Για το βιβλίο «Lidija’s little flowers» («Τα μικρά άνθη της Λίντια») της Ίνγκα Άμπελ (Inga Ābele), βιογραφία της Λίντια Λάσμαν Ντορόνινα (Lidija Doroņina-Lasmane), υποψήφιας για το Νόμπελ Ειρήνης που κρατήθηκε για χρόνια στις σοβιετικές φυλακές και στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.
Γράφει η Μαρία Δαλαμήτρου
Τον Ιούλιο του 2025 η Lidija γιόρτασε τα εκατοστά της γενέθλια. Τον προηγούμενο αιώνα, δεκατέσσερα από αυτά τα είχε περάσει σε σοβιετικές φυλακές και στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Η πρώτη καταδίκη ήρθε το 1947 για την υποστήριξη και υπόθαλψη Λετονών παρτιζάνων, η δεύτερη καταδίκη ήρθε το 1970 για τη διάδοση αντι-σοβιετικής και θρησκευτικής λογοτεχνίας, και η τρίτη καταδίκη ήρθε το 1983 στο πλαίσιο της καταστολής ελευθεριών όσων πολιτών διέδιδαν αντικαθεστωτικές ιδέες. Η μαρτυρία της για όλα όσα βίωσε έρχεται να συμπληρώσει τα ράφια της τεκμηριωτικής λογοτεχνίας με το βιβλίο Lidija’s little flowers, καθώς, όπως λέει, «η βιογραφία μου είναι στενά συνυφασμένη με τη βιογραφία της Λετονίας, αφού είμαι μόνο εφτά χρόνια μικρότερη από τη χώρα μου».1
Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Ρωσική Επανάσταση, η Λετονία ανακηρύχθηκε αυτόνομη χώρα στις 18 Νοεμβρίου του 1918. Η ανεξαρτησία της κράτησε μέχρι το 1939.
Η μελέτη της Ιστορίας σήμερα στρέφεται στην και αξιοποιεί την προφορική μαρτυρία. Η μετάφραση του βιβλίου της Lidija στα αγγλικά, και άρα η διάδοση της μαρτυρίας της σε όλο τον κόσμο, έγινε με την υποστήριξη του Μουσείου Κατοχής της Λετονίας. Για τον Έλληνα αναγνώστη, η λέξη «κατοχή» παραπέμπει σαφώς στη γερμανική κατοχή της χώρας. Για τους Λετονούς, η κατοχή έχει δύο υπαίτιους, γι’ αυτό και το Μουσείο Κατοχής, που βρίσκεται στη Ρίγα, είναι ισομοιρασμένο σε δύο πτέρυγες: τη σοβιετική κατοχή και τη ναζιστική κατοχή. Σκοπός του Μουσείου είναι «να θυμίσει τι συνέβη στη Λετονία, στους ανθρώπους της και στη χώρα κατά τη διάρκεια του σοβιετικού και γερμανικού-ναζιστικού καθεστώτος από το 1940 έως το 1991».2 Ως γνωστόν, στη Βαλτική γιορτάζουν την ανεξαρτησία τους το 1991, και όχι το 1945, όπως στην υπόλοιπη Ευρώπη. Μάλιστα, στο βιβλίο της η Lidija δίνει τον τίτλο «Η φρίκη της 9ης Μαΐου 1945» στο σχετικό κεφάλαιο, και σε μία ημερομηνία την οποία εμείς γιορτάζουμε ως Ημέρα της Ευρώπης. Και ποια είναι η φρίκη της 9ης Μαΐου για τους Λετονούς, είναι γνωστό. Όπως λέει στο βιβλίο της:
«Ο πόλεμος τελείωσε 8 Μαΐου του 1945. Η επόμενη μέρα, 9 Μαΐου, ήταν η χειρότερη μέρα της ζωής μου. Πρώτη κατέφθασε μία σοφή συμβουλή: “Λερωθείτε. Φορέστε κουρέλια. Φανείτε λιγότερο άνθρωποι!” Ήταν που οι Ρώσοι κατέβαιναν στα μέρη μας σαν βάρβαροι, βιάζοντας τις γυναίκες και λεηλατώντας. Προσπαθήσαμε να προστατευτούμε όσο καλύτερα μπορούσαμε. Η μικρή μου αδερφή ήταν 14, εγώ είχα γίνει 20. Είχαμε ακουστά πως οι Ρώσοι δεν ήθελαν τις μολυσματικές ασθένειες, και δεν πήγαιναν όπου υπήρχε άρρωστος. Τύλιξα ένα μαντήλι γύρω από τον λαιμό μου, και προσποιήθηκα πως είχα διφθερίτιδα. Η αδερφή μου αλοίφτηκε ολόκληρη με κοπριά...» (σελ. 58-9).
