«Ο πόλεμος των σκουπιδιών» του Αλεξάντερ Κλαπ (κριτική) – Πού πάνε τα σκουπίδια μας και γιατί δεν θέλουμε να ξέρουμε

Το βιβλίο Ο πόλεμος των σκουπιδιών θα μπορούσε να έχει τον τίτλο «οι βρόμικες αλήθειες των σκουπιδιών», αλλά και η λέξη «πόλεμος» που επέλεξε ο δημοσιογράφος Αλεξάντερ Κλαπ δεν απέχει τόσο από την πραγματικότητα. Από αυτή που περιγράφει ο ίδιος, σίγουρα όχι.

Αλήθεια, πόση σκέψη δαπανούμε καθημερινά για τα σκουπίδια που μαζεύουμε στο σπίτι μας; Ας είμαστε ειλικρινείς, η «σχέση» μας με αυτά ολοκληρώνεται με το που τα πετάξουμε στον κάδο. Έστω, οι οικολογικά συνειδητοποιημένοι θα κάνουν προηγουμένως επιλογή των απορριμμάτων που μπορούν να ανακυκλωθούν, έτσι ώστε να τα πετάξουν στον σωστό κάδο. Ακόμη κι αυτοί, όμως, ελάχιστα πράγματα γνωρίζουν για το ποια διαδρομή ακολουθούν οι σακούλες των σκουπιδιών τους.

Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά το βιβλίο του Κλαπ, το οποίο δεν απηχεί τις προσωπικές του απόψεις (χωρίς αυτές να απουσιάζουν), αλλά είναι αποτέλεσμα επιτόπια έρευνας σε διάφορα σημεία του πλανήτη, τότε αμέσως θα του γεννηθούν εύλογες απορίες, αλλά και συνακόλουθος θυμός για τον ακήρυχτο -πλην καλά εδραιωμένο- πόλεμο (να πάλι η σωστή λέξη) των σκουπιδιών παγκοσμίως.

Από την Αγγλία στην Τουρκία

Πώς θα σας ακουγόταν αν μαθαίνατε πως μια πλαστική σακούλα που ξεκίνησε τη διαδρομή της από το Λονδίνο εντοπίστηκε μέσω GPS στην Ολλανδία, έπειτα στην Πολωνία, για να καταλήξει στην Τουρκία; Τι είδους οδύσσεια είναι αυτή και για ποιον λόγο γίνεται; Όσο και αν φαίνεται παράξενο (ενώ δεν θα έπρεπε), υπάρχει μια διεθνής μαφία που διαχειρίζεται τα σκουπίδια, αποκομίζοντας τεράστιο κέρδος από αυτά που εμείς πετάμε καθημερινά.

Τελικά, καμία από τις φήμες δεν επαληθεύεται, αλλά ο Κλαπ σημειώνει πως το πιο ανησυχητικό στοιχείο του εμπορίου επικίνδυνων αποβλήτων δεν είναι αυτά που γνωρίζουμε. Είναι αυτά που δεν γνωρίζουμε.

Η έρευνα του Κλαπ είναι αποκαλυπτική και ο ίδιος μας τη μεταφέρει αφιλτράριστη στο βιβλίο του. Για τις ανάγκες της δημοσιογραφικής του αποστολής, ταξίδευσε σε διάφορα σημεία του πλανήτη έτσι ώστε να συλλέξει πληροφορίες για την παράνομη μεταφορά αποβλήτων που γίνεται κάτω από τα μάτια όλων των υπευθύνων σε τεράστια κλίμακα. Από τη Γουατεμάλα, σε αναζήτηση μιας μυστικής χωματερής όπου θάβονται επικίνδυνα χημικά -ένα τοξικό Ελ Ντοράντο-, έως το Μπενίν και τα Νησιά Μάρσαλ, όπου υπάρχουν φήμες ότι σχεδιάζεται η απόρριψη ραδιενεργών και βιομηχανικών αποβλήτων σε αυτά τα μέρη.

Τελικά, καμία από τις φήμες δεν επαληθεύεται, αλλά ο Κλαπ σημειώνει πως το πιο ανησυχητικό στοιχείο του εμπορίου επικίνδυνων αποβλήτων δεν είναι αυτά που γνωρίζουμε. Είναι αυτά που δεν γνωρίζουμε. Οι συμφωνίες που πραγματοποιήθηκαν, έγιναν ακριβώς επειδή δεν αποκαλύφθηκαν – και πιθανώς δεν θα αποκαλυφθούν ποτέ.

