«Indigo» του Κλέμενς Ζετς (κριτική) – Τα παιδιά του μέλλοντός μας είναι μελαγχολικά και απόμακρα

Οι εναλλακτικές πραγματικότητες του Ζετς, έτσι όπως είχαμε αρχίσει να τις αντιλαμβανόμαστε στη συλλογή διηγημάτων του Η παρηγοριά των στρογγυλών πραγμάτων, στο Indigo αποκτούν μια συνολική εικόνα. Γίνονται μέρος μιας ευρύτερης οπτικής του κόσμου.

Ας υποθέσουμε πως στον 21ο αιώνα εμφανίζεται μια νέα πάθηση που πλήττει μικρά παιδιά. Όχι όλα, μόνο αυτά που φέρουν μια μπλε αύρα. Είναι τα παιδιά Indigo, τα οποία μοιάζουν με τα φυτά μη μου άπτου. Η προειδοποίηση έρχεται μαζί με το τίμημα. Αν κάτσεις κοντά τους περισσότερο χρόνο από τον προβλεπόμενο, αρχίζεις να αισθάνεσαι ιλίγγους, έντονους πονοκεφάλους και ναυτία. Ακόμη και οι γονείς τους δεν αντέχουν να πλησιάσουν τα τέκνα τους.

Ο… άλλος Ζετς

Ακόμη κι αν η ονομασία των παιδιών αμφισβητείται, καθώς μια μάντισσα είναι αυτή που μίλησε για την μπλε αύρα τους, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Δεδομένου ότι κανείς δεν είναι σε θέση να αντέξει την επαφή για περισσότερο από λίγα λεπτά πριν κάνει εμετό ή διπλωθεί από τον πόνο, τα παιδιά Indigo -σε ένα θλιβερά οικείο σενάριο- συγκεντρώνονται και περιορίζονται σε ειδικά σχολεία όπου, λένε οι επιστήμονες, θα είναι «καλύτερα». Η παράλογη, ανέκφραστη ιστορία της ασθένειας Indigo είναι χαρακτηριστική του μυθιστορήματος του Ζετς, όπου οι αυθαίρετες συνθήκες και οι συναισθηματικές παρορμήσεις έχουν καταστροφικές επιπτώσεις στις ανθρώπινες ζωές.

Το οικοτροφείο Χελιανάου της νότιας Αυστρίας είναι το σημείο εκκίνησης του μυθιστορήματος. Εκεί θα βρεθεί για λίγο καιρό και ο καθηγητής μαθηματικών Κλέμενς Ζετς. Όχι ο συγγραφέας, αλλά κάποιος που έχει το ίδιο όνομα μ’ αυτόν. Ας μην μας προκαλεί εντύπωση η επιλογή του ονόματος. Είναι το λιγότερο παράδοξο που συμβαίνει σ’ αυτό το μυθιστόρημα.

Στο Χελιανάου οι αίθουσες διδασκαλίας εκτείνονται σε άπλετους χώρους, έτσι ώστε να υπάρχει απόσταση ασφαλείας ανάμεσα στους μαθητές και τους καθηγητές. Οι χώροι διαβίωσης δεν έχουν την τυπική διαρρύθμιση ενός κοινού οικοτροφείου. Είναι άθλιες καλύβες διασκορπισμένες σε όλη την έκταση που καταλαμβάνει το οικοτροφείο. Από την οπτική γωνία ενός ξένου, φαίνονται σχεδόν μη ανθρώπινοι.

Μάλιστα, όταν αρχίζει να βλέπει πως κάποια παιδιά μεταφέρονται άρον άρον από το οικοτροφείο, οι μετακινήσεις τους βαφτίζονται «μετατοπίσεις». Πού ακριβώς πηγαίνουν αυτά τα παιδιά και για ποιο λόγο;

Κατά την άφιξή του, ο νέος καθηγητής μαθηματικών Κλέμενς Ζετς παρατηρεί τον τρόπο που κινούνται τα παιδιά. Σαν να είναι προγραμματισμένα να ακολουθούν συγκεκριμένη πορεία που δεν παρεκκλίνει ούτε εκατοστό. Ο διευθυντής του σχολείου, Δρ. Ρούντολφ, υποβαθμίζει την ανησυχία του λέγοντάς του πως η εγγύτητα δεν ανήκει στις δεξιότητες αυτών των παιδιών. Εντός του οικοτροφείου μπορούν να αναπτύξουν μια μορφή κοινωνικής δομής στην οποία μπορούν να βασιστούν. Κάτι που δεν ισχύει στον έξω κόσμο. Κι όμως, ο Ζετς δεν φαίνεται να πείθεται. Μάλιστα, όταν αρχίζει να βλέπει πως κάποια παιδιά μεταφέρονται άρον άρον από το οικοτροφείο, οι μετακινήσεις τους βαφτίζονται «μετατοπίσεις». Πού ακριβώς πηγαίνουν αυτά τα παιδιά και για ποιο λόγο;