Tο βιβλίο της Lidija τιτλοφορείται ως Τα μικρά άνθη της Λίντια, όπου «άνθη» οι σημειώσεις της Lidija τις οποίες συμμάζεψε και οργάνωσε σε κεφάλαια η Λετονή συγγραφέας Inga Ābele. Το βιβλίο προλογίζει ο Valters Nollendorfs, σε παραγράφους με τον πλαγιότιτλο μη-με-λησμόνει, παραπέμποντας σε άνθος και αυτός και, κυρίως, στην ανάγκη διατήρησης στη μνήμη αυτών που έγιναν. Ο Nollendorfs είναι μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής του Μουσείου Κατοχής της Λετονίας, και προέρχεται από οικογένεια που επίσης εκτοπίστηκε, σε στρατόπεδο στη Γερμανία. Στον πρόλογό του, υπεραμύνεται της αξίας του βιβλίου της Lidija, την οποία μάλιστα παρομοιάζει με άνθος, οι σπόροι του οποίου εγγυώνται κάθε φορά την άνοιξη.
Όταν η μυστική αστυνομία Cheka τη συνέλαβε, τη δεύτερη φορά, το ενοχοποιητικό στοιχείο ήταν η μετάφραση εκ μέρους της, και αναπαραγωγή, μίας πρότασης του Ρώσου αντικαθεστωτικού Αλεξάντρ Σολζενίτσιν.
Με δεδομένη τη δύναμη των βιβλίων να φυτεύουν ιδέες στις συνειδήσεις, είναι εύλογο οι δύο από τις τρεις καταδίκες της Lidija από το καθεστώς να προήλθαν ακριβώς λόγω διάδοσης απαγορευμένων βιβλίων. Η αναπαραγωγή αυτών ήταν έγκλημα στη Σοβιετική Ένωση, γνωστό ως Samizdat. Όταν η μυστική αστυνομία Cheka τη συνέλαβε, τη δεύτερη φορά, το ενοχοποιητικό στοιχείο ήταν η μετάφραση εκ μέρους της, και αναπαραγωγή, μίας πρότασης του Ρώσου αντικαθεστωτικού Αλεξάντρ Σολζενίτσιν. Μεταφράζεται η μαρτυρία της Lidija από το σχετικό κεφάλαιο του βιβλίου της:
«Η επίμαχη πρόταση ήταν: "Αν οι πάγοι της Ανταρκτικής λιώσουν αύριο, εμείς όλοι θα γίνουμε μια θάλασσα πνιγμένων, και τότε σε τίνων τα κεφάλια θα φυτέψετε τις ιδέες σας για την πάλη των τάξεων;”
Ο ανακριτής κάλεσε αρκετούς μάρτυρες στη δίκη μου, τους οποίους στη συνέχεια εκφόβιζε με ερωτήσεις όπως: “Ω, αυτή η Lidija! Δε σας αφήνει στην ησυχία σας, αλλά σάς επιβάλλει τέτοια βιβλία, έτσι δεν είναι;” “Σας έδωσε αυτά τα βιβλία χωρίς να σας ρωτήσει, έτσι δεν είναι;”
“Ναι, έτσι είναι”, έλεγαν οι μάρτυρες, λόγω φόβου υποθέτω.
Ρώτησα τον ανακριτή: “Δεν σας αρέσει που οι άνθρωποι γράφουν τέτοια κείμενα και περιγελούν το σύστημά σας, αλλά δεν ρωτήσατε ούτε έναν μάρτυρα για τη γνώμη του για αυτά τα κείμενα. Δε ρωτήσατε καν εμένα! Αχ και να ρωτούσατε κάποιον, έστω μία φορά. Για ρωτήστε έναν τώρα!”
