσει τον κόσμο «από μέσα».

Ένα απαιτητικό βιβλίο

Πριν προχωρήσουμε στη συζήτηση για την πρόσληψή του βιβλίου χτες και σήμερα, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι πρόκειται για ένα απαιτητικό ανάγνωσμα, που χρήζει μιας ενεργητικής στάσης απέναντι στο γραπτό και τη συνειδησιακή ροή της αφήγησης. Η επιλογή της εγκεφαλικής γραφής δεν σημαίνει, βέβαια, ότι υιοθετείται ένας ξύλινος ακαδημαϊκός λόγος. Περιτριγυρισμένη από άνδρες που διαπρέπουν ακαδημαϊκά, η Κράους αντιπαραβάλλει αντιδραστικά έναν πολύ πιο προφορικό και αβίαστο τρόπο έκφρασης, έναν λόγο που μεταβολίζει τον χωνεμένο θεωρητικό ακαδημαϊκό λόγο σε κάτι φρέσκο, που ίσως εγκαινιάζει ένα νέο είδος.

Η ανάγνωση που προτείνεται, πάντως, είναι πολυμεσική, καθώς τα πρόσωπα της διανόησης και κυρίως τα καλλιτεχνικά έργα στα οποία αναφέρεται η Κράους αξίζουν αναζήτησης.

Για την ελληνική έκδοση, αξίζει μνεία στη μετάφραση της έμπειρης Μαρίας Φακίνου, που ανέλαβε ένα τόσο απαιτητικό έργο. Ο πρόλογος του Eileen Myles και το επίμετρο της Joan Hawkins διευκολύνει την πρόσληψή του για πρώτη φορά στα ελληνικά. Μια προσωπική εκτίμηση είναι ότι λόγω των αναρίθμητων διακειμενικών αναφορών, η ελληνική έκδοση θα επωφελούνταν πολύ από σχετικές κατατοπιστικές σημειώσεις. Η ανάγνωση που προτείνεται, πάντως, είναι πολυμεσική, καθώς τα πρόσωπα της διανόησης και κυρίως τα καλλιτεχνικά έργα στα οποία αναφέρεται η Κράους αξίζουν αναζήτησης.

1997-2025: Σχεδόν τριάντα χρόνια μετά

Όταν πρωτοκυκλοφόρησε, το 1997, το βιβλίο δεν γνώρισε τεράστια επιτυχία, αλλά έκανε σίγουρα αίσθηση. Εντύπωση προκάλεσε η επιλογή της συγγραφέα να μιλήσει με πραγματικά ονοματεπώνυμα για όλους τους χαρακτήρες που αναφέρονται, είτε φίλους και συνεργάτες του ζεύγους είτε ανθρώπους της καλλιτεχνικής σκηνής των 90s, αλλά κυρίως των τριών εμπλεκόμενων προσώπων-ηρώων. Η ίδια, ως Κρις Κράους, ο άνδρας της, Σιλβέρ Λοτρινζέ, και ο Ντικ, το επώνυμο του οποίου αποκρύπτεται αλλά η περιγραφή του υποδεικνύει τον Βρετανό κριτικό τέχνης Ντικ Χέμπντιτζ, εκτίθενται άμεσα. Διαβάστηκε κυρίως σαν «ρομάν α κλεφ» της δεκαετίας του 1990 και κρίθηκε ως υποδεέστερο.

Αυτή η απαξίωσή του είναι ειρωνική, καθώς αυτήν ακριβώς πολέμησε με τη γραφή της η Κράους. Αυτό περιγράφει στο βιβλίο της, έναν ανδροκρατούμενο καλλιτεχνικό κόσμο που καθορίζει την αξία ενός έργου ή μιας καλλιτέχνιδας και απορρίπτει αυτά που κρίνει ως υποδεέστερα, κουτσομπολίστικα, ηδονοβλεπτικά ή τα αποδέχεται μόνο με τις υποσημειώσεις του «ναρκισσιστικού» ή του «ιδιόρρυθμου». Μάλιστα, η συγγραφέας θέτει το κεντρικό ερώτημα «ποιος έχει το δικαίωμα να μιλάει και γιατί;», μια απορία που καθόρισε τα λογοτεχνικά πράγματα τον 21ο αιώνα και πλέον έχει εξελιχθεί έτσι ώστε να εσωκλείει όχι απλά την έμφυλη σίγαση, αλλά και πολλές άλλες διαχρονικά καταπιεσμένες ταυτότητες. Αυτό το ερώτημα, σήμερα, θα κατέτασσε την Κράους σε μία από τις πιο «προνομιούχες» δυτικές φωνές, που εκφράζει έναν διανοουμενίστικο φεμινισμό.

