«Χιροσίμα» του Τζον Χέρσι – 80 χρόνια από όταν έσβησε ο κόσμος διαβάζουμε το βιβλίο που αποκάλυψε τη φρίκη

Στις 6 Αυγούστου 1945, η ιστορία του κόσμου όπως την ξέραμε άλλαξε δραματικά. Τη στιγμή που το αεροπλάνο Β-29 της Αμερικανικής Αεροπορίας Στρατού έριχνε πάνω από τον πρωινό ουρανό της Χιροσίμα τη Little Boy, τη βόμβα ουρανίου που είχαν κατασκευάσει ο Οπενχάιμερ και η ομάδα του (βλ. Σχέδιο Μανχάταν), όσα γνωρίζαμε για την ηθική των πολεμικών μέσων διαφοροποιήθηκαν εντελώς.

Τρεις ημέρες μετά, ήρθε η σειρά του Ναγκασάκι. Το αποτέλεσμα ήταν ομοίως σκληρά πληγωτικό. Η διπλή επιχείρηση των Αμερικανών ήταν αποτέλεσμα του ολοκληρωτικού πολέμου που εξαπέλυσε ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Χάρι Τρούμαν, εναντίον του Χιροχίτο. Μια ημέρα μετά, ο Ιάπωνας αυτοκράτορας, με διάγγελμα προς τον λαό του, παραδέχθηκε την ήττα της χώρας του και συνθηκολόγησε.

Η πόρτα της Κόλασης

Τίποτα από όσα ξέραμε ως εκείνη τη στιγμή δεν θα ήταν πια ίδιο. Οι Αμερικανοί χρησιμοποίησαν για πρώτη φορά ένα μη συμβατικό όπλο. Μόνο που σε αυτή την περίπτωση δεν είχαμε κάτι σαν το αέριο της μουστάρδας που ήταν το «υπερόπλο» του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά κάτι εντελώς νέο: μια ατομική βόμβα. Σαν να άνοιξε η πόρτα της κόλασης και να βγήκαν στους δρόμους όλα τα δαιμόνια.

Όλα τα παραπάνω είναι γνωστά και καταγεγραμμένα από τον ιστορικό του μέλλοντος, αλλά και από πλήθος ντοκιμαντέρ και ταινιών που αναφέρονται στα γεγονότα. Τι καινούριο, λοιπόν, μπορεί να μας προσφέρει η καταγραφή του Τζον Χέρσι στο βιβλίο Χιροσίμα; 

Καταρχάς, δεν μιλάμε για ένα βιβλίο που γράφτηκε στις μέρες μας. Άρα, σίγουρα δεν μας προσφέρει μια ύστερη γνώση, εντελώς αποστασιοποιημένη από τα γεγονότα. Η Χιροσίμα του Χέρσι γράφτηκε το 1946, μόλις ένα χρόνο μετά τη ρίψη των βομβών. Τότε που ακόμη τα τραύματα (κυριολεκτικά και μεταφορικά) ήταν ανοιχτά και ουδείς ήταν σε θέση να κατανοήσει το εύρος της ζημιάς που είχε προκαλέσει ο πυρηνικός όλεθρος.

Έρευνα και μυθοπλασία

Ο Χέρσι, σημαντικός δημοσιογράφος της εποχής, αλλά και δόκιμος συγγραφέας, μετέβη στη Χιροσίμα και κατέγραψε με αντικειμενικό τρόπο όσα είδε, άκουσε και εντόπισε. Η αρχική μορφή του ρεπορτάζ του δημοσιεύτηκε στις 31 Αυγούστου 1946 στο περιοδικό New Yorker, το οποίο κυκλοφόρησε για πρώτη φορά μονοθεματικό.

Πολύ πριν ο Τρούμαν Καπότε κάνει γνωστή τη νέα μορφή δημοσιογραφίας με το Εν ψυχρώ, ο Χέρσι διαχειρίζεται τα αποτελέσματα του ρεπορτάζ του με μυθοπλαστική ενδυμασία. Αυτό που στη συνέχεια ονομάστηκε faction (facts and fiction). Τίποτα από όσα μεταφέρει όμως στο χαρτί δεν είναι αποκυήματα της φαντασίας του. Φευ, όλα συνέβησαν, όλα αποτελούν μνημείο της σκληρότητας του πολέμου.

