Φρίντριχ Νίτσε: «Δεν είμαι άνθρωπος, είμαι δυναμίτης», της Σου Πριντό

«Παραδομένος έτσι με τον πιο ευνοϊκό τρόπο στην ακρόαση του εαυτού του και μόνο» Pierre Klossowski, Κείμενα για τον Νίτσε

Υποδειγματικά πολυεπίπεδη, παραγωγική σπουδή του φαινομένου Φρίντριχ Νίτσε. Είκοσι δύο κεφάλαια αδιάπτωτης πρόσληψης. Διεισδυτικές διερμηνείες του νιτσεϊκού κληροδοτήματος. Κεφάλαια: εστίες παθών, συνόψεις εμπεδώσεων ύφους, περιδινήσεις του σκέπτεσθαι, αξιοσημείωτες αποκωδικοποιήσεις πολλαπλών διακυβευμάτων. Το βιβλίο ανανεώνει με άμεσο και πρόσφορο τρόπο τη μελέτη του νιτσεϊκού καταπιστεύματος από τους ευρύτερους κύκλους των ενδιαφερομένων. Κρίθηκε και δικαίως ως το αρτιότερο αποτύπωμα βιογραφίας για το έτος 2018 από τους έγκυρους και αυστηρούς Times. Τιμήθηκε μάλιστα με το Hawthornden Prize το 2019. Αποτελεί πλέον και απόκτημα στη γλώσσα μας. Επισημαίνω προκαταρκτικά ότι γνωρίζουμε ήδη, μεταξύ άλλων, ότι πράγματι «η ακραία, απροϋπόθετη προσδοκία του ανθρώπου εκφράστηκε για πρώτη φορά από τον Νίτσε ανεξάρτητα από έναν ηθικό στόχο και από την υπηρεσία σε έναν Θεό» (βλ. Georges Bataille, Για τον Νίτσε-Θέληση για τύχη, μτφρ. Χάρης Ε. Ράπτης – Νίκος Ηλιάδης, εκδ. Ψυχογιός). Πράγματι παραμένει επίκαιρος ο νιτσεϊκός στοχασμός. Πρόκειται για μιαν αναμφισβήτητη αλήθεια. Για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής φρονώ ότι αξίζει να παραθέσω και τα εξής ενδεικτικά: «ο Νίτσε συνεισφέρει σημαντικά σε έναν θεμελιώδη στόχο της νεωτερικότητας που ξεκινά με τον Καντ, δηλαδή στο σχέδιο ανάπτυξης και διασφάλισης της διανοητικής ωριμότητας του ανθρώπου […] Η ανάλυση από τον Νίτσε του περίπλοκου χαρακτήρα του ανθρώπου και η απόπειρά του να εμπλουτίσει το πώς αντιλαμβανόμαστε τις δυνατότητες της ανθρώπινης ύπαρξης παραμένουν οι προκλητικές πλευρές της σκέψης του» (βλ. Keith Ansell Pearson, Νίτσε, μτφρ. Δέσποινα Ρισσάκη, εκδ. Πατάκη).

Το παρόν έργο καλύπτει πλήρως τις ομολογούμενες απαιτήσεις του αντικειμένου του. Έχει μάλιστα προσφυώς κατατεθεί ότι συνιστά «πρότυπο για τη βιογραφία ως είδος» (βλ. Maria Dimitrova, Book forum). Όντως η Σου Πριντό αξιοποιεί καταρχάς σε απόλυτο βαθμό τις υπάρχουσες πηγές. Τόσο τις πασίγνωστες, όσο και τις αφανείς και σχεδόν άγνωστες. Ακτινογραφείται εν ολίγοις με υποδειγματική συνέπεια η κατά κανόνα βασανιστική πνευματική πορεία του Φρίντριχ Νίτσε, ο οποίος, ως γνωστόν, ανέρρωνε και στη συνέχεια κυλούσε πάλι στην αδυσώπητη ασθένειά του. Ταυτοχρόνως αποδίδεται με ενάργεια η συγκεκριμένη περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Πρόκειται για έναν διάκοσμο άρτια δοσμένο από κάθε πλευρά. Τα δε κομβικά σημεία των αλλεπάλληλων ένδον τριβών, των εκ προοιμίου αδιαπραγμάτευτων στάσεων ζωής, αλλά και των εκκωφαντικών ρήξεων με σημαίνουσες προσωπικότητες της εποχής, όπως φέρ’ ειπείν ο εμβληματικός Ρίχαρντ Βάγκνερ, αποδίδονται με ιδιαίτερη σαφήνεια. Αναφέρεται επίσης σε βάθος το θλιβερό επεισόδιο της συνειδητής, καθ’ όλα συστηματικής παραχάραξης πολλών κειμένων του από τη δεδηλωμένη εθνικίστρια και φανατική αντισημίτρια Ελίζαμπετ, την εξαιρετικά εγωπαθή, υπερφίαλη αδελφή του. Η οποία, σημειωτέον, εξαπατώντας παντοιοτρόπως διάφορους λογίους του περιβάλλοντός της, απέσπασε την ικανή και αναγκαία εκείνη υποστήριξη ώστε να διεκδικήσει ακόμη και το Βραβείο Νόμπελ για τη Λογοτεχνία.