Από το νουάρ έως τον Ταραντίνο

Ο συγγραφέας Ζετς χτίζει εξαρχής ένα μυθιστόρημα που στηρίζεται σε διαφορετικούς πυλώνες. Από τη νουάρ αίσθηση έως τα εμβόλιμα επιστημονικά και δημοσιογραφικά κείμενα και από διαλόγους που θα μπορούσαν να έχουν γραφτεί από τον Ταραντίνο έως τις θεωρίες συνωμοσίας και την ποπ κουλτούρα, που είναι το «ψωμί» του Τόμας Πίντσον. Ο τελευταίος, άλλωστε, αναφέρεται στο βιβλίο όταν ο Ζετς λέει πως το σημαντικότερο μυθιστόρημα που έχει γραφτεί για την ανθρώπινη κατάσταση είναι το Ουράνιο τόξο της βαρύτητας.

Γιατί θέλει να μάθει ο Ζετς το λόγο που υπάρχει κάτι τόσο τρομερό όσο η ασθένεια Indigo; Σε ποιον κόσμο θα ένιωθε σαν στο σπίτι του ένα παιδί που βιολογικά αναγκάζεται να βρίσκεται σε μοναξιά; Σε ποιον κόσμο θα ανήκε;

Πίσω στο Χελιανάου, τα πράγματα για τον ήρωα Ζετς δεν πάνε πολύ καλά. Τσακώνεται άσχημα με τον Δρ. Ρούντολφ και αναγκάζεται να φύγει από το οικοτροφείο. Ωστόσο, στο μυαλό του εξακολουθούν να κυκλοφορούν τα ερωτήματα γύρω από τα παιδιά Indigo. Ξεκινάει να μαζεύει πληροφορίες γύρω από την ασθένεια, τα παιδιά που τη φέρουν, το οικοτροφείο και τον Ράντολφ. Όλα τα ευρήματα τα αρχειοθετεί σε έναν κόκκινο φάκελο. Γιατί θέλει να μάθει ο Ζετς το λόγο που υπάρχει κάτι τόσο τρομερό όσο η ασθένεια Indigo; Σε ποιον κόσμο θα ένιωθε σαν στο σπίτι του ένα παιδί που βιολογικά αναγκάζεται να βρίσκεται σε μοναξιά; Σε ποιον κόσμο θα ανήκε;

Ο Ρόμπερτ

Ταυτόχρονα, το μυθιστόρημα ακολουθεί τον Ρόμπερτ Τάτζελ, έναν πρώην μαθητή του Ζετς στο ινστιτούτο, ενήλικο και «εξαντλημένο» – δηλαδή, χωρίς πλέον συμπτώματα. Η ζωή του Ρόμπερτ αποσπάται από τη στασιμότητά της όταν διαβάζει για την αθώωση του υπόπτου για φόνο Κλέμενς Ζετς – του ίδιου Σετζ του οποίου τη σύντομη θητεία στο Χελιάνου ο Ρόμπερτ θυμάται αρκετά καθαρά.

Στο πρώτο κιόλας κεφάλαιο, μαθαίνουμε ότι ο Ζετς δεν αντέχει τη βία εναντίον των ζώων.

Ο Ζετς κατηγορείται ότι έγδαρε έναν άντρα που συμπεριφερόταν άσχημα στα σκυλιά του. Η ενοχή του Ζετς είναι σχεδόν βέβαιη, αλλά χωρίς αποδεικτικά στοιχεία. Κι έτσι το έγκλημά του θα μείνει ατιμώρητο. Αυτό όμως θα κινητοποιήσει τον Ρόμπερτ που αρχίζει να ψάχνει τα ίχνη του Ζετς.

Στο πρώτο κιόλας κεφάλαιο, μαθαίνουμε ότι ο Ζετς δεν αντέχει τη βία εναντίον των ζώων. Κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης με έναν παιδοψυχολόγο -ένα από τα πρώτα βήματα στη μακρά έρευνά του-, ο Ζετζ δέχεται αυτό που μπορεί να περιγραφεί μόνο ως επίθεση ενσυναίσθησης. Αυτές οι «επιθέσεις» είναι πολυάριθμες σε όλο το μυθιστόρημα. Το αποτέλεσμα είναι ο Ζετς άλλοτε να παραλύει κι άλλοτε να αισθάνεται έτοιμος να καταρρεύσει. Ο Ρόμπερτ, από την άλλη, έχει μια παράξενη σχέση με τον πόνο των ζώων. Σε αντίθεση με τον Ζετς, βρίσκει τις εικόνες πόνου καταπραϋντικές. Τι σημαίνουν, άραγε, όλα αυτά που ως τώρα έχουν εκτεθεί για την πλοκή του μυθιστορήματος; Ας σημειωθεί πως υπάρχουν ακόμη περισσότερα (όπως η συνάντηση Ζετς-Ρόμπερτ) σε ένα μυθιστόρημα που κάθε του σελίδα είναι μια έκπληξη, αλλά και μια βουτιά σε ένα ελεγχόμενο χάος.

