fotino skotadi

Για τον συγκεντρωτικό τόμο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Φωτεινό σκοτάδι: Κείμενα για τον κινηματογράφο» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο Μανώλης Λογιάδης στην ταινία «Ιωάννης ο βίαιος» (1973), της Τώνιας Μαρκετάκη.

Της Διώνης Δημητριάδου 

Φυσικά και δεν είναι τυχαίο κείμενα τέτοιας ξεχωριστής ματιάς (τριάντα τέσσερα στον αριθμό), τέτοιας ευαισθησίας αλλά και πολυεπίπεδα στις νοηματικές τους προεκτάσεις, να έχουν πίσω τους έναν επίσης πολύτροπο δημιουργό όπως ο πολυσχιδής Αχιλλέας Κυριακίδης. Συγγραφέας ξεχωριστών συγκινήσεων, μεταφραστής που αποδίδει το πρωτότυπο έργο με μια ποιότητα γλώσσας ανάλογη του αρχικού, αλλά και κινηματογραφιστής μικρών θαυμάτων, που εγκιβωτίζουν μέσα στη σύντομη διάρκειά τους όσα πολλές φλύαρες μεγάλου μήκους ταινίες αδυνατούν να προσεγγίσουν. Πώς εκτιμά, λοιπόν, αυτός ο κριτικός/αναγνώστης –ή να πούμε καλύτερα ο λάτρης της σκοτεινής αίθουσας– όχι μόνον όσα τον ικανοποίησαν στη διάρκεια σαράντα χρόνων αλλά μάλλον όσα τον μάγεψαν;

Αποτίμηση μιας μακράς πορείας

Η αποτίμηση αυτής της μακράς πορείας κινηματογραφικής ανάγνωσης δεν μπορεί παρά να είναι και αυτή μια μαγική καταβύθιση. Ο αναγνώστης των κριτικών δοκιμίων ως θεατής πλέον παρακολουθεί την πορεία του δημιουργού ως τον βυθό των πραγμάτων –γιατί η εμβριθής παρατήρηση, ως αρχική συνθήκη δημιουργίας, οδηγεί στη βαθύτερη δυνατή ανάλυση– και κατόπιν συνοδοιπορεί με τη δική του ερμηνεία σε όσα η γνωστική του πρόσληψη κατόρθωσε να ενσωματώσει ως αντικαθρέφτισμα προσωπικών βιωμάτων πλέον. Ετούτη η συνύπαρξη λειτουργεί αμφίδρομα, όσο ο θεατής θα παρέχει στον δημιουργό όσα ελπίζει, όσα φοβάται, όσα θέλει να δει αποτυπωμένα στην οθόνη μέσα από τον φακό του κινηματογραφιστή. Όπως διαβάζουμε στην κατακλείδα του έξοχου «Η μοναξιά του παρατηρητή μακρινών αποστάσεων»:

«Μόνον όταν είσαι στο βυθό μπορείς να ονειρεύεσαι και να πραγματώνεις σιγά σιγά την ανάδυση. Η μοναξιά του καλλιτέχνη τρέφει και τρέφεται από τις ελπίδες μας». (σελ. 48)

Στην περίπτωση του Κυριακίδη δεν έχουμε μόνο τον εύστοχο κριτικό αλλά τον θεατή που παρακολουθεί τις ταινίες και παράλληλα τις διαβάζει με την απόλαυση που χαρίζει η ανάγνωση της λογοτεχνίας· οι λέξεις μεταποιούνται σε εικόνες, οι εικόνες σαρκώνονται σε λέξεις. Έτσι, η αίσθηση που έχεις διαβάζοντας το Φωτεινό σκοτάδι είναι πως είσαι ταυτόχρονα θεατής και αναγνώστης σε μια επαναλαμβανόμενη πορεία κατάδυσης-ανάδυσης στις ταινίες και στις αναγνώσεις με οδηγό/συνοδοιπόρο (από ένα σημείο κι έπειτα) τη ματιά όχι μόνο του αρχικού δημιουργού αλλά και του συνδημιουργού κριτικού.

Η αίσθηση που έχεις διαβάζοντας το Φωτεινό σκοτάδι είναι πως είσαι ταυτόχρονα θεατής και αναγνώστης σε μια επαναλαμβανόμενη πορεία κατάδυσης-ανάδυσης στις ταινίες και στις αναγνώσεις με οδηγό/συνοδοιπόρο (από ένα σημείο κι έπειτα) τη ματιά όχι μόνο του αρχικού δημιουργού αλλά και του συνδημιουργού κριτικού.

