Το κατά Μάρκες ερωτικό μυθιστόρημα

Ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες έγραψε το Ο έρωτας στα χρόνια της χολέρας το 1985. Είχαν προηγηθεί το Εκατό χρόνια μοναξιά το 1967, το Φθινόπωρο του Πατριάρχη το 1975, το Χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου το 1981 και ακολούθησαν πολλά ακόμη, μέσα από τα οποία ο νομπελίστας συγγραφέας συγκίνησε και εξακολουθεί να συγκινεί με την πένα του εκατομμύρια αναγνώστες ανά τον κόσμο. Το 1986 έχουμε την πρώτη έκδοση του Έρωτα στα χρόνια της χολέρας στα ελληνικά από τις εκδόσεις Λιβάνη σε μετάφραση της Κλαίτης Σωτηριάδου. Το 2007 μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο σε σκηνοθεσία Μάικλ Νιούελ, με πρωταγωνιστές τους Χαβιέ Μπαρδέμ, Τζοβάνα Μετζοτζόρνο και Μπέντζαμιν Μπρατ. Στην παρούσα έκδοση, η προσεγμένη μετάφραση της Μαρίας Παλαιολόγου καταφέρνει να αποδώσει το κλίμα της εποχής και τις λεπτές αποχρώσεις των συναισθημάτων των ηρώων. Πολύ κατατοπιστικές για τον αναγνώστη και οι σημειώσεις της μεταφράστριας, οι οποίες αναφέρονται σε πρόσωπα, περιοχές ή καταστάσεις των χρόνων του συγγραφέα.

Εκείνη, στη διάρκεια του έγγαμου βίου της, κοιτάζει μπροστά, δεν γυρίζει ποτέ στο παρελθόν, σαν να έχει βάλει ένα στοίχημα με τον εαυτό της να τα καταφέρει και να φτάσει ψηλά, να αντισταθμίσει τον έρωτα που στερήθηκε με μια ζωή στην οποία δεν θα στερείται τίποτα από τα υλικά αγαθά που μπορεί κάποιος να επιθυμήσει. Εκείνος είναι αποφασισμένος να την περιμένει, όσα χρόνια κι αν χρειαστούν, πεπεισμένος ότι αυτή η μέρα κάποτε θα έρθει.

Η υπόθεση

Την εποχή που η χολέρα είναι η βασικότερη αιτία θανάτου στον πλανήτη, δύο νέοι, ο Φλορεντίνο Αρίσα και η Φερμίνα Δάσα, είκοσι και δεκάξι χρονών αντίστοιχα, ζουν σε μια αποικιακή πόλη της Κολομβίας. Ερωτεύονται παράφορα και η μόνη επικοινωνία που μπορούν να έχουν –μετ’ εμποδίων πάντα– είναι η ανταλλαγή επιστολών. Αυτή η επικοινωνία όμως κάποια στιγμή γίνεται αντιληπτή από τον πατέρα της Φερμίνα, με αποτέλεσμα να τη στείλει σε άλλη πόλη για να ξεχάσει τον Φλορεντίνο. Επιστρέφοντας μετά από δύο χρόνια, διαπιστώνει ότι για κείνον δεν έχει αλλάξει τίποτα. Για εκείνην όμως έχουν αλλάξει τα πάντα. Παντρεύεται τον γιατρό Χουβενάλ Ουρμπίνο, ταξιδεύει πολύ, αποκτά παιδιά και οργανώνει τη ζωή της σύμφωνα με τους κανόνες της επιφανούς οικογένειας στην οποία πλέον ανήκει. Εκείνος στέκεται στο περιθώριο, να την παρατηρεί και να περιμένει. Κάνει περιστασιακές ή και μόνιμες σχέσεις, όμως καμιά δεν μπορεί να πάρει τη θέση της στην καρδιά του. Εκείνη, στη διάρκεια του έγγαμου βίου της, κοιτάζει μπροστά, δεν γυρίζει ποτέ στο παρελθόν, σαν να έχει βάλει ένα στοίχημα με τον εαυτό της να τα καταφέρει και να φτάσει ψηλά, να αντισταθμίσει τον έρωτα που στερήθηκε με μια ζωή στην οποία δεν θα στερείται τίποτα από τα υλικά αγαθά που μπορεί κάποιος να επιθυμήσει. Εκείνος είναι αποφασισμένος να την περιμένει, όσα χρόνια κι αν χρειαστούν, πεπεισμένος ότι αυτή η μέρα κάποτε θα έρθει. Για μια ατελείωτη σειρά ετών, προετοιμάζει το σπίτι του και τον εαυτό του για το γεγονός αυτό. Αποκτά οικονομική άνεση και μια πολύ καλή θέση στην εταιρεία που διαχειρίζεται τα ποταμόπλοια, ώστε να νιώθει αντάξιός της.