Υποδειγματικά πολυεπίπεδη, παραγωγική σπουδή του φαινομένου Φρίντριχ Νίτσε. Είκοσι δύο κεφάλαια αδιάπτωτης πρόσληψης. Το βιβλίο ανανεώνει με άμεσο και πρόσφορο τρόπο τη μελέτη του νιτσεϊκού καταπιστεύματος από τους ευρύτερους κύκλους των ενδιαφερομένων. Κρίθηκε και δικαίως ως το αρτιότερο αποτύπωμα βιογραφίας για το έτος 2018 από τους έγκυρους και αυστηρούς Times.

Παραθέτω απόσπασμα από το δέκατο κεφάλαιο της βιογραφίας αυτής, που τιτλοφορείται «Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο». Εδώ αναδεικνύεται ευθέως ο υφολογικός χαρακτήρας, η τεχνική της επαγωγικής αποτίμησης, η πρισματική συναντίληψη, η νηφάλια διαχείριση των δεδομένων και βεβαίως η όλη συνθετική ικανότητα της συγγραφέως:

«Οι ενότητες περί λογικής και μαθηματικών μοιάζουν με την εκδίκηση ενός μη μαθηματικού: Η λογική στηρίζεται σε προϋποθέσεις που δεν αντιστοιχούν σε τίποτα στον πραγματικό κόσμο. Το ίδιο ισχύει και για τα μαθηματικά, τα οποία σίγουρα δεν θα είχαν γεννηθεί αν οι άνθρωποι γνώριζαν εξαρχής ότι στη φύση δεν υπάρχει εντελώς ευθεία γραμμή, τέλειος κύκλος ή απόλυτη αρχή. Μας έρχεται στον νου η ανεκδιήγητη βαθμολογία του Νίτσε στα μαθηματικά στο Πφόρτα ενώ μας λέει ότι οι νόμοι των αριθμών επινοήθηκαν στη βάση της αρχικά κυρίαρχης πλάνης ότι υπάρχουν διάφορα ταυτόσημα πράγματα, ενώ στην πραγματικότητα τίποτα δεν είναι ταυτόσημο με κάτι άλλο. Η παραδοχή της πολλαπλότητας προϋποθέτει πάντοτε ότι υπάρχει κάτι που εμφανίζεται επανειλημμένα. Αυτό είναι εσφαλμένο. Επινοούμε ταυτόσημες οντότητες και ενότητες που δεν υφίστανται. Σε έναν άλλο κόσμο, σε έναν κόσμο που δεν αποτελεί ιδέα μας, οι νόμοι των αριθμών είναι απολύτως ανεφάρμοστοι. Ισχύουν μόνο στον ανθρώπινο κόσμο» (βλ. «Για τα πρώτα και τα έσχατα πράγματα», ενότητες 11 και 19, σελ. 186 επ.).

H Aγγλονορβηγίδα Sue Prideaux έχει τιμηθεί με το Tait Black Memorial Prize για τη βιογραφία του Έντβαρντ Μουνκ (Edvard Munch: Behind the Scream) και με το Duff Cooper Prize για τη βιογραφία του Στρίντμπεργκ (Strindberg: A Life). Η βιογραφία του Νίτσε πρωτοεκδόθηκε στα αγγλικά το 2018, αναδείχτηκε καλύτερη βιογραφία της χρονιάς από τους Times και τιμήθηκε με το Hawthοrnden Prize 2019.

Διακρίνω ότι ο «αριστοκρατικός ριζοσπαστισμός», όπως προσφυώς έκρινε τη νιτσεϊκή εκδοχή δια-νόησης ο Γκιοργκ Μπράντες (Georg Brandes), προβάλλεται διεξοδικά σε πλείστα όσα σημεία της προκείμενης βιογραφίας. Συγκρατώ μάλιστα ότι ο όρος αυτός, στη γερμανική γλώσσα, ήτοι «aristokratisher Radikalismus», κολάκευσε ιδιαίτερα τον ίδιο τον Φρίντριχ Νίτσε. Είναι ό,τι ακριβώς τον έκανε να φαίνεται και όντως να είναι τόσο δημιουργικά διαφορετικός στην εποχή του, προαναγγέλλοντας συν τοις άλλοις τις μελλοντικές αλλαγές προσέγγισης θεμελιωδών ζητημάτων της σκέψης μας καθ’ όλου. Έτσι, το εμφανώς ή δήθεν παράδοξο αναδεικνύεται προοδευτικά σε τόπο ουσίας. Παραβάλλω εν προκειμένω και τα εξής ενδεικτικά: «Αν θέλησε ο Νίτσε να πει κάτι, μήπως είναι αυτό το όριο της θέλησης του λέγειν, ως φαινόμενο μιας βούλησης ισχύος κατ’ ανάγκην διαφορικής, άρα πάντοτε διηρημένης, διπλωμένης, πολλαπλασιασμένης;» (βλ. Ζακ Ντερριντά, Έμβολα – τα ύφη του Νίτσε, μτφρ. Γιώργος Φαράκλας, εκδ. Εστία). Η Σου Πριντό δεν παραλείπει να συνδέει, όποτε κρίνει ότι χρειάζεται, τη νιτσεϊκή απόκλιση με το παρόν του σκέπτεσθαι.