Ο Ουέλλς, ο Ταρκόφσκι, ο Μπερτολούτσι, ο Γκοντάρ, ο Κόππολα, φυσικά ο Βέντερς, η Λιάππα και ο Παναγιωτόπουλος –για να αναφέρουμε κάποια ονόματα που συγκροτούν τον κινηματογραφικό θόλο του Κυριακίδη– συνομιλούν με τον Κόνραντ, τον Μπόρχες (ήταν δυνατόν να λείπει;) και άλλους, όχι μόνο με γνώμονα την προσωπική του σύλληψη αλλά και, όπως αποδεικνύεται, την αρχική ιδέα του δημιουργού της ταινίας· κι ας μην είναι ορατές οι συνδέσεις δια γυμνού οφθαλμού, κι ας απαιτούνται τα ειδικής ευαισθησίας γυαλιά προκειμένου η γλώσσα και η εικόνα να δέσουν σε αγαστή συνύπαρξη. Πώς, για παράδειγμα, συναντάμε τον Σαίξπηρ στο έργο του Ακίρα Κουροσάουα; Γράφει ο Κυριακίδης:

«Ο Κουροσάουα δεν παραθέτει τον Σαίξπηρ – τον “ερμηνεύει”. Και τον ερμηνεύει, όπως μόνον οι μεγάλοι καλλιτέχνες δύνανται: καταδυόμενοι ως το βυθό του Λόγου και της Ιστορίας, εκεί όπου ενδημεί η ανθρώπινη υπόσταση, η ευλογία και η κατάρα του Είναι, το “εικός ή αναγκαίον” που υπαγορεύει συμπεριφορές, εκεί όπου ο φωτοτυπικός ρεαλισμός δε διανοήθηκε ποτέ να ψάξει, εκεί όπου εντέλει κρύβεται, περίβλεπτη, η αληθινή Ποίηση». (σ.210-211).

Θα μπορούσε να δοθεί καλύτερα η σύνδεση του σαιξπηρικού Βασιλιά Ληρ με το αριστουργηματικό Ραν; Το χάος (στο οποίο παραπέμπει η λέξη Ραν, ποιητικά δοσμένο στην επική ταινία, μοιάζει να ισοπεδώνει κάθε ανθρώπινη οίηση μεγαλείου). Η βία, εκτυλίσσεται άηχη για δώδεκα λεπτά στη σκηνή της πολιορκίας του κάστρου επιβεβαιώνοντας την έμπνευση του αρχαίου τραγικού, όταν στον Προμηθέα Δεσμώτη θέλει τη Βία βουβό πρόσωπο – ποια ανάγκη έχει άλλωστε να μιλήσει; Λεπτές συνδέσεις, συνειρμοί αναπόφευκτοι.

Ανατόμος της ανθρώπινης ύπαρξης

kyriakidis ex


Στη ματιά του Κυριακίδη ο σκηνοθέτης δεν είναι μόνον ο οξύνους παρατηρητής του κόσμου που τον περιβάλλει, δεν είναι μόνον ο αναγνώστης που μεταποιεί τον λόγο σε εικόνα, είναι και ένας δυνάμει ανατόμος της ανθρώπινης ύπαρξης (ή της ανθρώπινης περιπέτειας) με όλο το ρίσκο που έχει ένα ανάλογο εγχείρημα από την απόλυτη επιτυχία στην εύρεση της αρχέγονης αιτιοκρατίας που κανοναρχεί τη σύνδεση της θνητότητας με τους συμπαντικούς νόμους, ως τη διαρκή (φαινομενικά αδιέξοδη ωστόσο πλούσια σε προσφερόμενες εκδοχές) αναζήτησή της. Μιλώντας για την περίπτωση της Τώνιας Μαρκετάκη και της ταινίας της Ιωάννης ο βίαιος θα γράψει:

«Η Μαρκετάκη κατορθώνει να πραγματοποιήσει το μέγα οξύμωρο: να πείσει για τη βαθιά αμφιβολία της ως προς την πειστικότητα των φαινομένων και να περάσει με εκπληκτική σιγουριά στον θεατή τη “δαιμόνια αμηχανία” ενός σκηνοθέτη που ανα-πλάθει τον κόσμο με την αναποφασιστικότητα ενός αδόκιμου, ελάσσονος θεού». (σ.248)

