«Μια μέρα της ζωής του Άμπεντ Σαλάμα» του Νέιθαν Θρωλ (κριτική) – Ανατομία μιας τραγωδίας στην Ιερουσαλήμ

Στις 7 Οκτωβρίου 2023 ο χρόνος πάγωσε στο μουσικό φεστιβάλ Nova στο Ισραήλ και στα κιμπούτς που συνορεύουν με τη Λωρίδα της Γάζας. Ήταν η στιγμή που μια επίλεκτη ομάδα της Χαμάς έβαλλε κατά αθώων πολιτών. Το αιματοκύλισμα που προκάλεσαν οι τρομοκράτες και οι φρικαλεότητες με τις οποίες «έντυσαν» τις αποτρόπαιες πράξεις τους φανέρωνε κάτι περισσότερο από αγριότητα. Ήταν μια έκφραση απύθμενου μίσους που έρχεται από παλιά και έχει ποτίσει όλες τις γενιές Αράβων (αλλά και Ισραηλινών) από τα μέσα του 20ου αιώνα έως τις μέρες μας.

Έκτοτε, ο πόλεμος ανάμεσα στις δύο πλευρές όχι μόνο δεν λέει να κατασιγάσει, αλλά καθημερινά εντείνεται. Από τη στιγμή, δε, που έχουν εμπλακεί στη διαμάχη κι άλλα όμορα κράτη, μια κλωστή μένει να σπάσει για να έχουμε γενικευμένο πόλεμο στην περιοχή της Μέσης Ανατολής.

Ως σήμερα, ο φόρος αίματος είναι βαρύς και για τα δύο αντιμαχόμενα μέρη και ως φαίνεται θα υπάρξει κι άλλο αθώο αίμα που θα χυθεί στο πεδίο των μαχών.

Βιβλίο τεκμηρίωσης

Για τον μέσο Δυτικό πολίτη, αυτός ο απηνής και ατέλειωτος πόλεμος δεν έχει καμία λογική. Να γιατί το βιβλίο τεκμηρίωσης του Νέιθαλ Θρωλ Μια μέρα της ζωής του Άμπεντ Σαλάμα (Ανατομία μιας τραγωδίας στην Ιερουσαλήμ) θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τι ακριβώς συμβαίνει στην περιοχή, τι διακυβεύεται και για ποιο πράγμα υπάρχει αυτή η πολύχρονη διαμάχη.

Δεν έχουμε να κάνουμε με μυθοπλασία. Τούτο το λέει ευθαρσώς ο συγγραφέας, καθώς με εξαίρεση ελάχιστα ονόματα που χρειάστηκε να παραποιήσει, όλοι οι υπόλοιποι που περνούν μέσα από τις σελίδες του βιβλίου είναι πραγματικά πρόσωπα. Είναι άνθρωποι τους οποίους συνάντησε και με την ιδιότητα του δημοσιογράφου τους πήρε συνέντευξη, συλλέγοντας έτσι ένα πρωτογενές υλικό που από μόνο του φτάνει για να ορίσει την έννοια της σύγχρονης τραγωδίας.

Από την αρχή μαθαίνουμε πως ο γιος του Άμπεντ Σαλάμα, Μιλάντ, πρόκειται να πάει εκδρομή με το σχολείο του. Μόνο που εκείνο το υγρό χειμωνιάτικο πρωινό του Φεβρουαρίου του 2012, με τη βροχή να πέφτει καταρακτωδώς, θα συμβεί το απευκταίο. Κινούμενο στην Περιοχή Γ της βόρειας Ιερουσαλήμ, το πούλμαν που μετέφερε τους μαθητές θα συγκρουστεί με μια νταλίκα. Αποτέλεσμα της σύγκρουσης ήταν να πάρει φωτιά. Έξι παιδιά και ένας δάσκαλος σκοτώθηκαν, ενώ πολλοί άλλοι επιβαίνοντες ήταν τραυματίες.