Ώσπου έρχεται για τον Φλορεντίνο Αρίσα η πολυπόθητη μέρα. Ο γιατρός Χουβενάλ Ουρμπίνο σκοτώνεται πέφτοντας από τη σκάλα, στην προσπάθειά του να πιάσει τον παπαγάλο που έχει ανέβει σε ένα ψηλό κλαδί του δέντρου της αυλής τους. Θα μπορέσει ο Φλορεντίνο Αρίσα να προσεγγίσει εκ νέου τη Φερμίνα Δάσα, με την οποία έχει να μιλήσει ουσιαστικά πενήντα χρόνια; Θα βρουν κώδικες επικοινωνίας και σημεία επαφής; Κι αν σίγουρα δεν μπορούν να συνεχίσουν από εκεί που είχαν μείνει πριν από χρόνια, θα υπάρξει ένα νέο σημείο εκκίνησης;

Έρωτες κάθε μορφής

Όποια μορφή κι αν έχει ο έρωτας και σε όποια κατηγορία κι αν ανήκει, εξακολουθεί να είναι σημαντικός για τον ήρωα τη δεδομένη στιγμή και να ικανοποιεί μια βαθιά ανάγκη της ύπαρξής του.

Ο Φλορεντίνο Αρίσα βιώνει για τη Φερμίνα Δάσα έναν έρωτα τόσο ολοκληρωτικό κι απόλυτο, που κανείς και τίποτα δεν μπορεί να τον αντικαταστήσει. Αυτό βέβαια δεν τον εμποδίζει να ζει τη ζωή του και να απολαμβάνει τις ιδιωτικές του στιγμές με άλλες γυναίκες όλων των ηλικιών. «Λόγω της απουσίας της μίας, ήθελε να βρίσκεται με όλες ταυτόχρονα». Γνωρίζει λοιπόν τον έρωτα της μιας βραδιάς, τον έρωτα που ξέρουν κι οι δυο ότι δεν θα έχει μεγάλη διάρκεια και προσπαθούν να κομίσουν από αυτόν τη μεγαλύτερη δυνατή ευχαρίστηση, τον απαγορευμένο έρωτα που η δύναμή του ενισχύεται από τα εμπόδια και τις δυσκολίες. Όποια μορφή κι αν έχει ο έρωτας και σε όποια κατηγορία κι αν ανήκει, εξακολουθεί να είναι σημαντικός για τον ήρωα τη δεδομένη στιγμή και να ικανοποιεί μια βαθιά ανάγκη της ύπαρξής του. Ο συγγραφέας εδώ επιχειρεί την απενοχοποίηση του έρωτα, τη διαφοροποίησή του από τη φτηνή σαρκική απόλαυση και τον προσδιορισμό του ως στοιχείου εκ των ων ουκ άνευ της υπόστασης του ανθρώπου. Ως τη μόνη δύναμη που αντιπαρατίθεται στον θάνατο. Ο έρωτας κρύβεται παντού. Στην πολύβουη αγορά, στους επιβάτες του τραμ, στο βλέμμα των γυναικών του δρόμου, στις επιθυμίες όσων ταξιδεύουν με το ποταμόπλοιο, στις πληθωρικές παρουσίες κάποιων γυναικών και κυρίως στη βασανιστική απουσία μιας συγκεκριμένης γυναίκας.