Μια μεταφορά

Το Indigo μπορεί να διαβαστεί ως μια μεταφορά για τη μοναξιά. Τα παιδιά Indigo κουβαλούν μια έμφυτη -σχεδόν οντολογική- μοναξιά. Θητεύουν σ’ αυτήν έως κάποια ηλικία. Όταν μεγαλώσουν τα συμπτώματα της ασθένειας εξαλείφονται, αλλά η αίσθηση της μοναξιάς παραμένει μέσα τους. Είναι η στιγμή που τα παιδιά έγιναν ενήλικες και πρέπει να μάθουν να υπομένουν κάτι πολύ πιο δύσκολο: την εγγύτητα με ένα άλλο άτομο ή αυτό που οι περισσότεροι αποκαλούν οικειότητα.

Τα παιδιά Indigo υπάρχουν, θέλει να αποδείξει, για κάποιο λόγο. Ο ίδιος ο Zετς, ελπίζει, υπάρχει για κάποιο λόγο. Δεν διανοείται ότι κάλλιστα μπορεί να μην υπάρχει τίποτα να καταλάβει.

Αν μεταφέρει κάτι το Indigo στον αναγνώστη είναι μια μορφή σιωπηλής θλίψης, αλλά και μια αίσθηση ελπίδας (αυτή που κουβαλάει μέσα του ο Ζετς) για δικαιοσύνη. Μπορεί ο καθηγητής να έχει ολοκληρωτικά αφεθεί στην αποσύνθεση (όπως συμβαίνει προς το τέλος του βιβλίου), ωστόσο δεν σταματάει να προσθέτει στοιχεία στον κόκκινο φάκελό του. Ο αγώνας του για να γίνει γνωστό πού μεταφέρονται τα παιδιά Indigo είναι άοκνος. Όσο βάναυσο, όσο απάνθρωπο κι αν είναι, το μόνο που θέλει είναι να υπάρχει ένας λόγος, μια δικαιολογία για όλο αυτόν τον πόνο. Τα παιδιά Indigo υπάρχουν, θέλει να αποδείξει, για κάποιο λόγο. Ο ίδιος ο Zετς, ελπίζει, υπάρχει για κάποιο λόγο. Δεν διανοείται ότι κάλλιστα μπορεί να μην υπάρχει τίποτα να καταλάβει.

Ναμπόκοφ και Πίντσον

Είναι φανερό από τα προεκτεθέντα πως το Indigo δεν είναι μυθιστόρημα της μιας ανάγνωσης και σίγουρα δεν θα ταιριάξει σε αναγνώστες που δεν αποδέχονται τις πολλές μαεστρικές κινήσεις των συγγραφέων, ακόμη κι αν τους πετυχαίνουν. Στη θέση μιας γόνιμης ιδέας βρίσκουν κάτι εντελώς χαοτικό που ξεφεύγει από τη ροή της πλοκής.

Ναι, υπάρχουν αρκετά τέτοια σημεία στο Indigo. Από την άλλη, δεν μπορεί να μην θαυμάσει κανείς τη συγγραφική ευφυία του Ζετς. Το στιλ του είναι μια ελπιδοφόρα μίξη από τον κόσμο του Ναμπόκοφ και του Πίντσον. Ήτοι: καλοσυγκερασμένες προτάσεις που συνδυάζονται με εξωφρενικές υπερκατασκευές ιδεών που ενώνουν τα πάντα με τα πάντα (από συνωμοσιολογικές θεωρίες έως επιστημονικά ευρήματα). Η μετάφραση του Χρήστου Αστερίου στέκεται στο ύψος των περιστάσεων με θαυμαστό τρόπο.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Clemens J. Setz είναι Αυστριακός συγγραφέας. Γεννήθηκε το 1982 στο Γκρατς, όπου σπούδασε Μαθηματικά και Γερμανικά.

Σήμερα ζει στη Βιέννη. Είναι μεταφραστής και συγγραφέας μυθιστορημάτων, διηγημάτων, ποιημάτων και θεατρικών έργων. Έχει λάβει πολλά βραβεία για το έργο του.