Και τότε εκείνος ρώτησε. Ρώτησε μία νεαρή γυναίκα που δούλευε σε βιβλιοπωλείο: “Ποια η γνώμη σας για αυτά τα κείμενα;” Απάντησε εκείνη: “Κοιτάξτε, αν τα πράγματα είναι όντως όπως λέει ο συγγραφέας, τότε είναι φριχτό!”
Μία εκκωφαντική ησυχία κυρίευσε όλο το ακροατήριο, το οποίο αποτελούνταν από νεαρά και μορφωμένα μέλη της ιντελιτζένσια. Κάποιοι χειρονομούσαν αθόρυβα εις ένδειξη υποστήριξης, αλλά όλοι καθόντουσαν αμίλητοι, κατατρομαγμένοι, νιώθοντας πως έπρεπε να με καταδικάσουν με τη σιωπή τους. Τι ντροπή! Μα τι υπήρχε να φοβηθούμε; Η φτωχή μας ιντελιτζένσια, που αναγκάστηκε από τη Lidija να διαβάσει Σολζενίτσιν, που αναγκάστηκε να γελάσει εις βάρος του σοβιετικού συστήματος! Οποία τραγωδία!» (σελ. 88-9)
Στην τελευταία καταδίκη της, η κατηγορία ήταν, ανάμεσα σε άλλα, πως η Lidija, γνωστή πια στο καθεστώς, είχε βρεθεί να έχει στην κατοχή της βιβλίο του Λετονού εξόριστου συγγραφέα Anšlavs Eglītis. Λέει η Lidija:
«Το βιβλίο δεν ήταν καν δικό μου, αλλά κάποιου άλλου, τον οποίο επίσης ανέκριναν, και εκείνος είχε παραδεχθεί πως ήταν δικό του. Είχαν πάρει ακόμη και τα δαχτυλικά αποτυπώματα από το βιβλίο για να βρούνε ποιος το διάβαζε. Τα δικά μου αποτυπώματα δεν υπήρχαν πάνω του, γιατί εγώ γύριζα αλλιώς τις σελίδες. Ο ανακριτής μού είπε πως ένας μελετητής της λογοτεχνίας είχε ισχυριστεί ότι το βιβλίο περιείχε αντισοβιετική προπαγάνδα, γιατί ήταν γραμμένο λες και η Λετονία βρισκόταν σε κατοχή, λες και χιλιάδες Λετονοί είχαν εκτοπιστεί στη Σιβηρία το 1941, λες και ακόμη περισσότεροι είχαν εκτοπιστεί το 1949. Όλο ένα λες και. Οπότε του απάντησα:
“Τι μας περάσατε, δύο Λετονούς που τα βιώσαμε αυτά προσωπικά και τα είδαμε με τα ίδια μας τα μάτια, να λέμε τώρα ο ένας στον άλλον ότι αυτά δε συνέβησαν; Για ποιους μας περάσατε;» (σελ. 107-8).
Ήρωες συνειδήσεως
Το απαράμιλλο θάρρος της Lidija να αντιμετωπίζει κάθε φορά την επόμενη καταδίκη της και να μην λυγίζει απέναντι σε ένα καθεστώς που ήταν γνωστό πως θα προχωρούσε σε καταδίκες ακόμη και με την παραμικρή υποψία, ή και απουσία, ενοχοποιητικής δράσης, αυτό είναι που ξεχωρίζει και τη ζωή της, δικαιωματικά απλωμένη σε εκατό χρόνια ώστε να προλάβει να ζήσει η Lidija όσα οι φυλακές τής στέρησαν, αλλά και τη μαρτυρία της. Η ζωή της είναι ένα μουσείο καλά διατηρημένων δεκαετιών, πέντε από τις οποίες πέρασαν χωρίς ελευθερία και δικαιώματα. Το βιβλίο της διασώζει σε μικρά καλογραμμένα κεφάλαια αυτές τις πέντε δεκαετίες, με τον τρόπο που και το Μουσείο Κατοχής της Λετονίας κάνει, στην αίθουσά του με το όνομα «Ήρωες Συνειδήσεως» για όσους, όπως η Lidija, αψήφισαν το καθεστώς. Γι’ αυτό και η Λετονή συγγραφέας Inga Ābele, που οργάνωσε τη μαρτυρία της Lidija σε βιβλίο, λέει για την τελευταία πως «Η Lidija Lasmane είναι ο πιο θαρραλέος άνθρωπος που ξέρω».