Μπορεί να μην ήταν ο πρώτος δημοσιογράφος που δημοσίευσε ρεπορτάζ για τις συνέπειες των βομβών, είναι όμως ο πρώτος που με συνταρακτικό τρόπο αποτύπωσε τη μετέπειτα ζωή των πόλεων, αλλά κυρίως των ανθρώπων που επέζησαν της τραγωδίας. Μάλιστα, η αφήγηση οργανώνεται και επικεντρώνεται σε αυτό ακριβώς το σημείο: στις ατομικές ιστορίες έξι επιζώντων της πυρηνικής επίθεσης στη Χιροσίμα. Κάτι που κάνει το βιβλίο του ακόμη πιο συνταρακτικό.

Η ωμή πραγματικότητα

Πρόθεση του Χέρσι ήταν να παρουσιάσει στους Αμερικανούς αναγνώστες την ωμή πραγματικότητα. Μπορεί στις ΗΠΑ να πανηγύριζαν για την επιτυχή έκβαση του πολέμου, αλλά πόσοι ήταν σε θέση να αντιληφθούν τι άφησαν πίσω τους οι βόμβες;

Ο τρόπος που πέθαναν χιλιάδες άνθρωποι αμέσως μετά τις εκρήξεις, αλλά και τα κατοπινά χρόνια δεν μπορεί να χωρέσει στην ανθρώπινη λογική. Δεν απανθρακώθηκαν, εξαϋλώθηκαν.

Δεν ήταν μόνο τα συντρίμμια, οι χιλιάδες νεκροί, δύο πόλεις απονεκρωμένες και μια ολόκληρη χώρα σε θρηνητική κατάσταση. Αυτά έχουν ξανασυμβεί στην ιστορία των πολέμων. Σε τούτη την περίπτωση το τίμημα ήταν αρκετά βαρύτερο. Ο τρόπος που πέθαναν χιλιάδες άνθρωποι αμέσως μετά τις εκρήξεις, αλλά και τα κατοπινά χρόνια δεν μπορεί να χωρέσει στην ανθρώπινη λογική. Δεν απανθρακώθηκαν, εξαϋλώθηκαν. Η ραδιενέργεια πότισε τα σώματά τους. Οι θάνατοι ήταν βασανιστικοί, οι ασθένειες που εμφανίστηκαν στη συνέχεια επιθετικές, οι καρκίνοι μια σκληρή καθημερινότητα. Όσο για το ψυχολογικό βάρος, αυτό ήταν ανυπόφορο, με αποτέλεσμα αρκετοί να αυτοκτονήσουν έχοντας τύψεις που σώθηκαν.

Οι έξι επιζώντες

Ο Χέρσι τίποτα από όλα αυτά δεν κρύβει ή δεν προσπαθεί να λειάνει με την αφήγησή του. Ακολουθώντας τα τρεμάμενα βήματα των έξι ανθρώπων που κατάφεραν να επιζήσουν (προφανώς επέζησαν και χιλιάδες άλλοι, όμως αυτοί οι έξι είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα) μας δείχνει την ωμότητα, την οδύνη, τον πόνο, αλλά και την απαντοχή που είναι σε θέση ένας άνθρωπος να κουβαλήσει στη ζωή και στο θάνατό του.

Οι Αμερικανοί μπορεί να πίστευαν ότι μια τόσο ισχυρή έκρηξη θα ήταν εκκωφαντική, αλλά οι ερωτηθέντες έδωσαν μια διαφορετική άποψη. Περισσότερο από έναν ήχο, οι επιζώντες περιέγραψαν το εκτυφλωτικό φως τη στιγμή της επίθεσης.

Προκαλούν εντύπωση αρκετά από τα γεγονότα που περιγράφει και τα οποία δεν είναι ευρέως γνωστά. Ποιος γνωρίζει, ας πούμε, ότι χρειάστηκε να περάσουν χρόνια έως τη στιγμή που το ιαπωνικό κράτος αποφάσισε να χορηγήσει επιδόματα στους επιζήσαντες και να τους βοηθήσει να επουλώσουν τα τραύματά τους; Για την ιαπωνική κοινωνία που ήθελε να ξεχάσει, αυτοί οι άνθρωποι ήταν μαύρες σκιές από το παρελθόν.

