handke peter

Για την ποιητική συλλογή του Πέτερ Χάντκε [Peter Handke] «Άπαντα τα ποιήματα» (μτφρ. Ιωάννα Διαμαντοπούλου-Νότντουρφτ, εκδ. Βακχικόν).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Δεν είμαι ποιητής». Με την κατηγορηματικότητα που τον χαρακτηρίζει, ο Πέτερ Χάντκε αρνήθηκε κάποια στιγμή την πρόταση του εκδότη του να συγκεντρωθούν σε έναν τόμο όλα τα ποιήματα που έγραψε -κυρίως- νεαρός.

Μα, ακόμη κι όταν υπέκυψε τελικά στις πιέσεις του, η συγκεντρωτική έκδοση που προέκυψε (με την αμέριστη συμβολή του, καθώς ήταν εκείνος που καθόρισε τη δομή του βιβλίου) έφερε έναν τίτλο που έδινε το δικαίωμα στη δισημία να εξηγήσει τα ανεξήγητα. Ίσως μόνο ο Πέτερ Χάντκε θα μπορούσε να ονομάσει τα ποιητικά του άπαντα «Ζωή χωρίς ποίηση» (2007).

Η έκδοση περιλάμβανε τη συλλογή «Ο εσωτερικός κόσμος του εξωτερικού κόσμου του εσωτερικού κόσμου», την οποία έγραψε σε ηλικία 23 ετών (1965), το μακροσκελές ποίημα «Ποίημα για τη Διάρκεια» που έγραψε το 1987, καθώς επίσης αποσπάσματα πρόζας, σκίτσα και σημειώσεις από πέντε ημερολόγιά του. 

Η παρούσα έκδοση, Άπαντα τα ποιήματα (μτφρ. Ιωάννα Διαμαντοπούλου-Νότντουρφτ, εκδ. Βακχικόν) διατηρεί μόνο το αμιγώς ποιητικό corpus και όχι τα «παρελκόμενα» της συγγραφικών εγχειρημάτων του Αυστριακού Νομπελίστα.

Το παράδοξο

Υπάρχει ένα ενδιαφέρον παράδοξο στην περίπτωση του Χάντκε, ένα από τα πολλά που και ο ίδιος έχει βοηθήσει να ευδοκιμήσουν γύρω από το όνομά του: ναι μεν είναι παγκοίνως γνωστός ως πεζογράφος, ναι μεν ο ίδιος επιμένει πως δεν επιθυμεί να ονομάζεται ποιητής, εντούτοις η ποίηση διακρίνεται σε κάθε βιβλίο του.

Είναι ο τροπισμός της γραφής του (πάντα διαφεύγων, διαρκώς έξω από τους τρέχοντες ορισμούς των λέξεων, μονίμως σε διαπάλη με το επίσημο συντακτικό και τους γραμματικούς νόμους) που τον καθιστούν μη κατατάξιμο.

Αν μη τι άλλο, ποτέ δεν θα αναγνωστεί ένα βιβλίο πεζογραφίας του Χάντκε επί τη βάση της πλοκής ή των εδραίων χαρακτήρων, αλλά της κειμενικής κατάστασης που, πολλές φορές, ορίζεται από τον ίδιο με όρους αισθητικής, καλλιτεχνίας και ευάγωγου πειραματισμού.

Από την άλλη, είτε ασυνείδητα είτε εμπρόθετα, τα περισσότερα βιβλία πεζογραφία του έχουν τίτλους εξόχως ποιητικούς (βλ. Το βάρος του κόσμου ή Ανέμελη δυστυχία).

Αν υπάρχει ένα σημείο συνάντησης της ποίησής του με το πεζογραφικό του έργο είναι στο επίπεδο της γλώσσας. Όχι, όμως με την φιλολογική ερμηνεία της έννοιας «γλώσσα».

Αν υπάρχει ένα σημείο συνάντησης της ποίησής του με το πεζογραφικό του έργο είναι στο επίπεδο της γλώσσας. Όχι, όμως με την φιλολογική ερμηνεία της έννοιας «γλώσσα», αλλά με την εξόχως απελευθερωτική διάθεση του δημιουργού να υπερβεί τα όριά της, να την υποσκάψει, ακόμη και να την διαστρέψει έτσι ώστε, αναβαπτισμένη πια, να της προσδώσει καινούργια νοήματα.

Πολλές φορές κρυπτικά, καινοφανή, ακόμη και ακατανότητα προς τον αναγνώστη. Όπως εύστοχα σημειώνει η μεταφράστρια Ιωάννα Διαμαντοπούλου-Νότντουρφτ στο προλογικό της σημείωμα, η γερμανική έκδοση των ποιητικών απάντων του δεν περιλαμβάνει καμία βοηθητική προς τον αναγνώστη σημείωση.