Η «αθώα» ανακύκλωση

Μήπως είμαστε βαθιά νυχτωμένοι; Μήπως όσα θεωρούμε ως δεδομένα δεν είναι έτσι ακριβώς; Για παράδειγμα, η πολυδιαφημισμένη ανακύκλωση μόνο αθώα δεν είναι, καθώς συχνά ακολουθούνται αρκετά αμφιλεγόμενες -και σαφώς παράνομες- διαδικασίες, ενώ για να συμπληρωθεί το παζλ της ανομίας θα πρέπει να συνυπολογίσουμε και το εξής: οι φτωχοί αυτής της Γης είναι, τελικά, οι ζημιωμένοι καθώς αναγκάζονται να διαχειριστούν τα σκουπίδια των πλουσίων. Ναι, ο καπιταλισμός παράγει ανισότητες και στα απόβλητα.

Σημειώνει με έμφαση πως μια μελέτη που εκπονήθηκε το 2020 από το περιοδικό Nature διαπίστωσε ότι η συνολική μάζα των ανθρώπινων αποβλήτων στον πλανήτη… είχε φτάσει να ισούται με τη συνολική βιομάζα του πλανήτη.

Στην άκρως αποκαλυπτική εισαγωγή του, ο Κλαπ αναφέρει πως κάποιοι ακτιβιστές τοποθέτησαν τσιπάκια GPS σε κάδους ανακύκλωσης, έτσι ώστε να εποπτεύσουν πού καταλήγουν αυτά που πετάμε. Τα ευρήματά τους τα αναφέραμε πιο πάνω: Αγγλία, Ολλανδία, Πολωνία και τερματικός σταθμός Τουρκία.

Σημειώνει με έμφαση πως μια μελέτη που εκπονήθηκε το 2020 από το περιοδικό Nature διαπίστωσε ότι η συνολική μάζα των ανθρώπινων αποβλήτων στον πλανήτη… είχε φτάσει να ισούται με τη συνολική βιομάζα του πλανήτη. Φυσικά, όλα αυτά τα πράγματα -αυτοκίνητα, αντικείμενα καθημερινής χρήσης, πλαστικά καλαμάκια- έχουν διαφορετικά επίπεδα διάρκειας ζωής, αλλά αργά ή γρήγορα καταλήγουν στα σκουπίδια. Κάποια ανακυκλώνονται, αλλά τα περισσότερα όχι.

Καμία αυταπάτη

Ο Κλαπ δεν τρέφει αυταπάτες: προφανώς και υπάρχει μια σοβαρή περιβαλλοντική επίπτωση. Αν συνεχίσουμε με αυτούς τους ρυθμούς, στο τέλος θα μας πνίξουν τα ίδια μας τα σκουπίδια. Βέβαια, ο δημοσιογράφος, καίτοι δεν μειώνει τη σημασία αυτού του τοξικού αποτυπώματος, στρέφει περισσότερο το ενδιαφέρον του στην άνιση κατανομή των απορριμμάτων.

Σε καθέναν από εμάς αντιστοιχεί ένας τόνος πλαστικού που θα καταλήξει εκεί που δεν το περιμένουμε ή που δεν το σκεφτόμαστε.

Αυτό προϋποθέτει μια συγκεκριμένη ιδεολογική τοποθέτηση, την οποία ο Κλαπ δεν κρύβει. Είναι πρόδηλο πως έχουμε να κάνουμε με μια άγρια μορφή εκμετάλλευσης των πολλών φτωχών από τους λίγους πλούσιους. Η οικονομική ανισότητα φανερώνει τα σημάδια της και στα απορρίμματα. Μπορεί να μην το σκεφτόμαστε, εντούτοις ισχύει: ο πλούσιος βορράς πετάει με περισσή ευκολία τα σκουπίδια του στον φτωχό νότο. Λίγη κοινωνική συνείδηση να διαθέτει κανείς, θα ζαλιστεί από τα δεδομένα. Σε καθέναν από εμάς αντιστοιχεί ένας τόνος πλαστικού που θα καταλήξει εκεί που δεν το περιμένουμε ή που δεν το σκεφτόμαστε. Κι όμως, η οικτρή αλήθεια είναι αυτή όσο κι αν παραμένει αθέατη από τον μέσο Ευρωπαίο πολίτη.