Οι συνεντεύξεις που πήρε ο Χέρσι από τους έξι επιζώντες τονίζουν περαιτέρω τον ασύλληπτο αντίκτυπο της πυρηνικής έκρηξης. Οι Αμερικανοί μπορεί να πίστευαν ότι μια τόσο ισχυρή έκρηξη θα ήταν εκκωφαντική, αλλά οι ερωτηθέντες έδωσαν μια διαφορετική άποψη. Περισσότερο από έναν ήχο, οι επιζώντες περιέγραψαν το εκτυφλωτικό φως τη στιγμή της επίθεσης.

Ο Χέρσι παρέμεινε σχετικά απομακρυσμένος από το έργο του, αρνούμενος τις περισσότερες συνεντεύξεις για το βιβλίο και επιλέγοντας αντ' αυτού να αφήσει τις λέξεις του να μιλήσουν από μόνες τους.

Με τις ωμές περιγραφές του για τον τρόμο και την καταστροφή που αντιμετώπισαν οι κάτοικοι της Χιροσίμα, το άρθρο του Χέρσι έσπασε ρεκόρ για το The New Yorker και έγινε η πρώτη ανθρώπινη αφήγηση της επίθεσης για τους περισσότερους Αμερικανούς. Και τα 300.000 αντίτυπα του New Yorker εξαντλήθηκαν σχεδόν αμέσως. Η επιτυχία του άρθρου είχε ως αποτέλεσμα να εκδοθεί το ρεπορτάζ του σε βιβλίο, το οποίο συνεχίζει να διαβάζεται από πολλούς σε όλο τον κόσμο ακόμη και στις μέρες μας. Καθόλου παράξενο, καθώς πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα αντιπολεμικά βιβλία που έχουν γραφτεί ποτέ. Ο Χέρσι παρέμεινε σχετικά απομακρυσμένος από το έργο του, αρνούμενος τις περισσότερες συνεντεύξεις για το βιβλίο και επιλέγοντας αντ' αυτού να αφήσει τις λέξεις του να μιλήσουν από μόνες τους.

Η επόμενη μέρα, απόλυτη καταστροφή. Φωτογραφία: U.S. Air Force

Δεν το ξεπέρασαν ποτέ

Δεκαετίες αργότερα, οι έξι συνεντευξιαζόμενοί του εξακολουθούσαν να συνδέονται με εκείνη την αποφράδα ημέρα της επίθεσης. Δεν κατάφεραν να την ξεπεράσουν ποτέ. Ήταν μια στιγμή καθοριστική στη ζωή τους. «Εκατό χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν από την ατομική βόμβα, και αυτοί οι έξι ήταν μεταξύ των επιζώντων», σημειώνει ο Χέρσι, αφήνοντάς τους «να αναρωτιούνται ακόμα γιατί ζούσαν όταν τόσοι άλλοι πέθαναν» ή «αν είναι πολύ απασχολημένοι ή πολύ κουρασμένοι ή πολύ άσχημα πληγωμένοι για να νοιαστούν ότι ήταν τα αντικείμενα του πρώτου μεγάλου πειράματος στη χρήση της ατομικής ενέργειας, την οποία... καμία χώρα εκτός από τις Ηνωμένες Πολιτείες, με τη βιομηχανική τους τεχνογνωσία, την προθυμία τους να ρίξουν δύο δισεκατομμύρια χρυσά δολάρια σε ένα σημαντικό στοίχημα σε καιρό πολέμου, δεν θα μπορούσε να είχε αναπτύξει».

Όχι, η Χιροσίμα δεν είναι ένα εύκολο βιβλίο. Διαβάζεται με σφίξιμο στην καρδιά, αλλά οφείλει να διαβαστεί από όλους μας ως μια ισχυρή υπόμνηση ότι με τα πυρηνικά όπλα δεν γίνεται να παίζεις. Ειδικά στις μέρες μας όπου μετά την Ουκρανία, τώρα και στη Μέση Ανατολή έχουν μπει στη συζήτηση ωσάν να είναι ένα απλό πολεμικό σχέδιο και όχι μια κατάδυση στον Άδη δίχως δυνατότητα επιστροφής.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Τζον Χέρσεϊ (17 Ιουνίου 1914-24 Μαρτίου 1993) ήταν Αμερικανός συγγραφέας και δημοσιογράφος. Τα κείμενά του εντάσσονται στο είδος της Νέας Δημοσιογραφίας, που έχει να κάνει με την καταγραφή ρεπορτάζ με τη χρήση λογοτεχνικών τεχνικών. 

Η Χιροσίμα, η αφήγησή του για τις συνέπειες της ρίψης της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα, θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα αμερικανικής δημοσιογραφίας του 20ού αιώνα.