Ωσάν να αφήνεται αυτός που διαβάζει τα ποιήματα αβοήθητος στον βαθύ ωκεανό των νοημάτων, κάτι που εν πολλοίς ισχύει.

Η απόσταση 

Ο Χάντκε αποδίδει τη «δυσκολία» πρόσβασης των κειμένων του (και των ποιημάτων του) προς τον αναγνώστη με την έκφραση «langsamkeit» που επί το ελληνικότερον σημαίνει η διατήρηση ενός ορισμένου βαθμού απόστασης από ένα συγκεκριμένο θέμα (ακόμη κι όταν αυτό προδήλως υπάρχει).

Αδιαφορεί παντελώς να «πείσει» τον αναγνώστη του και στην ουσία τον οδηγεί από την «καταβρόχθιση» του κειμένου στην πράξη της παρατήρησης. Κάτι τέτοιο είναι σαφώς πιο δύσκολο σε ένα πεζογραφικό κείμενο, σε αντίθεση με την ποιητική φόρμα που στέκει ακέραιη δίχως να χρειάζεται μια κάποια συγκεκριμένη ερμηνεία.

Το 2006, σε μια συνέντευξη που είχε παραχωρήσει στους New York Times, είχε ερωτηθεί αν θεωρεί τον εαυτό του «αβανγκάρντ» μυθιστοριογράφο και θεατρικό συγγραφέα. Ο Χάντκε, δίχως, να το σκεφτεί περαιτέρω δήλωσε: «Εγώ; Όχι, είμαι κλασικός συγγραφέας». 

Το 2006, σε μια συνέντευξη που είχε παραχωρήσει στους New York Times, είχε ερωτηθεί αν θεωρεί τον εαυτό του «αβανγκάρντ» μυθιστοριογράφο και θεατρικό συγγραφέα. Ο Χάντκε, δίχως, να το σκεφτεί περαιτέρω δήλωσε: «Εγώ; Όχι, είμαι κλασικός συγγραφέας. Είμαι συντηρητικός κλασικός συγγραφέας».

Αντιποιητικά ποιήματα 

Υπό αυτό το πρίσμα, το γεγονός ότι μέσα στο ποιητικό του έργο εντάσσει αντιποιητικά ποιήματα (τι θαυμαστή αντίφαση) όπως η σύνθεση της ποδοσφαιρικής ομάδας της Νυρεμβέργης, το ιαπωνικό hit parade του 1968, τους τίτλους έναρξης της ταινίας «Μπόντι και Κλάιντ» ή ακόμη και ένα τυχαίο απόκομμα εφημερίδας (δίχως περαιτέρω σχολιασμό), όλα αυτά δεν θα πρέπει να θεωρηθούν ντανταϊστικά παιχνιδίσματα, αλλά κομμάτι αυτού που ο ίδιος θεωρεί μέρος της καθημερινότητάς του.

Τα εφηβικά ποιήματά του, αυτά της συλλογής «Ο εσωτερικός κόσμος του εξωτερικού κόσμου του εσωτερικού κόσμου» δονούνται από τη διάθεσή του να παίξει με τις λέξεις και το συντακτικό και να πυροδοτήσει κάθε σύμβαση.

Ο νεανικός εαυτός του Χάντκε βιώνει μια αντίφαση (σαν όλος ο κόσμος να έχει έρθει ανάποδα), την οποία αποτυπώνει και ποιητικά.

Ο ανάποδος κόσμος

Αποκοιμισμένος ξυπνώ:
Δεν κοιτώ τα αντικείμενα και τα αντικείμενα κοιτούν εμένα,
δεν κινούμαι και το δάπεδο κάτω από τα πόδια μου με κινεί,
δεν με βλέπω στον καθρέφτη και το κοιτάζομαι στον καθρέφτη,
δεν λέω λέξεις και οι λέξεις με ομιλούν,
πάω προς το παράθυρο και ανοίγομαι.

Ο Χάντκε αυτοπαρατηρείται ωσάν να αναζητεί την φαινομενολογία της ύπαρξης μέσα από ορισμούς του τι είναι και τι δεν είναι (όσο κι αν, εντέλει, καταλήγει πως είναι όλα αυτά που είναι και δεν είναι).

Τι δεν είμαι, τι δεν έχω, τι δεν θέλω, τι δεν θα ήθελα/και τι θα ήθελα, τι έχω και τι είμαι

Τι ΤΕΛΙΚΑ δεν είμαι:
Δεν είμαι τελικά ένας καραγκιόζης
Δεν είμαι τελικά φύλακας τρελοκομείου
Δεν είμαι μια χωματερή σκουπιδιών
Δεν είμαι φιλανθρωπικός σύλλογος
Δεν είμαι παρηγορητής ψυχών
Δεν είμαι χρηματοπιστωτικό ίδρυμα
Δεν είμαι χαλάκι πόρτας σας
Δεν είμαι γραφείο πληροφοριών.