Ακολουθούν σκηνές πανικού στον τόπο του δυστυχήματος όπου περαστικοί προσπαθούν να σώσουν τα παιδιά και με μικρούς πυροσβεστήρες παλεύουν να σβήσουν τη φωτιά. Επί ματαίω. Η ισραηλινή πυροσβεστική και ο στρατός θα έρθουν πολύ μετά. Όταν όλα θα έχουν γίνει αποκαϊδια. Η αρχιτεκτονική του διαχωρισμού της Δυτικής Όχθης παρεμπόδισε τις επικοινωνίες και καθυστέρησε τις αντιδράσεις έκτακτης ανάγκης. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να μην μπορεί ούτε η παλαιστινιακή πυροσβεστική να επέμβει, καθώς δεν της επιτράπηκε να περάσει το σύνορο που χωρίζει τις δύο κοινότητες.

Το δεύτερο θρίλερ

Ακολουθεί ένα δεύτερο θρίλερ, ομοίως σκληρό. Οι γονείς μεταβαίνουν από νοσοκομείο σε νοσοκομείο αναζητώντας τα παιδιά τους. Μαζί τους είναι και ο Άμπεντ, ο οποίος επί 24 ώρες αναζητεί τον Μιλάντ, ώσπου στο τέλος μαθαίνει πως ο μικρός πέθανε.

Τούτο το δραματικό γύρισμα της μοίρας θα μπορούσε από μόνο του να αποτελέσει «υλικό» για ένα μυθιστόρημα εξόχως έντονο. Ωστόσο, ο Θρωλ επιζητούσε κάτι εντελώς άλλο από το βιβλίο του. Χρησιμοποιεί ως καίρια αφορμή αυτό το γεγονός για να καταδείξει πώς η καθημερινότητα στη Δυτική Όχθη είναι μια συνεχής αναμέτρηση με μια σειρά από παράλογες και άγριες καταστάσεις. Ο συγγραφέας γράφει τα πάντα με ψυχραιμία και περισσή προσοχή. Επίσης, είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ ο ίδιος είναι Αμερικανοεβραίος δεν αφήνει σε κανένα σημείο του βιβλίου να φανεί πως διαλέγει για τον εαυτό του ουδέτερη στάση.

Καταγράφει τους εποικισμούς του Ισραήλ, την καταπάτηση εδαφών, το διωγμό των Παλαιστινίων και στη συνέχεια τη δημιουργία του τείχους που μετέτρεψε την Ιερουσαλήμ σε κλειστό κάστρο. Από την άλλη αναφέρεται στην πρώτη και τη δεύτερη Ιντιφάντα, τουτέστιν στη βίαιη αντίδραση των Παλαιστινίων, στο κενό γράμμα της Συμφωνίας στο Όσλο που αντί να βελτιώσει τα πράγματα τα έκανε χειρότερα και τον εσωτερικό πόλεμο στις τάξεις των Παλαιστινίων (όχι, ο Αραφάτ δεν ήταν κοινά αποδεκτός).

Όλο αυτό το εκρηκτικό μείγμα, σε συνδυασμό με το βεβαρημένο παρελθόν (ήδη από το 1948 οπότε και δημιουργείται το επίσημο κράτος του Ισραήλ), εν μέρει εξηγεί τις αγριότητες και το μίσος που κυριαρχεί ανάμεσα στα δύο αντιμαχόμενα μέρη. Όσο γίνεται να δικαιολογηθούν οι εκατέρωθεν σκοτωμοί αμάχων.

Ο Nathan Thrall είναι Αμερικανός δημοσιογράφος και δοκιμιογράφος. Ζει στην Ιερουσαλήμ. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας και στο Πανεπιστήμιο Columbia. Διατέλεσε διευθυντής του Arab-Israeli Project στο International Crisis Group. Δίδαξε στο Bard College. Είναι τακτικός συνεργάτης των The New York Times Magazine, London Review of Books και The New York Review of Books. Άρθρα και δοκίμιά του έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Το Μια μέρα της ζωής του Άμπεντ Σαλάμα βραβεύτηκε με το Βραβείο Pulitzer Γενικής Τεκμηριογραφίας 2024, και διακρίθηκε ως βιβλίο της χρονιάς για το 2023 από τον New Yorker, τον Economist, το TIME, τους Financial Times, το The Forward, κ.ά. Έχει επίσης γράψει το βιβλίο The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine (2017).