Το πλαίσιο

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τριτοπρόσωπη αφήγηση, λιτό και απλό ύφος, ζωντανή και παραστατική γλώσσα, πλούσιο λεξιλόγιο. Έχουμε εκτενέστατη περιγραφή των προσώπων και των συναισθημάτων τους, ρεαλιστική καταγραφή των συνθηκών ζωής και των καταστάσεων που επικρατούν.

Η ιστορία διαδραματίζεται σε μια αποικιακή πόλη της Κολομβίας, στο τέλος του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα. Σε μια χώρα που βιώνει εμφυλίους, αρρώστιες, φτώχεια, πείνα, διαφθορά, παρακμή, η οποία όμως παρά ταύτα αγωνίζεται να επιβιώσει, να εκσυγχρονιστεί και να ενταχθεί στο νέο μοντέρνο κόσμο των ευρωπαϊκών προτύπων. «Η ανεξαρτησία από την ισπανική κυριαρχία κι ύστερα η κατάργηση της δουλείας, επιτάχυναν την κατάσταση της παρακμιακής δόξας, στην οποία μεγάλωναν τα παιδιά των καλών οικογενειών». Παρά τα χαμένα περασμένα μεγαλεία και τη μείωση των οικονομικών πόρων, οι απόγονοι των οικογενειών αυτών, προσπαθούν να γνωρίσουν και να ακολουθήσουν τα ευρωπαϊκά ρεύματα στη μουσική, τη λογοτεχνία, τον τρόπο ένδυσης μα και στους τρόπους κοινωνικής συμπεριφοράς. 

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τριτοπρόσωπη αφήγηση, λιτό και απλό ύφος, ζωντανή και παραστατική γλώσσα, πλούσιο λεξιλόγιο. Έχουμε εκτενέστατη περιγραφή των προσώπων και των συναισθημάτων τους, ρεαλιστική καταγραφή των συνθηκών ζωής και των καταστάσεων που επικρατούν. Συναντάμε όμως κι εδώ, όπως και σε κάθε βιβλίο του Μάρκες, στοιχεία του μαγικού ρεαλισμού, του ιδιαίτερου αυτού ρεύματος, στο οποίο το φανταστικό μπερδεύεται με το πραγματικό και μας δίνει ένα γοητευτικό αποτέλεσμα. Στο ταξίδι που κάνει ο Φλορεντίνο με τη Φερμίνα με το ποταμόπλοιο, βλέπουν μια λευκοντυμένη γυναίκα να τους κάνει σινιάλο με ένα μαντίλι. «Ο καπετάνιος τους εξήγησε ότι ήταν το φάντασμα μιας πνιγμένης που έκανε ψεύτικα σινιάλα για να τραβήξει τα πλοία ως τις επικίνδυνες δίνες της άλλης όχθης».

Ο έρωτας ως μέσο αυτογνωσίας

«Την περίμενε πενήντα ένα χρόνια, εννιά μήνες και τέσσερις μέρες. […] Ήταν πλέον σαν να είχαν προσπεράσει τον δύσκολο Γολγοθά της συζυγικής ζωής και να είχαν φτάσει δίχως άσκοπες διαδρομές στην καρδιά του έρωτα. Προχωρούσαν πέρα από τις παγίδες του πάθους, πέρα από τη βάρβαρη χλεύη της ελπίδας»