Όταν η Lidija, το 1994, τιμήθηκε με το Λετονικό Τάγμα των Τριών Αστέρων, αυτή αρνήθηκε δημόσια τον τίτλο, καθώς ο ίδιος απονεμήθηκε και σε πρώην μέλη της KGB.
Η Inga Ābele είναι μία από τις σημαντικότερες Λετονές συγγραφείς σήμερα. Στη χώρα μας γνωρίζουμε ίσως τη Λετονή Nora Ikstena, το βιβλίο της οποίας με τίτλο Μητρικό γάλα κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Βακχικόν. Στο βιβλίο, το μητρικό γάλα είναι το σοβιετικό γάλα. Η μητέρα το δίνει στην κόρη της, αλλά η κόρη δεν το δίνει στο δικό της παιδί, με τον τρόπο που δεν δίνει όλη τη σοβιετική ιδεολογία, και πληρώνει για αυτή της τη στάση. Και η Ikstena σε συνέντευξή της έχει πει πως το Μητρικό γάλα προέκυψε επειδή και η δική της οικογένεια, και η ίδια ακόμη, έζησαν απελάσεις και ανακρίσεις από την KGB. Όταν η Lidija, το 1994, τιμήθηκε με το Λετονικό Τάγμα των Τριών Αστέρων, αυτή αρνήθηκε δημόσια τον τίτλο, καθώς ο ίδιος απονεμήθηκε και σε πρώην μέλη της KGB. Το Μητρικό γάλα θα ήταν ένα από τα απαγορευμένα βιβλία που θα διέδιδε η Lidija τότε, καθώς σε αυτό η Ikstena δε φοβάται να μιλήσει για τον παραλογισμό του καθεστώτος μέσα από τα μάτια της ηρωίδας της: «Στη διάβαση με υποδέχθηκε ένας γρανιτένιος Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν. Ο Λένιν είχε επινοήσει όλη αυτή την αθλιότητα που χιλιάδες άνθρωποι προσπαθούσαν να αντέξουν για περισσότερο από μισό αιώνα τώρα».3
Μισός αιώνας ζωής: για κάποιους, τα πιο δημιουργικά χρόνια. Για τη Lidija Lasmane, πενήντα κλεμμένα χρόνια από την ελευθερία της - τόσα πέρασε σε κατοχή. Το βιβλίο Lidija’s Little Flowers βοηθάει τη φωνή της, το θάρρος της οποίας η Lidija δεν έχασε ποτέ, να διαδοθεί σαν σπόρος ελεύθερης ιδέας σε περισσότερες συνειδήσεις, και επιτρέπει σε περισσότερους ανθρώπους να “επισκεφθούν”, γνωρίσουν και κατανοήσουν, μέσα από τις σελίδες του, την ιστορία μίας τραυματισμένης χώρας.
1 Lidija’s little flowers: A garden of Lidija Lasmane’s reflections. Dienas Grāmata, 2025. Μετάφραση από τα Λετονικά στα Αγγλικά: Māra Rozīte. Μετάφραση από τα Αγγλικά στα ελληνικά δική μου.
2 Από την ιστοσελίδα του Μουσείου: https://okupacijasmuzejs.lv/en/about-the-museum#about
3 Ίκστενα, Νόρα. Μητρικό γάλα. Μετάφραση: Μαριάννα Αβούρη. Αθήνα: Βακχικόν, 2022. σελ. 55-6.
* Η ΜΑΡΙΑ ΔΑΛΑΜΗΤΡΟΥ είναι συγγραφέας, εκπαιδευτικός αγγλικής γλώσσας και Διδάκτωρ Λογοτεχνίας του Essex University.