Τα μεγάλα και τα μικρά

Ο Θρωλ μιλάει για τα «μεγάλα», αλλά μιλάει και για τα «μικρά». Και τα δεύτερα είναι αυτά που κάνουν το βιβλίο του πλουσιότερο και πιο ανθρώπινο. Δεν έχουμε να κάνουμε, άλλωστε, με μια ιστορική καταγραφή, αλλά με μια σειρά από μαρτυρίες, σε μορφή αφήγησης, με αφορμή το τραγικό δυστύχημα.

Κάπως έτσι μαθαίνουμε για τη ζωή του Άμπεντ, τους γάμους του, τις γυναίκες του, και τους συγγενείς του. Μαθαίνουμε για τους διασώστες και τους εθελοντές που έτρεξαν να βοηθήσουν στη διάσωση των παιδιών, έως και για τον Ντάντι Τίρτσα, τον κύριο σχεδιαστή του διαχωρισμού της Δυτικής Όχθης.

Αυτό το αμάλγαμα διαφορετικών ανθρώπων που προέρχονται από ξεχωριστές κοινότητες, πρεσβεύουν διαφορετικά πράγματα, πιστεύουν σε άλλο θεό και έχουν πολλές φορές αντικρουόμενα συμφέροντα, αποτελεί στην ουσία το εκρηκτικό παζλ που καθημερινά διαλύεται για να ξαναφτιαχτεί πάλι από την αρχή. Ένα σισύφειο έργο που φέρνει πόνο και οργή.

Η αρχιτεκτονική σαν μοίρα

Σ’ αυτή την περιοχή η αρχιτεκτονική του χώρου είναι ένας κακός οιωνός, αλλά και μια δύστηνη μοίρα για όλους. Ακόμη και μπρος στο φρικτό θάνατο μικρών παιδιών ουδείς εκ των Ισραηλινών κάμπτεται. Ουδείς μπορεί να περάσει το σύνορο αν δεν έχει τα απαραίτητα χαρτιά. Μόνο που αυτά τα έχουν ελάχιστοι.

Είναι φανερό πως για τον Θρωλ ήταν καθοριστικής σημασίας να μην αφήσει να εισχωρήσει στο βιβλίο του η μονόπλευρη συμπόνια ή η επιλεκτική αλήθεια, αυτή που κάθε πλευρά θεωρεί ως απόλυτη. Αν και στο τέλος ο συγγραφέας γράφει ευθέως πως η αληθινή προέλευση της καταστροφής έχει συγκεκριμένους φταίχτες. 

Για το δυστύχημα φταίει ο άπειρος οδηγός της νταλίκας, ο οποίος καταδικάστηκε. Φταίει ότι το πούλμαν που επέβαιναν τα παιδιά ήταν παμπάλαιο, καθώς οι Παλαιστίνιοι έχουν ελάχιστες οικονομικές δυνατότητες. Πάνω από όλα, όμως, φταίνε οι απερίσκεπτοι πολιτικοί που διαχώρισαν το έδαφος της Δυτικής Όχθης με αποτέλεσμα να μετατραπεί η περιοχή σε λαβύρινθο χωρίς έξοδο. Όπως σημειώνει ο Θρωλ, όλοι αυτοί δεν λογοδότησαν ποτέ. Το βιβλίο έλαβε το βραβείο Πούλιτζερ Γενικής Τεκμηριογραφίας 2024 και διακρίθηκε ως βιβλίο της χρονιάς από διάφορα σημαντικά αμερικανικά έντυπα. Η πολύ καλή μετάφραση ανήκει στη Δέσποινα Κανελλοπούλου.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.