Τα κείμενα του βιβλίου, έτσι συγκεντρωμένα εδώ, μετά τις πρώτες δημοσιεύσεις τους μέσα στα σαράντα προηγούμενα χρόνια σε βιβλία ή σε περιοδικά και εφημερίδες, αποτελούν τις ψηφίδες του κινηματογραφικού κόσμου του Αχιλλέα Κυριακίδη· μια ευκαιρία για συνολική εποπτεία, αν φυσικά μπορεί να νοηθεί ποτέ στο σύνολό της η εξαιρετική θέα στον μαγικό κόσμο της οθόνης αλλά και του λόγου, που αποκτήθηκε από αυτόν τον λάτρη της εικόνας και της γραφής. Γιατί, όπως γράφει ο ίδιος: «Μήπως, τελικά, η τέχνη δεν είναι νοητή παρά δι’ εσόπτρου και εν αινίγματι;» (σελ. 311). Πολλαπλοί καθρέφτες, αντικατοπτρισμοί, προσωπικές θεωρήσεις, όπως και ερμηνείες μέσω των δικών μας βιωμάτων· αναπόφευκτη υποκειμενικότητα, σωτήρια εν προκειμένω, καθώς προσδίδει πολυσημία και στην εικόνα αλλά και στον λόγο.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας. Το επόμενο διάστημα κυκλοφορεί το νέο της βιβλίο «Παλίμψηστη του Λύκου μου μορφή» (εκδ. ΑΩ).


ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ από το ΒΙΒΛΙΟ

«Είπατε πως μεγάλες ταινίες είναι αυτές που επιζούν στο χρόνο. Ας πούμε ότι συμφωνώ. Να ρωτήσω όμως κι εγώ με τη σειρά μου: Ποιο χρόνο; Τον δικό σας; Των κριτικών; Των σημειολόγων; Προτιμώ να το θέσω διαφορετικά: για μένα, μεγάλες ταινίες είναι αυτές που μένουν ολοζώντανες στη μνήμη μου. Η μνήμη μου, που βέβαια είναι η εντελώς προσωπική μου εκδοχή του χρόνου, είναι πολύ πιο ελαστική: εκτείνεται και αναδιπλώνεται, διαγράφει και διορθώνει, ταξινομεί και ανακεφαλαιώνει. Μ’ άλλα λόγια, μπορώ να σας μιλήσω –και να σας μιλάω για ώρες– για τις ταινίες που αγαπώ· γιατί πιστεύω πως η σχέση του ανθρώπου με το έργο τέχνης είναι πρώτιστα αισθηματική. Αγαπάς ή δεν αγαπάς. Αυτό είν’ όλο. Αδυνατώ να προσεγγίσω την τέχνη με χειρουργικές διαθέσεις, ακριβώς όπως μου είναι αδύνατον να μιλήσω αντικειμενικά και, κυρίως, ψύχραιμα γι’ αυτό το πρόσωπο που βρίσκω καθημερινά να με παραφυλάει μες στον καθρέφτη μου. Όλες οι δικές μου μεγάλες ταινίες παραμένουν μέσα μου, σε μια περίοπτη θέση του μυαλού μου, ασφαλείς και χαϊδεμένες, ντυμένες μ’ όλη εκείνη την αναιτιολόγητη σπουδαιότητα που έχουν και τα πιο αγαπημένα μου όνειρα ή οι κινήσεις των μικρών παιδιών στον ύπνο τους». (σ.25-26)

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η αρχιτεκτονική της εικόνας» του Γιούχανι Πάλλασμαα (μελέτη) – Όταν ο κινηματογραφικός χώρος γίνεται πρωταγωνιστής

«Η αρχιτεκτονική της εικόνας» του Γιούχανι Πάλλασμαα (μελέτη) – Όταν ο κινηματογραφικός χώρος γίνεται πρωταγωνιστής

Για τη μελέτη του Γιούχανι Πάλλασμαα (Juhani Pallasmaa) «Η αρχιτεκτονική της εικόνας – Ο υπαρξιακός χώρος στον κινηματογράφο» (μτφρ. Παρασκευή Παντελιάδου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης). Εικόνα: Από την ταινία «Η λάμψη» (1980) του Στάνλεϊ ...

«Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος ως σκηνοθέτης αρχαίου δράματος» του Μανώλη Σειραγάκη (κριτική) – Η μεγάλη προσφορά ενός αμφιλεγόμενου δημιουργού

«Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος ως σκηνοθέτης αρχαίου δράματος» του Μανώλη Σειραγάκη (κριτική) – Η μεγάλη προσφορά ενός αμφιλεγόμενου δημιουργού

Για τη μελέτη του Μανώλη Σειραγάκη «Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος ως σκηνοθέτης αρχαίου δράματος» (εκδ. Παπαζήση). Εικόνα: Από την παράσταση «Κερένια κούκλα» του Σίμου Κακάλα.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

...