Σημειώνω επίσης ότι τονίζεται και αναλύεται διεξοδικά η σημασία των σχέσεων με ορισμένες γυναίκες, τις οποίες είχε στη διάρκεια του σύντομου, εξαιρετικά ταραγμένου βίου του ο εν λόγω φιλόσοφος. Ο οποίος, ειρήσθω εν παρόδω, ισχυριζόταν με έμφαση ότι δεν είναι επ΄ ουδενί Γερμανός, αλλά Πολωνός! Έτσι, η σύζυγος του προαναφερόμενου Ρίχαρντ Βάγκνερ, Κόζιμα, και η μοιραία Λου Σαλομέ, αρκετά γνωστή στο αναγνωστικό μας κοινό μέσα από διάφορες κατά καιρούς εκδόσεις, προβάλλονται αντιστικτικά, προωθώντας την πλήρη αφομοίωση των επιμέρους προταγμάτων, των αναπόφευκτων αντιφάσεων, των επακόλουθων συγκερασμών των εννοιών και βεβαίως της τελικής δημιουργικής διαστρωμάτωσης του νιτσεϊκού ιδιώματος. Τόσο οι ενήμεροι για τα όσα δικαίως έχουν γραφτεί στην πάροδο των δεκαετιών για τον συγγραφέα της Γέννησης της τραγωδίας, όσο και οι λιγότερο εξοικειωμένοι με τον ζέοντα λόγο του δέκτες μπορούν να αποδελτιώσουν με άνεση εμφανώς σημαίνοντα στοιχεία πρόσφορων επεξηγήσεων και υπομνηματισμών πολλών συναφών θεμάτων. Η μετάφραση απέδωσε με ομολογούμενη επάρκεια το πρωτότυπο.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ είναι πρέσβης επί τιμή και ποιητής. Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Βράχια» (εκδ. Ύψιλον).

Φρίντριχ Νίτσε: «Δεν είμαι άνθρωπος, είμαι δυναμίτης»
Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ
SUE PRIDEAUX
Μτφρ. ΝΙΝΑ ΜΠΟΥΡΗ
ΠΑΤΑΚΗΣ 2021
Σελ. 448, τιμή εκδότη €24,00

Αποσπάσματα από το βιβλίο

«Ο Νίτσε περιέγραψε τον άνθρωπο ως “το άρρωστο ζώο” γιατί έχει τα πάντα και παρ’ όλα αυτά νοσεί από μια ακόρεστη ανάγκη για το μεταφυσικό που είναι αδύνατον να αμβλυνθεί. Σε μια απόπειρα να ικανοποιήσουν αυτή την αιώνια ανάγκη, πολλοί από τους συγχρόνους του στράφηκαν στην επιστήμη και στον δαρβινισμό, όμως, όπως επισήμανε ο Νίτσε, το νόημα της επιστήμης δεν είναι θρησκεία και η εξέλιξη απέχει πολύ από το να αποτελεί ηθικό δρόμο. Το “καλό” και το “κακό” στην εξέλιξη ισοδυναμούν με το “περισσότερο χρήσιμο” και το “λιγότερο χρήσιμο”, και αυτό δεν έχει καμία σχέση με την ηθικότητα και την ηθική […] Τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος ακυρώνει τον ηθικό κώδικα πάνω στον οποίο έχει χτίσει το οικοδόμημα του πολιτισμού του; Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος αδέσμευτος από έναν κεντρικό μεταφυσικό σκοπό; Προκύπτει οντολογικό κενό; Αν συμβαίνει αυτό, τι θα αναπληρώσει το κενό; Εάν ακυρωθεί η μέλλουσα ζωή, το έσχατο νόημα βρίσκεται στο εδώ και τώρα […] Η πρόκληση αυτή παραμένει απολύτως σύγχρονη. Ίσως ένα μέρος της διαχρονικής γοητείας του Νίτσε να έγκειται στην απροθυμία του να μας προσφέρει μιαν απάντηση. Πρέπει να βρούμε το νόημα και την απάντηση, αν υπάρχει, μόνοι μας – αυτό είναι το πραγματικό επίτευγμα του υπερανθρώπου».