Στο σαγηνευτικό αυτό μυθιστόρημα θα συναντήσουμε ανθρώπους και φαντάσματα, αυτοβιογραφικά στοιχεία –ο συγγραφέας εμπνεύστηκε το μυθιστόρημα από την ιστορία του έρωτα των γονιών του– και στοιχεία μυθοπλασίας, σώματα νεκρών οι οποίοι κάνουν την εμφάνισή τους στις περισσότερες σελίδες του βιβλίου και οφείλουν την απώλεια της ζωής τους στη χολέρα, και θα συναντήσουμε και τον έρωτα –το αγαπημένο θέμα του συγγραφέα– ο οποίος όταν ολοκληρωθεί χάνει ένα μέρος της έντασής του, ενώ όταν συναντήσει εμπόδια, γίνεται απωθημένο γι’ αυτό και η δύναμή του μεγαλώνει. Τον έρωτα που γίνεται κίνητρο για οικονομική και κοινωνική άνοδο, που δίνει ώθηση στην έκφραση μέσω του γραπτού λόγου, που ζητάει τα πάντα αλλά αρκείται στα λίγα ή και στο τίποτα, που μπορεί να αποδειχθεί αυταπάτη μα και που μπορεί επίσης να προκαλέσει έντονο πόνο, αγωνία, προσμονή, λαχτάρα, πείσμα, εμμονή ίσως και θυμό και που μπορεί εντέλει να οδηγήσει στην αυτογνωσία. Όλα αυτά τα χρόνια που ο Φλορεντίνο περιμένει την Φερμίνα με τη σιγουριά ότι κάποτε θα γίνει δική του, δεν σταματάει να παρατηρεί. Παρατηρεί εκείνη και τις αλλαγές στην εμφάνιση και τη συμπεριφορά της, παρατηρεί και τον εαυτό του, τα συναισθήματα και τις ανάγκες του. Έτσι όταν έρχεται η ώρα να πλησιάσει ξανά τη Φερμίνα, δεν το κάνει με τον τρόπο που το έκανε παλιά, γνωρίζοντας ότι δεν θα έχει το επιθυμητό αποτέλεσμα.

---

Ο έρωτας στα χρόνια της χολέρας

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ GABRIEL GARCIA MARQUEZ

«Η ανάμνηση του παρελθόντος δεν εξαργύρωνε το μέλλον. Εκείνη η πυρετική αναστάτωση στα είκοσι χρόνια τους, ήταν οπωσδήποτε κάτι ευγενές και όμορφο αλλά δεν ήταν έρωτας. Οι συναισθηματισμοί των νεανικών επιστολών του ακούγονταν τόσο ψεύτικοι από τη στιγμή που είχε γνωρίσει το θαύμα της παρηγοριάς των γραπτών του στοχασμών. Και καμιά φράση των επιστολών του κάποτε, καμιά στιγμή της νιότης της δεν την είχε κάνει να νιώσει πόσο ατελείωτα και μοναχικά θα μπορούσαν να είναι τα απογεύματα χωρίς εκείνον. […] Εκείνος βρισκόταν πάντα εκεί κοντά, διαθέσιμος και δεν είχε μπορέσει να το καταλάβει. Την περίμενε πενήντα ένα χρόνια, εννιά μήνες και τέσσερις μέρες. […] Ο έρωτας όμως δυναμώνει κι εξευγενίζεται με τις αντιξοότητες. […] Ήταν πλέον σαν να είχαν προσπεράσει τον δύσκολο Γολγοθά της συζυγικής ζωής και να είχαν φτάσει δίχως άσκοπες διαδρομές στην καρδιά του έρωτα. Προχωρούσαν πέρα από τις παγίδες του πάθους, πέρα από τη βάρβαρη χλεύη της ελπίδας και τις αυταπάτες της απογοήτευσης, πέρα από τον έρωτα. Είχαν ζήσει μαζί αρκετά ώστε να καταλάβουν πως ο έρωτας ήταν έρωτας σε οποιαδήποτε εποχή και σε οποιοδήποτε μέρος, αλλά όσο πιο κοντά στον θάνατο τόσο πιο δυνατός». Γιατί, όπως λέει ο συγγραφέας, «η ακατανίκητη δύναμη που κάνει τη γη να γυρίζει δεν είναι οι ευτυχισμένοι έρωτες, αλλά όσοι συναντούν εμπόδια». Και βέβαια αφιερώνει το βιβλίο του στην αγαπημένη του Μερσέδες.

* Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι εκπαιδευτικός.

→ Στην κεντρική και στη μεσαία εικόνα: Illustration © Luisa Rivera.