Γιατί αναβίωσε τώρα το I love Dick;

Κατά μια ιστορική ειρωνεία, πάντως, σχεδόν τριάντα χρόνια μετά, η πρόσληψή του είναι πολύ πιο θετική και όσα γράφει η Κράους αρχίζουν τώρα να γίνονται ευρέως αποδεκτά. Σε αυτά τα ενδιάμεσα χρόνια έχουν μεσολαβήσει πολλές συγγραφείς που διαταράσσουν τα δίπολα ιδιωτικού και δημοσίου και διεκδικούν λογοτεχνική αξία για το είδος της αυτομυθοπλασίας (Ρέιτσελ Κασκ, Μάγκι Νέλσον, Κονστάνς Ντεμπρέ, Κλερ Κιλρόι κ.ά), με αποκορύφωμα μια θεσμική αναγνώριση, το Νόμπελ Λογοτεχνίας στην Ανί Ερνό. Αυτό που άλλαξε επίσης ριζικά την τελευταία εικοσαετία είναι ότι το γυναικείο βίωμα βρέθηκε στην καρδιά πολλών δημοφιλών τεχνών. Στη μουσική, για παράδειγμα, μεσολάβησε η Τέιλορ Σουίφτ, που μετέτρεψε όλες τις ερωτικές της σχέσεις σε τραγούδια και η Λάνα Ντελ Ρέι, που μεταμόρφωσε όλα τα σεξιστικά στερεότυπα σε ενδυναμωτικούς στίχους.

Σήμερα, όμως, μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη γραφή της Κράους ως μια ρωγμή στον λευκό ανδρικό ετεροκανονικό λόγο, και την ίδια ως μια από τις πρωτοπόρους της διεκδίκησης του δικαιώματος στην καταγραφή του γυναικείου βιώματος στην πολυπλοκότητά του.

Σήμερα, το να «μιλούν» οι γυναίκες για τις σχέσεις, το σώμα, το σεξ, την καριέρα τους και τις διασταυρώσεις αυτών στη ζωή τους και αυτό να μπορεί να αξιώνει τον ορισμό της Τέχνης και όχι απλά της «εξομολόγησης» ή της «έκθεσης», όπως διαχρονικά συνέβαινε με τους άνδρες, είναι πλέον περισσότερο αποδεκτό. Το να μιλούν οι γυναίκες αφιλτράριστα για το πόσο άσχημα νιώθουν ανάμεσα σε πατριαρχικές δομές που τις αποξενώνουν είναι επίσης πιο αποδεκτό. Ακόμα και η φεμινιστική ανάγνωση του I love Dick είναι πολύ πιο δεδομένη σήμερα, απ’ ό,τι για παράδειγμα το 2006, που γράφεται το εξαιρετικό επίμετρο της Χόκινς, το οποίο όμως προσεγγίζει μόνο παρεμπιπτόντως τον αντιπατριαρχικό πυρήνα της γραφής της Κράους.

Σαφώς, θα υπάρξουν καλοθελητές που θα απορρίψουν και τώρα ως υποδεέστερο το I love Dick, και σίγουρα έχουμε δρόμο μπροστά μας. Σήμερα, όμως, μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη γραφή της Κράους ως μια ρωγμή στον λευκό ανδρικό ετεροκανονικό λόγο, και την ίδια ως μια από τις πρωτοπόρους της διεκδίκησης του δικαιώματος στην καταγραφή της πολυπλοκότητας του γυναικείου βιώματος. Και μάλλον τώρα είναι πιο ώριμη η συγκυρία για να διαβαστεί και εκτιμηθεί το I love Dick.

＊Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.

Δυο λόγια για τη συγγραφέα

Η Chris Kraus, καθηγήτρια δημιουργικής γραφής στο European Graduate School, είναι η συγγραφέας των μυθιστορημάτων Aliens and anorexia, I love Dick, Torpor και Summer of hate, καθώς και των δοκιμίων Video green: Los Angeles art and the triumph of nothingness και Where art belong. 

Ο «Ντικ», χαρακτήρας του μυθιστορήματος I love Dick, είναι εμπνευσμένος από τον Βρετανό ακαδημαϊκό και κριτικό του πολιτισμού Dick Hebdig, όπως αποκάλυψε πρόσφατα το New York Magazine. Ο Συλβέρ είναι επίσης πραγματικός: είναι ο πρώην σύζυγος της Κράους Sylvere Lotringer, που μαζί διευθύνουν ακόμη τη Semiotext(e), εκδόσεις πολιτισμικής θεωρίας, πρωτοποριακής λογοτεχνίας και δοκιμίων.