Η Δύση απέναντι στο πρόβλημα

Όσο για το κέρδος που αποκομίζει ο αναπτυσσόμενος κόσμος από το γεγονός ότι γίνεται το αποθετήριο των απορριμμάτων του πλουσίων, αυτό είναι μικρό σε σχέση με το πραγματικό κόστος της διαφθοράς και της υποβάθμισης του περιβάλλοντος. Στην ουσία, η Δύση δίνει κάποια λίγα ρέστα σε αυτές τις χώρες κρατώντας το υπερκέρδος για την ίδια.

Ο Κλαπ σημειώνει αυτό που όλοι μας γνωρίζουμε, αλλά το κρύβουμε επιμελώς από τους εαυτούς μας: όλοι αυτοί οι τόνοι σκουπιδιών είναι αποτέλεσμα της ανέλεγκτης καταναλωτικής μανίας της Δύσης

Ακόμα χειρότερα, οι πλούσιες χώρες φαίνονται εντελώς ανίκανες να σταματήσουν τη ροή των σκουπιδιών που πετάνε, μεγάλο μέρος των οποίων έχει τη μορφή πλαστικών αποβλήτων που είναι σχεδόν μη βιοδιασπώμενα και ανθεκτικά στην ανακύκλωση. Ο Κλαπ σημειώνει αυτό που όλοι μας γνωρίζουμε, αλλά το κρύβουμε επιμελώς από τους εαυτούς μας: όλοι αυτοί οι τόνοι σκουπιδιών είναι αποτέλεσμα της ανέλεγκτης καταναλωτικής μανίας της Δύσης, η οποία με μυωπικό τρόπο (έως και εγκληματικό) δεν βλέπει πως διοχετεύοντας τα σκουπίδια της σε άλλα μέρη, όχι μόνο δεν σώζεται, αλλά σχετικά σύντομα θα έρθει αντιμέτωπη με το πρόβλημα που δημιουργεί.

Αρκεί να δούμε πώς συμπεριφέρονται οι πλούσιες χώρες μπρος στο υπαρκτό πλέον ζήτημα της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Μπορεί να έχουν μειώσει τις εκπομπές αερίων, εντούτοις δεν το έκαναν διότι ξαφνικά απέκτησαν οικολογική συνείδηση. Τουναντίον, ο «ελιγμός» τους είναι αρκούντως πονηρός, καθώς συνεχίζουν να παραγάγουν με τις ίδιες μεθόδους και μάλιστα με εντατικούς ρυθμούς, εξάγοντας τη βρόμικη παραγωγή τους στον υπόλοιπο κόσμο. Το αποτέλεσμα είναι ο πλανήτης συνολικά να μην βελτιώνεται από αυτή την πράξη αυταπάτης.

Προβληματισμός και θυμός

Το βιβλίο του Κλαπ, όπως σημειώσαμε στην αρχή, σου προκαλεί έντονο προβληματισμό, αλλά και θυμό. Σε κάνει να σκεφτείς πως στην πραγματικότητα εμείς οι καλοαναθρεμμένοι δυτικοί περί άλλα τυρβάζουμε, τη στιγμή που ο πλανήτης δεν θα μας αντέξει για πολύ ακόμη.

Βλέποντας, δε, τις επίσημες κυβερνήσεις να μην ασχολούνται καν με το θέμα, αλλά αντίθετα να δίνουν δύναμη (ακόμη και με την αδιαφορία τους) στο παράνομο κύκλωμα που δρα παγκοσμίως, δεν τρέφουμε και πολλές ελπίδες για το μέλλον. Φευ, αυτό είναι πεταμένο σε μια σακούλα σκουπιδιών, η οποία Κύριος οίδε πού θα καταλήξει.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Alexander Clapp είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος με έδρα την Αθήνα. Κείμενά του έχουν δημοσιευτεί στους New York Times, στο London Review of Books και στο New Left Review.

Έχει βραβευτεί, μεταξύ άλλων, με το Whiting Nonfiction Grant, το Matthew Power Literary Reporting Award, το Robert B. Silvers Reporting Grant και το Pulitzer Center Breakthrough Journalism Award. Έχει επίσης λάβει το Alistair Horne Fellowship από την Οξφόρδη και το Berggruen Fellowship.