Ενίοτε σαρκαστικά παιγνιώδης δεν διστάζει στο ποίημα «Τον νεκρό πενθούν» να παραθέσει -εν είδει στίχων- τα ιδρύματα, τους φορείς και του συλλόγους που πενθούν έναν άγνωστο νεκρό.

vakxikon hadcke apanta ta poihmataΣτο ποίημα-ποταμό «Ποίημα για τη Διάρκεια», το οποίο αποτελεί το δεύτερο μέρος της παρούσας έκδοσης, ο Χάντκε εισέρχεται σε ένα από τα αγαπημένα του πεδία που είναι ο χρόνος. Σε τούτο το ποίημα ο ενήλικος Χάντκε (ήδη πενήντα χρονών όταν το έγραψε) κάνει ανάποδα βήματα για τα συναντήσει τον μικρό Πέτερ στη λίμνη Γκρίφεν που πλέον έχει επιχωματωθεί.

Ποίημα για τη Διάρκεια

Εδώ και καιρό θέλω να γράψω τη Διάρκεια,
όχι κάποια έκθεση, κάποιο θεατρικό, κάποια ιστορία,
η Διάρκεια πιέζει προς Ποίημα.
Θέλω να αναρωτηθώ με ένα ποίημα,
να θυμηθώ με ένα ποίημα,
να ορίσω και να διαφυλάξω με ένα ποίημα,
αυτό που είναι Διάρκεια.

Παρελθόν και παρόν ενώνονται, συλλειτουργούν, δημιουργούν μια νέα χρονικότητα, αυτή που ο ίδιος ονομάζει Διάρκεια και έχει να κάνει με το συνεχές του χρόνου και την παρηγορητική ή μη ανάκλησή του.


Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Μπλε ήλιος» (εκδ. Μεταίχμιο). 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μετείκασμα» του Σωκράτη Καμπουρόπουλου (κριτική) – Ό,τι μένει από τις στιγμές της ζωής που χάνονται

«Μετείκασμα» του Σωκράτη Καμπουρόπουλου (κριτική) – Ό,τι μένει από τις στιγμές της ζωής που χάνονται

Για την ποιητική συλλογή του Σωκράτη Καμπουρόπουλου «Μετείκασμα» (εκδ. Θράκα). Κεντρική εικόνα: Αυτοπροσωπογραφία του ζωγράφου Τζόρτζιο Μοράντι.

Γράφει ο Μιχάλης Μακρόπουλος 

Ένα πρόσωπο σ’ ένα χώρο, ένα στιγμιότυ...

«Σας αρέσουν τα σονέτα;» του Νίκου Παπάνα (κριτική) – Το ποιητικό μυστήριο του έρωτα

«Σας αρέσουν τα σονέτα;» του Νίκου Παπάνα (κριτική) – Το ποιητικό μυστήριο του έρωτα

Για την ποιητική συλλογή του Νίκου Παπάνα «Σας αρέσουν τα σονέτα;» (εκδ. Ιωλκός). Κεντρική εικόνα: O πίνακας του Jean Pierre Saint-Ours «Η επανένωση του Έρωτα και της Ψυχής».

Γράφει η Ελένη Παπανδρέου

Ο Νίκος Παπάνας με την...

«Προτελευταία αλήθεια» του Κυριάκου Ευθυμίου (κριτική) – Εκταφές και Αναστάσεις

«Προτελευταία αλήθεια» του Κυριάκου Ευθυμίου (κριτική) – Εκταφές και Αναστάσεις

Για την ποιητική συλλογή του Κυριάκου Ευθυμίου «Προτελευταία αλήθεια» (εκδ. Σαιξπηρικόν). Κεντρική εικόνα: πίνακας της Berthe Morisot.  

Γράφει η Έλσα Κορνέτη  

Ο ποιητής διακατέχεται από ένα είδος πνευμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Πόσα βιβλία εκδόθηκαν το 2023 και ποια κατηγορία προηγείται; Εξακολουθεί η λογοτεχνία να κρατάει τα σκήπτρα; Ποια είναι η μέση τιμή ενός βιβλίου και τι γίνεται με τις αυτοεκδόσεις; Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε πρόσφατα ο ΟΣΔΕΛ από την osdelnet δίνουν πολλές απαντήσεις για τάσεις και παθολογίες στο χώρο του βιβλίου....

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