«30 εισιτήρια» του Παναγιώτη Γ. Παπαϊωάννου (κριτική) – Κι αν είμαι ροκ, μην με φοβάσαι

Τότε που ο τραγουδιστής κοίταξε προς την πλευρά μας (ή νομίζαμε πως κοιτούσε εμάς) αφήνοντας ηλεκτρικές εκκενώσεις στη σπονδυλική μας στήλη. Τότε που πάνω σε ένα ριφ της αφιονισμένης κιθάρας αγκαλιαστήκαμε. Τότε που αφεθήκαμε στη σαγήνη ενός σόλο, ολότελα προσήλυτοι σε μια ροκ θεότητα.

Οι συναυλίες της ζωής μας είναι αυτό ακριβώς: η ζωή μας χωρισμένη σε τραγούδια, νότες, υστερικές εκδηλώσεις θαυμασμού, αλλά και μια υπόρρητη πικρία για τα νιάτα που φεύγουν αφήνοντας πάνω μας το στίγμα τους. Εκτός κι αν ισχύει ο βασικός νόμος της ροκ: ποτέ δεν γερνάει και μαζί της μένουν αιώνια έφηβοι και όσοι την λατρεύουν.

Ροκ με πάθος

Όχι, ο Παναγιώτης Γ. Παπαϊωάννου δεν είναι ο τυπικός δικηγόρος που έχεις στο μυαλό σου ούτε, φυσικά, ο τυπικός Δρ. Εγκληματολογίας που μπορείς να φανταστείς. Τα στερεότυπα στη δική του περίπτωση πάνε περίπατο. Είναι ροκ και το έχει δείξει ήδη τρεις φορές γράφοντας για το πάθος του με... παθιασμένο τρόπο. Όπως τα προηγούμενα δύο βιβλία του (Dead Rockers Society, Σάμγουερ in '80sland) έτσι και στο τωρινό, 30 εισιτήρια, ομνύει στους ροκ ρυθμούς που τον (και μας) διαμόρφωσαν.

Κι ενώ εκ πρώτης όψεως φαίνεται πως πρόκειται για ένα βιβλίο για τη μουσική (κάτι σαν το High fidelity του Νικ Χόρνμπι αλά ελληνικά), στην ουσία είναι ένα αφήγημα χωρισμένο σε 30 ιστορίες που περικλείει τις ζωές μας μετά μουσικής. Κι αυτό διότι η μουσική βρίσκεται μέσα σε κάθε επιμέρους ιστορία, λειτουργώντας περισσότερο ως αόρατη ύλη παρά ως θέμα. Είναι ο αέρας που κινεί τις ιστορίες, το υπόγειο ρεύμα που ενώνει πρόσωπα, εποχές, απογοητεύσεις, έρωτες και διαψεύσεις. Οι συναυλίες που δανείζουν τους τίτλους ή το σκηνικό στα διηγήματα δεν αποτελούν απλώς πολιτιστικά γεγονότα· μετατρέπονται σε χρονικές πύλες, σε ιδιωτικές τελετουργίες ενηλικίωσης, σε μικρές προσωπικές αποκαλύψεις.

Η εμπειρία των live

Ο Παπαϊωάννου επιχειρεί κάτι δύσκολο: να μεταφέρει στη λογοτεχνία την εμπειρία του live χωρίς να εγκλωβιστεί ούτε στη δημοσιογραφική καταγραφή ούτε στη φτηνή νοσταλγία. Και, στις καλύτερες στιγμές του βιβλίου, το πετυχαίνει. Το 30 εισιτήρια διαβάζεται σαν μια μεγάλη νυχτερινή διαδρομή μέσα σε τέσσερις δεκαετίες αστικής ζωής, όπου τα τραγούδια λειτουργούν σαν φωτεινά σημάδια μέσα στο σκοτάδι. Οι ήρωές του -μοναχικοί, κουρασμένοι, ερωτευμένοι, συχνά αποτυχημένοι με τον πιο ανθρώπινο τρόπο- συναντιούνται μέσα σε στάδια, γήπεδα, υπόγεια μπαρ και ανοιχτά θέατρα, κουβαλώντας όχι μόνο τις μουσικές τους εμμονές αλλά και το βάρος μιας ολόκληρης εποχής.

Η μεγάλη δύναμη του βιβλίου είναι η ατμόσφαιρα. Ο Παπαϊωάννου γνωρίζει πώς να ανακαλεί αισθήσεις: τη μυρωδιά της βροχής πριν από μια συναυλία, τον ιδρώτα του πλήθους, το ξεθωριασμένο εισιτήριο μέσα σε ένα πορτοφόλι, εκείνο το παράξενο συναίσθημα ότι για δύο ώρες μπορείς να ανήκεις κάπου. Γράφει για τη λαχτάρα της συμμετοχής, για την ανθρώπινη ανάγκη να χαθείς μέσα σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό σου. Και ίσως γι’ αυτό οι πιο επιτυχημένες σελίδες του βιβλίου δεν είναι εκείνες όπου πρωταγωνιστούν οι διάσημοι καλλιτέχνες, αλλά εκείνες όπου φωτίζονται οι ανώνυμοι θεατές: οι άνθρωποι που αλλάζουν αδιόρατα μέσα σε ένα πλήθος χωρίς κανείς να το καταλάβει.

Οι ήρωες του Παπαϊωάννου μοιάζουν να κυνηγούν διαρκώς κάτι που ήδη χάνεται τη στιγμή που το ζουν. Η νεότητα παρουσιάζεται σαν μια ήπειρος που απομακρύνεται αργά αλλά ασταμάτητα.

Υπάρχει επίσης μια εμφανής κινηματογραφική αντίληψη στη δομή. Οι ιστορίες επικοινωνούν μεταξύ τους λοξά, σχεδόν υπόγεια. Πρόσωπα επιστρέφουν, διασταυρώνονται, χάνονται και ξαναεμφανίζονται σαν κομπάρσοι που διεκδικούν ξαφνικά τον πρωταγωνιστικό τους χρόνο. Η τεχνική αυτή θυμίζει πράγματι το πολυφωνικό σινεμά του Robert Altman, αλλά χωρίς μιμητισμούς.

Κοινή εμπειρία

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τη διασπορά των αφηγήσεων για να δείξει κάτι βαθύτερο: ότι οι ζωές μας οργανώνονται τελικά γύρω από λίγες έντονες στιγμές κοινής εμπειρίας. Μια συναυλία, ένα φιλί, ένας χωρισμός, μια νύχτα επιστροφής με το τελευταίο λεωφορείο· αυτά είναι τα πραγματικά κεφάλαια της μνήμης. Και όμως, κάτω από τη διαρκή μουσική έξαρση, το βιβλίο είναι συχνά βαθιά μελαγχολικό. Οι ήρωες του Παπαϊωάννου μοιάζουν να κυνηγούν διαρκώς κάτι που ήδη χάνεται τη στιγμή που το ζουν. Η νεότητα παρουσιάζεται σαν μια ήπειρος που απομακρύνεται αργά αλλά ασταμάτητα.

Ακόμη και οι πιο θορυβώδεις συναυλιακές σκηνές κουβαλούν μια αίσθηση επερχόμενης σιωπής. Το 30 εισιτήρια είναι τελικά περισσότερο βιβλίο για τον χρόνο παρά για τη μουσική. Για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αποθηκεύουν τον εαυτό τους μέσα σε τραγούδια ώστε να μπορέσουν αργότερα να θυμηθούν ποιοι υπήρξαν.

Χαμένη εποχή

Αυτό είναι και το σημείο όπου το βιβλίο αγγίζει κάτι ουσιαστικότερο από τη ροκ μυθολογία που επικαλείται. Δεν ενδιαφέρεται πραγματικά να εξιδανικεύσει τα 80s ή τα 90s, ούτε να αναπαράγει τη ρομαντική αφήγηση της «χαμένης εποχής». Αντίθετα, μοιάζει να γνωρίζει πολύ καλά πως κάθε γενιά κατασκευάζει τους δικούς της μύθους για να αντέξει τη φθορά. Οι συναυλίες εδώ λειτουργούν σαν φορητές μηχανές μνήμης: κάθε εισιτήριο φυλάσσει όχι μόνο μια βραδιά αλλά έναν ολόκληρο εσωτερικό κόσμο.

Στην ουσία, όμως, ο χρόνος είναι εντελώς προσχηματικός, καθώς όλες αυτές οι δεκαετίες είναι σαν το ροκ του μέλλοντός μας, που έλεγε και ο Διονύσης Σαββόπουλος. Δεν πέρασε, δεν έφυγε, δεν χάθηκε. Θα μας ακολουθεί πάντα.

Το βιβλίο δεν επιδιώκει την ψυχρή αφηγηματική τελειότητα· προτιμά τη συγκίνηση, ακόμη κι όταν αυτή ξεχειλίζει. Κυρίως, όμως, ο Παπαϊωάννου κατορθώνει να γράψει για τη λαϊκή κουλτούρα χωρίς ειρωνεία και χωρίς απολογητική διάθεση.

Το ανήκειν και ο χρόνος

Αντιμετωπίζει τη ροκ μουσική, τις συναυλίες και τη συλλογική μέθη τους ως σοβαρό ανθρώπινο υλικό, άξιο λογοτεχνικής επεξεργασίας. Και μέσα από αυτό το υλικό μιλά τελικά για την ανάγκη των ανθρώπων να ανήκουν κάπου, έστω για λίγες ώρες, έστω κάτω από λίγα φώτα σκηνής. Όταν τελειώνει το βιβλίο, δεν μένουν τόσο οι αναφορές στους μεγάλους καλλιτέχνες όσο η αίσθηση ότι κάποιος άνοιξε ένα κουτί γεμάτο παλιά εισιτήρια, αποδείξεις, μυρωδιές και ξεχασμένες φωνές. Και ότι μέσα σε αυτά τα μικρά χαρτιά ήταν φυλαγμένες ολόκληρες ζωές.

Εισιτήριο για τη μία από τις δύο συναυλίες που έδωσε το συγκρότημα Police στο Σπόρτινγκ τον Μάρτιο του 1980.

Για την ιστορία: το βιβλίο εκτείνεται από τη δεκαετία του ‘80 με τη συναυλία των Police στο Σπόρτιγκ και καταλήγει με τη συναυλία των Waterboys στο Piraeus Academy, το 2019. Ενδιάμεσα θυμόμαστε τότε που είχαν έρθει στα μέρη μας οι U2, οι Cure, οι Motorhead, ο Bily Idol, οι Scorpions και κάμποσοι άλλοι λαμπροί αστέρες. Στην ουσία, όμως, ο χρόνος είναι εντελώς προσχηματικός, καθώς όλες αυτές οι δεκαετίες είναι σαν το ροκ του μέλλοντός μας, που έλεγε και ο Διονύσης Σαββόπουλος. Δεν πέρασε, δεν έφυγε, δεν χάθηκε. Θα μας ακολουθεί πάντα.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Παναγιώτης Παπαϊωάννου είναι μαχόμενος δικηγόρος Αθηνών και Δρ. Εγκληματολογίας, έχοντας τα τελευταία είκοσι χρόνια δημοσιεύσει βιβλία, έρευνες και άρθρα σχετικά με την Εγκληματολογία. Συμμετέχει ως ομιλητής σε επιστημονικά συνέδρια, ημερίδες και σεμινάρια, ενώ σε τακτική βάση καλείται να παρεμβαίνει στα media για ζητήματα που άπτονται όψεων του εγκληματικού φαινομένου και της λειτουργίας του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης.

Πριν όμως συμβούν όλα αυτά, είχε ήδη μεγαλώσει αγαπώντας, βιώνοντας και σπουδάζοντας εντατικά το ροκ, στις περισσότερες από τις εκφάνσεις του που συνδέονται με τη γενιά του, αυτήν των εφήβων της δεκαετίας του ’80. Έκανε επί σειρά ετών ραδιοφωνικές εκπομπές, μεγάλωνε και εμπλούτιζε τη δισκογραφική συλλογή του, παρακολουθούσε με προσήλωση συναυλίες, σύχναζε σε μέρη όπου υπήρχε μουσική, συνηθέστατα ροκ.

Ακόμη και σήμερα βιοπορίζεται σε έναν επαγγελματικό στίβο που δεν γνωρίζει δίχτυ ασφαλείας, ενώ εξακολουθεί να γράφει τη γνώμη του για επιστημονικά και μη θέματα, ασκώντας παράλληλα όλες τις παραπάνω δραστηριότητες κατά καθήκον, κατά κλίση και κατά βούληση.