«Όψεις της ψηφιακής τέχνης στην Ελλάδα» της Μαρκέλλας-Ελπίδας Τσίχλα – Η δημιουργία στην εποχή των νέων μέσων

«Όψεις της ψηφιακής τέχνης στην Ελλάδα» της Μαρκέλλας-Ελπίδας Τσίχλα – Η δημιουργία στην εποχή των νέων μέσων

Για τη μελέτη της Μαρκέλλας-Ελπίδας Τσίχλα «Όψεις της ψηφιακής τέχνης στην Ελλάδα: Από την ηλεκτρική τέχνη στα νέα μέσα» (εκδ. Επίκεντρο). Εικόνα: Από την έκθεση «Plásmata: Bodies, dreams, and data» © Στέλιος Τζετζιάς

Γράφει ο Πέτρος Γκοσιόπουλος

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Οι ζωές των ζώων» του Τζ. Μ. Κουτσί (νουβέλα) – Φιλόσοφοι, ποιητές και επιστήμονες απέναντι στις γενοκτονίες ζώων

«Οι ζωές των ζώων» του Τζ. Μ. Κουτσί (νουβέλα) – Φιλόσοφοι, ποιητές και επιστήμονες απέναντι στις γενοκτονίες ζώων

Για τη νουβέλα του Τζ. Μ. Κουτσί (J. M. Coetzee) «Οι ζωές των ζώων» (εισ. Ευγενία Μυλωνάκη, μτφρ. Γιάννης Μολυνδρής, εκδ. Κύκλος). Εικόνα: Από την έκδοση του Princeton University Press.

Γράφει ο Παναγιώτης Τσιαμούρας

...
Λογοτεχνικά Βραβεία Jean Moreas: Οι βραχείες λίστες στις πέντε κατηγορίες

Λογοτεχνικά Βραβεία Jean Moreas: Οι βραχείες λίστες στις πέντε κατηγορίες

Οι Επιτροπές Ποίησης και Πεζογραφίας των Διεθνών Λογοτεχνικών Βραβείων Jean Moreas ανακοίνωσαν τις βραχείες λίστες για βιβλία που εκδόθηκαν το 2025.

Επιμέλεια: Book Press

Οι Επιτροπές Ποίησης και Πεζογραφίας των ...

Το Ίδρυμα Ωνάση στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης – Τρεις ταινίες και απονομή του Onassis Film Award

Το Ίδρυμα Ωνάση στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης – Τρεις ταινίες και απονομή του Onassis Film Award

Το Ίδρυμα Ωνάση συμμετείχε στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης με τρεις ταινίες. Παράλληλα, απένειμε για έκτη χρονιά το Onassis Film Award, το οποίο φέτος απέσπασε η ταινία «Mignon» της Σοφίας Γεωργοβασίλη.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τιμ Μάρσαλ [Tim Marshall] «Παιχνίδι σκιών – Η πρώτη πράξη του νέου ψυχρού πολέμου μεταξύ Ανατολής και Δύσης» (μτφρ. Σπύρος Κατσούλας, πρόλογος Ηλίας Μαγκλίνης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 18 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστό...

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από τη συλλογή διηγημάτων της Μαρίτσας Περ. Ράλλη «Από το ένα στο άλλο 10+1 διηγήματα», η οποία θα κυκλοφορήσει, στη σειρά «Τα αειθαλή», αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Τόπος. Κεντρική εικόνα: Η Μ. Ράλλη σε νεανική φωτογραφία (studio Nelly’s), από το Αρχείο της Μαρίας Ράλλη – ΜΙΕΤ, Λογ...

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φελισιτέ ντε Ζανλίς [Félicité de Genlis] «Η γυναίκα συγγραφέας» (μτφρ. Διονύσης Γιαννάτος, εισαγωγή – επιμέλεια – επίμετρο: Μαρία Σπυριδοπούλου), το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Ροές.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας που ξεχωρίσαμε από την πρόσφατη βιβλιοπαραγωγή. Ανάμεσά τους, κάποια βραβευμένα, κάποια παλαιότερα, που μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, κάποια λογοτεχνικά ντεμπούτα. 

...

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Έξι σημαντικές προσωπικότητες από τον χώρο της μουσικής (αυτο)βιογραφούνται και αποκαλύπτουν τις προσωπικές τους διαδρομές, μέσα από τις εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες, προς τη δημιουργία του έργου τους.

Επιλογή-παρουσίαση: Κώστας Αγοραστός

Πολλοί είναι ...

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τρία καλά αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν πρόσφατα: Φώτης Δούσος, Γιάννης Μαρής, Αντόνιο Μαντσίνι. Αντισυμβατικοί αστυνομικοί, αδικία και δωσιλογισμός σε λιτή αφήγηση και μεσογειακό νουάρ για το δικαίωμα στην αυτοδικία. ©istock

Επιλογή-παρουσίαση: Χ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΦΑΚΕΛΟΙ