«Ρεπεράζ» της Μαρίνας Αγαθαγγελίδου (κριτική) – Δομικός ρατσισμός και «εσωτερικοί μετανάστες» στην ενωμένη Γερμανία

Η λογοτεχνία των Ελλήνων εκτός Ελλάδας -είτε την ονομάσει κανείς διασπορική είτε (μετα)μεταναστευτική λογοτεχνία- παντρεύει την ελληνική γλώσσα με ξένα πολιτισμικά συμφραζόμενα, καθιστώντας την ιδιαίτερη, διαφορετική ή αποκλίνουσα ως προς τα μονοπολιτισμικά συμφραζόμενα μιας/ενός συγγραφέα που ζει στην Ελλάδα και εμφορείται από «ελληνικές αξίες», παρά την παγκοσμιοποίηση των σύγχρονων κοινωνιών. Συνεπώς πρόκειται για μια λογοτεχνία που αφενός εξαιτίας της χρήσης της ελληνικής γλώσσας διεκδικεί μια θέση στην ελληνική λογοτεχνία, αφετέρου τροφοδοτείται με πολιτισμικά στοιχεία τόσο από τις χώρες καταγωγής και υποδοχής όσο και από τον ενδιάμεσο πολιτισμικό χώρο, ανάμεσα δηλαδή σε χώρα καταγωγής και υποδοχής. Αυτή η ιδιαίτερη πολιτισμική συνθήκη την νομιμοποιεί τελικά να αξιώνει μια θέση στον υβριδικό χώρο της λογοτεχνίας της χώρας υποδοχής.¹ Όπως γίνεται εύκολα κατανοητό, με τον τρόπο αυτόν αναιρείται ο διαχωρισμός των λογοτεχνιών και κατ' επέκταση φιλολογιών σε εθνικό επίπεδο και απαιτούνται διαπολιτισμικά ερμηνευτικά εργαλεία², ικανά να αντεπεξέλθουν στο πάντρεμα γλωσσών και πολιτισμών.

Ένα τέτοιο δείγμα γραφής είναι το Ρεπεράζ της Μαρίνας Αγαθαγγελίδου, με το οποίο έκανε το λογοτεχνικό της ντεμπούτο, και του οποίου η πλοκή περιστρέφεται γύρω από έξι κεντρικούς ήρωες διαφορετικής καταγωγής. Όλοι/ες τους κατά τη χρονική περίοδο της κρίσης του 2015 διαμένουν στο Βερολίνο. Κάθε τίτλος κεφαλαίου φέρει το όνομα ενός/μιας ήρωα, ενώ με διαφορετική κάθε φορά αφηγηματική τεχνική περιγράφεται η δράση του/της και επιχειρείται η διείσδυση στις μύχιες συναισθηματικές τους ανάγκες και σκέψεις.

Οι ζωές των πρωταγωνιστών του ντοκιμαντέρ, παράλληλες στην πορεία τους, παρουσιάζουν και σημεία σύγκλισης κατά την διάρκεια των γυρισμάτων. Ο Γερμανός σκηνοθέτης Πάουλ εστιάζει στην ενσωμάτωση τόσο των Ανατολικογερμανών στη γερμανική κοινωνία όσο και των μεταναστών από χώρες του ευρωπαϊκού Νότου. Συνεπώς το Ρεπεράζ συνεισφέρει στις ελληνογερμανικές σχέσεις: η ελληνική γλώσσα αξιοποιείται ως μέσο παρουσίασης του πολυπολιτισμικού περιβάλλοντος του Βερολίνου, ενώ οι Έλληνες αναγνώστες καλούνται να αποκρυπτογραφήσουν εκφράσεις και νοήματα που μπορεί να μην συμφωνούν με τον δικό τους πολιτισμικό περίγυρο, συχνά χωρίς την υποστήριξη μιας αφηγηματικής διαμεσολάβησης.

Οι Ανατολικογερμανοί ονομάζονται «εσωτερικοί μετανάστες» (σελ. 82) και δεν είναι τυχαίο ότι για την Άλκηστη, οι σκέψεις της οποίας εκφέρονται σε αφήγηση β΄προσώπου και μηδενική εστίαση, ο συσχετισμός των Ανατολικογερμανών με τους μετανάστες δεν είναι ξεκάθαρος, «εσένα αυτή η σύνδεση (Ανατολικογερμανών και μεταναστών) σου φαινόταν εξαρχής αυθαίρετη, για να μην ανοίξουμε τώρα το ζήτημα και θίξουμε την ευρωκεντρική οπτική, και η Δήμητρα είχε τις δικές της ενστάσεις […]» (82). Η συγγραφέας σε αυτό το σημείο θα λέγαμε ότι προσκαλεί τις/τους Έλληνες αναγνώστες που ζουν στην Ελλάδα να διερευνήσουν τα γερμανικά πολιτισμικά συμφραζόμενα εκείνης της εποχής, ενώ τον συγκεκριμένο προβληματισμό, τον ανακαλεί και στη μνήμη των Ελλήνων/δων της Γερμανίας που αναγνωρίζουν τις δημόσιες συζητήσεις γύρω από την ένωση των δύο Γερμανιών και τον αποκλεισμό των μεταναστών από τις διαδικασίες συγκρότησης της νέας ταυτότητας.

Η περιθωριοποίηση των μεταναστευτικών ομάδων

Συγκεκριμένα, σύμφωνα με κοινωνιολογικές έρευνες, οι Ανατολικογερμανοί θεωρούνται «εσωτερικοί μετανάστες», εφόσον χωρίς κάποια γεωγραφική μετακίνηση, άλλαξαν χώρα και έγιναν οι πολίτες των πέντε νέων ομόσπονδων κρατιδίων της ενωμένης Γερμανίας. Αυτό αποτελεί κατ' ουσία τον ιδιότυπο τύπο του «αυτόχθονα μετανάστη». Οι έρευνες περιγράφουν τη Γερμανία ως μια «νέου τύπου χώρας υποδοχής»,³ ενώ στη «νέα κατάσταση» που προέκυψε, δημιουργήθηκαν έντονες αντιπάθειες τόσο μεταξύ γηγενών Γερμανών και διαφόρων ομάδων που ενσωματώθηκαν (Ρωσσογερμανοί, γκασταρμπάιτερ της Ανατολικής Γερμανίας, Ρωσσοεβραίοι, πολιτικοί πρόσφυγες κ.α.) όσο και μεταξύ των ίδιων των ομάδων.

Συνεπώς, ενώ εκ πρώτης όψεως δεν πρόκειται για λογοτεχνικό μεταναστευτικό κείμενο, η ευρεία έννοια της μετανάστευσης εμφιλοχωρεί σε διάφορα σημεία της πλοκής.

Αξίζει να σημειωθεί ότι μέσα από τα έργα τους και άλλοι συγγραφείς μη γερμανικής καταγωγής, αναδεικνύουν την περιθωριοποίηση των διαφόρων μεταναστευτικών ομάδων μετά την πτώση του Τείχους και την ενίσχυση μιας εθνοκεντρικής «γερμανο-γερμανικής συλλογικής ταυτότητας». Ιδιαίτερη έμφαση σε αυτό το θέμα δίνει ο γερμανόφωνος συγγραφέας τουρκικής καταγωγής Zafer Şenocak στο μυθιστόρημά του Gefährliche Verwandschaft («Επικίνδυνη συγγένεια»). Το έργο ξετυλίγει τον μύθο με κριτική διάθεση απέναντι στη «νέα πραγματικότητα».⁴

Συνεπώς, ενώ εκ πρώτης όψεως δεν πρόκειται για λογοτεχνικό μεταναστευτικό κείμενο, η ευρεία έννοια της μετανάστευσης εμφιλοχωρεί σε διάφορα σημεία της πλοκής. Δεν είναι σύμπτωση ότι ο Πάουλ στην αρχή σχεδίασε να κάνει ένα ντοκιμαντέρ για έναν σοβιετικό κοσμοναύτη που κατά την κατάρρευση του καθεστώτος «ξεχάστηκε» στο διάστημα «χαμένος στο διάστημα, χωρίς πατρίδα, χωρίς εθνικότητα, ένας άνθρωπος εξόριστος από την Ιστορία» (σελ. 51).

Στοιχεία γερμανικής πολιτισμικής Ιστορίας

Το γεγονός ότι η συγγραφέας μεταφέρει συνειδητά γερμανικά πολιτισμικά συμφραζόμενα χωρίς περαιτέρω επεξηγήσεις, προκειμένου οι αναγνώστες να έρθουν αντιμέτωποι με ανοίκειες αναπαραστάσεις και να προβληματιστούν ως προς τις πιθανές ερμηνείες, καθιστά το κείμενο όχι μόνο ενδιαφέρον ως προς τη διαπολιτισμική του γραφή, αλλά και ως προς τον προσδιορισμό και τα χαρακτηριστικά της πολιτισμικής διαμεσολάβησης, αφού οι Έλληνες αναγνώστες έρχονται σε επαφή με στοιχεία γερμανικής Πολιτισμικής Ιστορίας (Kulturgeschichte), που συνήθως παραλείπονται από την επίσημη ιστοριογραφία.

Αξίζει σε αυτό το σημείο να σημειώσουμε ότι η μεταπολεμική, δυτικογερμανική εθνική ταυτότητα συγκροτήθηκε από την ακραία κατάλυση των συνεκτικών δεσμών με το παρελθόν και το «νέο ξεκίνημα».

Όταν, για παράδειγμα ο Πάουλ φέρεται να λέει πως κατάγεται από την πόλη Ζααρμπρύκεν, που βρίσκεται δυτικά -«πιο δυτικά δε γίνεται, δυστυχώς»- δίνει στοιχεία γερμανικής συλλογικής ταυτότητας. Μιας ταυτότητας που έχει στιγματιστεί από το τραύμα του πολέμου, και γι' αυτό οι δυτικογερμανοί αποστασιοποιούνται από εθνικές κατασκευές ταυτότητας, που ενίοτε φτάνουν έως την απόρριψή της. Για τις/τους Έλληνες αναγνώστες δίνεται συνεπώς μια λογοτεχνικά εκ του σύνεγγυς ματιά στη συλλογική ταυτότητα πολλών «Δυτικο»-γερμανών, που καταρρίπτει μια ενδεχόμενα στερεοτυπική εικόνα για τους Γερμανούς.

Αξίζει σε αυτό το σημείο να σημειώσουμε ότι η μεταπολεμική, δυτικογερμανική εθνική ταυτότητα συγκροτήθηκε από την ακραία κατάλυση των συνεκτικών δεσμών με το παρελθόν και το «νέο ξεκίνημα».⁵ Ακριβώς όμως αυτή η εκ του σύνεγγυς ματιά σε γερμανικά συμφραζόμενα καθιστά το «Ρεπεράζ» ένα σύγχρονο και αξιοπρόσεκτο έργο ελληνογερμανικών σχέσεων.

Το Βερολίνο αναδεικνύεται με ενάργεια και ενδελεχείς γεωγραφικές περιγραφές, καθώς οι αναγνώστες παρακολουθούν τις μετακινήσεις των πρωταγωνιστών, περνώντας από τα πιο πολυσύχναστα, καθημερινά σημεία της πόλης (Νοικέλν, Μέρινγκνταμ, Κρόιτσμπεργκ, Χέρμανσπλατς κ.ά.), ενώ τα τουριστικά μέρη αποσιωπώνται εντελώς, εφόσον ενδιαφέρουν οι μικροιστορίες της οικείας καθημερινότητας.

Η «χαμένη» γη της επαγγελίας 

Η καθημερινότητα των ηρώων αποκαλύπτει μια πόλη που έχει χάσει την προηγούμενη, εναλλακτική της ταυτότητα. Ψήγματα αυτής της εναλλακτικής ταυτότητας ενσωματώνονται στους κανόνες του εμπορικού κόσμου, γεγονός που γίνεται εμφανές από τις γλωσσικές εκφράσεις που ακούει η πρωταγωνίστρια Άλκηστη. Για παράδειγμα, μια ομάδα νέων σχεδιάζει ένα πρότζεκτ το οποίο επιδιώκει να συνδυάσει την πολιτική με την τέχνη, προωθώντας την ενασχόληση των νέων εκτός διαδικτύου. Ωστόσο, η ομάδα καταλήγει να χρησιμοποιεί όρους όπως «κρίσιμη μάζα», «ομάδα-στόχος» και «αισθητικό lifestyle» (σελ. 123), έννοιες που ανήκουν στον εμπορικό λόγο. Αυτή η ψευδή επίκληση σε εναλλακτικές αξίες παλαιότερων εποχών, οι οποίες πλέον υπακούν στους νόμους της αγοράς, αποτελεί ένδειξη της παρακμής ενός παλιού εναλλακτικού Βερολίνου.

Όπως σε πολλά λογοτεχνικά έργα με θεματικό άξονα την οικονομική κρίση, το Βερολίνο δεν αποτελεί την γη της επαγγελίας που ονειρεύονται οι σύγχρονοι μετανάστες για την έναρξη ενός νέου κύκλου ζωής «να ξαναρχίσουμε από την αρχή, να χωθούμε πάλι στην ψευδαίσθηση του μηδενός» (σελ. 47). Οι σπονδυλωτές μικρές ιστορίες της συγγραφέα, με τις σύντομες σκηνές τους, τις αδιέξοδες συζητήσεις των ηρώων και την υπέρβαση του λεπτού ορίου μεταξύ πραγματικότητας και ονείρου, αποτυπώνουν τόσο δομικά όσο και θεματικά τη ρευστότητα και την έλλειψη κανονικότητας που χαρακτηρίζουν την εποχή μας. Ενδεικτική είναι η αποσπασματικότητα με την οποία συχνά αναπαρίσταται η ρηχή επικοινωνία των πρωταγωνιστών «και εσύ σκέφτεσαι πως είναι φτυστός ο Κάρυ Γκραντ κι ύστερα σκέφτεσαι τι στο διάολο έχεις πάθει και όλοι οι άντρες σού θυμίζουν τον Κάρυ Γκραντ, αλλά δεν λες τίποτα» (σελ. 85).

Η Ελληνίδα πρωταγωνίστρια του έργου αντιμετωπίζει τον δομικό ρατσισμό ως εμπόδιο στην επαγγελματική της άνοδο. Αυτή η πικρή πραγματικότητα την οδηγεί στην απόφαση να επιστρέψει στην Ελλάδα

Επαγγελματικά, οι ήρωες κινούνται σε ένα ασταθές περιβάλλον, όπου οι παραδοσιακές εργασιακές βεβαιότητες των προηγούμενων γενεών έχουν χάσει την ισχύ τους. Η μόρφωση δεν αποτελεί πλέον εγγύηση κοινωνικής ανέλιξης καθιστώντας το μέλλον αβέβαιο και δυσπρόσιτο. Η Ελληνίδα πρωταγωνίστρια του έργου αντιμετωπίζει τον δομικό ρατσισμό ως εμπόδιο στην επαγγελματική της άνοδο. Αυτή η πικρή πραγματικότητα την οδηγεί στην απόφαση να επιστρέψει στην Ελλάδα, όπου, παρά τα ακαδημαϊκά της προσόντα, θα πρέπει να υποχρεωθεί σε θέσεις εργασίας χαμηλής κατάταξης, όπως «σέρβις ή στα Zara» (σελ. 160).

Ο δομικός ρατσισμός παρουσιάζεται σε διάφορα σημεία του έργου, προσφέροντας μια πλαστική εικόνα της σύγχρονης μεταναστευτικής εμπειρίας. Μιας εμπειρίας που παρά την αύξηση του μορφωτικού επιπέδου των νεότερων μεταναστών, δεν διαφέρει ουσιαστικά από τις προηγούμενες γενιές όσον αφορά στη νοσταλγία και τη μοναξιά. «Το κρίσιμο ζήτημα είναι ότι έχεις βαρεθεί να βλαστημάς τον Θεό και τη μοίρα που έτυχε να σε λένε Παπαλεξοπούλου» (σελ. 161), «και ύστερα σου λέει με το ύφος χιλίων καρδιναλίων» (σελ. 161). Η παραμονή όμως στο εξωτερικό επιφέρει το αίσθημα του «μη ανήκειν» και στην Ελλάδα, αφού η Άλκηστη σε τηλεφωνικές συζητήσεις με τις φίλες της, ακούει να της λένε «Καλά είσαι εσύ εκεί που είσαι» (σελ. 161).

Η επιστροφή στην πατρίδα 

Η «κούραση» που νιώθει η πρωταγωνίστρια -καυτηριάζοντας έξοχα τον δομικό ρατσισμό και στις δύο χώρες- είναι στην ουσία η ανάγκη της να μην ετεροκαθορίζεται από τους άλλους, να μην είναι το μυαλό της «μονίμως διαιρεμένο ανάμεσα σε δύο χώρες και τρεις γλώσσες» (σελ. 161), αλλά να βρει έναν χώρο, όπου θα «ανήκει». Δεν είναι τυχαίο ότι η λύση για την πρωταγωνίστρια είναι η επιστροφή στην Ελλάδα, ακόμη κι αν δεν υπάρχει επαγγελματική υποστήριξη «Κι εσύ νιώθεις ξαφνικά ανακούφιση [στην Αθήνα] και βήχεις, βήχεις βήχεις, ανακουφισμένη» (σελ. 163).

Αν και δεν πρόκειται για καθαρά μεταναστευτική λογοτεχνία, αλλά για λογοτεχνία που αντανακλά τη σύγχρονη οικονομική κρίση, η ευρεία έννοια της μετανάστευσης υλοποιείται πολυεπίπεδα μέσα από την πλοκή προσδίδοντας στο κείμενο έντονα χαρακτηριστικά διαπολιτισμικής γραφής.

Η επιστροφή στην πατρίδα βεβαίως δεν παρουσιάζεται ως λύση για όλους τους πρωταγωνιστές του έργου. Η τελευταία διήγηση απεικονίζει την ουτοπική προσπάθεια επιστροφής του Σύριου Αντίλ, η οποία όμως δεν πραγματοποιείται, καθώς συμβολικά αποτυγχάνει να επικοινωνήσει με την αγαπημένη του εξαιτίας της εξαντλημένης μπαταρίας του κινητού τηλεφώνου. Επομένως, το έργο ουδεμία λύση προτείνει για το μέλλον. Παρά τους γρήγορους ρυθμούς ζωής που δημιουργούν την ψευδαίσθηση της προόδου, οι ήρωες της σύγχρονης οικονομικής κρίσης του 2015 δεν φαίνεται να επιτυγχάνουν τους στόχους τους. Η ολοκλήρωση του έργου τους (π.χ. του ντοκιμαντέρ) παραμένει ανεκπλήρωτη, οδηγώντας τους σε μια κατάσταση στασιμότητας. Η μόνη ορατή πρόοδος είναι η απόφαση της Ελληνίδας πρωταγωνίστριας να επιστρέψει στην Ελλάδα και να απαλλαγεί από τα αρνητικά βιώματα της μετανάστευσης.

Αν και δεν πρόκειται για καθαρά μεταναστευτική λογοτεχνία, αλλά για λογοτεχνία που αντανακλά τη σύγχρονη οικονομική κρίση, η ευρεία έννοια της μετανάστευσης υλοποιείται πολυεπίπεδα μέσα από την πλοκή προσδίδοντας στο κείμενο έντονα χαρακτηριστικά διαπολιτισμικής γραφής. Η ερώτηση αν το Ρεπεράζ θα μπορούσε να θεωρηθεί μέρος όχι μόνο της ελληνικής αλλά και της σύγχρονης γερμανικής λογοτεχνίας, έχει, κατά τη γνώμη μου, θετική απάντηση. Ο λόγος είναι ότι ο λογοτεχνικός μύθος περιλαμβάνει διάφορα διαπολιτισμικά στοιχεία, εκκινεί από την παρουσίαση της Γερμανίας ως πολυπολιτισμικής κοινωνίας και ακολουθεί την τάση σύγχρονων μη-Γερμανών συγγραφέων, όπως ο Σάσα Στάνισιτς (Καταγωγή, μτφρ. Κώστας Κοσμάς, εκδ. Εστία 2020) και η Ντενίζ Όντε (Διάχυτο φως, μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης, Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Gutenberg 2025) που μεταξύ άλλων χρησιμοποιούν τον δομικό ρατσισμό ως καλλιτεχνικό μέσο κοινωνικού παρεμβατισμού.

*Η ΑΓΛΑΪΑ ΜΠΛΙΟΥΜΗ είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια του τμήματος Γερμανικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Χέρτα Μύλλερ - Διαπολιτισμικές προσεγγίσεις πρόζας και ποίησης» (εκδ. University Studio Press).

¹Σύμφωνα με αρκετούς ερευνητές για τη διερεύνηση μιας τέτοιου είδους λογοτεχνίας δεν είναι κατάλληλο το κριτήριο της εθνικής κατάταξης με βάση τη γλώσσα. Οι ερευνητές/τριες θα πρέπει πολύ περισσότερο να εκκινούν από έναν κοινό πολυφωνικό πολιτισμικό χώρο. Βλ. ενδεικτικά: Zima, Peter V.: Komparatistik: Einführung in die vergleichende Literaturwissenschaft. Tübingen: Francke 1992, σελ. 89.
²Ενδεικτικά Μπλιούμη, Αγλαΐα: Χέρτα Μύλλερ. Διαπολιτισμικές προσεγγίσεις πρόζας και ποίησης. Θεσσαλονίκη; Αθήνα: University Studio Press 2023.
³Πρβλ. Bade, Klaus J.: Einführung: Politik der Einwanderungssituation: Migration – Integration – Minderheiten. In: Bade, Klaus J. (Hrsg.): Deutsche im Ausland – Fremde in Deutschland: Migration in Geschichte und Gegenwart. München: Beck 1992a, 444 κ.εξ.
⁴Βλ. Zafer Şenocak: Gefährliche Verwandtschaft. Babel Verlag: München 1998. Δυστυχώς έργα του Şenocak δεν έχουν μεταφραστεί στα γερμανικά. Παρόμοια θεματική έχουν και τα μυθιστορήματα Yadé Kara Selam Berlin, Diogenes: Zürich 2003, Jagoda Marinić: Restaurant Dalmatia. Hoffmann und Kampe: 2013.
⁵Πρβλ. Giessen, Bernhard: Die Intellektuellen und die Nation. Eine deutsche Achsenzeit. Frankfurt a. M.: Suhrkamp 1993, σελ. 237.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου γεννήθηκε το 1984 στην Αθήνα. Σπούδασε θεατρολογία στο ΕΚΠΑ και λογοτεχνική µετάφραση στο ΕΚΕΜΕΛ, και στη συνέχεια έκανε διδακτορικό στο Ινστιτούτο Θεατρολογίας του Freie Universitat Berlin. Ζει στο Βερολίνο από το 2010 και εργάζεται στον λογοτεχνικό οργανισµό Haus fur Poesie.

© εικόνας: Natalia Reich

Μεταφράζει γερµανόφωνη λογοτεχνία και θεωρία, και είναι µέλος της συντακτικής οµάδας του περιοδικού λογοτεχνικής µετάφρασης «Το Παράσιτο». Πιο πρόσφατες µεταφράσεις της είναι οι εξής: Μεταδραµατικό θέατρο του Hans-Thies Lehmann (εκδ. Πατάκη, 2025) και Τρεις γυναίκες του Robert Musil (εκδ. Αντίποδες, 2024). Ποιήµατα, δοκίµια, πεζά και κριτικές της έχουν δηµοσιευθεί σε διάφορα έντυπα και διαδικτυακά περιοδικά. Βιβλιοκριτικές της έχουν δηµοσιευθεί και στο «Ανοιχτό Βιβλίο» της Εφηµερίδας των Συντακτών. Το Ρεπεράζ είναι το πρώτο της βιβλίο.