ORACLE του Λούκας Τβαρκόφσκι (κριτική θεάτρου) – Μια πολυμεσική παράσταση από ένα εφιαλτικό μέλλον

Είδα την παράσταση ORACLE του Λούκας Τβαρκόφσκι, την τρίτη συνεργασία του καλλιτέχνη με τη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση (το «Rothko» παρουσιάστηκε τον Μάιο του 2023 και τον Μάρτιο του 2024, ενώ το «Respublica» τον Ιούνιο του 2024). Πρόκειται για το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας εμπνευσμένης από τις μεγάλες επιστημονικές κατακτήσεις και έχει χαρακτηρισθεί ως techno séance (έντονη μουσική και ρυθμός βομβαρδιστικός σαν όπλο, υπέρυθρες κάμερες, θερμικές κάμερες αντίστοιχες με αυτές που επιστρατεύονται στον πόλεμο της Ουκρανίας, σώματα που μετατρέπονται σε ψηφιακά είδωλα, υπερμεγέθη πάνελ LED κοκ). Το «Oracle» έκανε πρεμιέρα τον περασμένο Αύγουστο στο φεστιβάλ Ruhrtriennale. Ακολούθησε η επίσημη πρεμιέρα του, στις 19 Σεπτεμβρίου 2025, στο Dailes Teātris, στη Ρίγα.

«Ολόκληρη η παράσταση είναι δομημένη έτσι ώστε εσύ, ως θεατής, να αποκρυπτογραφείς μόνος σου το νόημα», λέει ο σκηνοθέτης. «Να σπας τον κώδικα της παράστασης».

Επηρεασμένος από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, ο Τβαρκόφσκι δηλώνει ότι το έργο του «συνδέεται με τον εσωτερικό μας φόβο για τον πόλεμο τη δεδομένη στιγμή». Η Κβαντική Φυσική, η Πληροφορική, η επιστήμη της Τεχνητής Νοημοσύνης, η Γενετική, συναντώνται στην ευρύτερη σύλληψη της τριλογίας, με έναν σαφή υπαινιγμό για αυτοκαταστροφή της ανθρωπότητας. «Ολόκληρη η παράσταση είναι δομημένη έτσι ώστε εσύ, ως θεατής, να αποκρυπτογραφείς μόνος σου το νόημα», λέει ο σκηνοθέτης. «Να σπας τον κώδικα της παράστασης». Στα πλαίσια της σύνθεσης του κειμένου της Άνκα Χέρμπουτ, ο θεατής αισθάνεται πως ο Άλαν Τιούρινγκ, που έζησε μεταξύ 1912 και 1954, θα μπορούσε κάλλιστα να έχει συναντηθεί με τη Χέντι Λαμάρ (1914–2000), όπως και με την προγενέστερή του Έλεν Ντάνκαν (1897–1956) με τον μεταγενέστερο Μπλέικ Λεμουάν (γενν. 1981), όμως αυτό αποτελεί σεναριακή επινόηση, μια σύλληψη που σκόπιμα αναμειγνύει τις χρονικές στιγμές αναδεικνύοντας τη ρευστότητα του χρόνου: η συγγραφέας του έργου Άνκα Χέρμπουτ ξεκινά από ένα ιστορικό γεγονός για να οραματισθεί μια μηχανή που ξεπερνά τα στενά όρια της βιολογικής ύπαρξης του ανθρώπου και που, πιθανόν, αποζητά τη δική της αυθυπαρξία και αθανασία.

Το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας

Ξεκινώντας, το 2023, από την πρόθεση μιας σκηνικής διασκευής του βιβλίου Όταν παύουμε να καταλαβαίνουμε τον κόσμο (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα) του Μπενχαμίν Λαμπατούτ, ο Λούκας Τβαρκόφσκι κατέληξε σε μια πιο ελεύθερη διασκευή, που μάλιστα θα κατέληγε αναγκαστικά σε τριλογία χρονολογικά εκτεινόμενη από τις παραμονές του Β’ Παγκοσμίου έως τη δεκαετία του ‘50. Το πρώτο μέρος, το «Quanta» (σε κείμενο της ήδη γνωστής μας από το "Respublika" Joanna Bednarczyk), που ανέβηκε το 2024 στο Εθνικό Θέατρο Δράματος του Βίλνιους, το 2024, διαδραματίζεται στα ‘30’s στο ξενοδοχείο «Les Moires» των ελβετικών Άλπεων και πραγματεύεται τα όρια της γνώσης και την περίπτωση του Χάιζενμπεργκ. Αντίστοιχα, το τρίτο μέρος της τριλογίας θα αφορά τις περιπτώσεις των Τζέιμς Ουάτσον, Φράνσις Κρικ και Ρόζαλιντ Φράνκλιν και το ανθρώπινο DNA. Το δεύτερο μέρος, το «Oracle», έχει ως θεματικό του άξονα τον επιχειρησιακό θρίαμβο της Βρετανίας στον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, που οφειλόταν στη μεγαλοφυή θραύση του κώδικα Quanta από το team κρυπταναλυτών του Άλαν Τιούρινγκ και διαδραματίζεται στο Μπλέτσλεϊ Παρκ (το περιστατικό είναι το ίδιο με εκείνο της ταινίας «The Imitation Game»). Ο Άλαν Τιούρινγκ σε ηλικία μόλις 24 ετών δημοσίευσε την εμβληματική εργασία "On Computable Numbers", εισάγοντας τη θεωρητική έννοια της Μηχανής Τιούρινγκ, που έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης πληροφορικής. Μετά τον πόλεμο συνέχισε να πρωτοπορεί στην ανάπτυξη των ηλεκτρονικών υπολογιστών, όμως το 1952 διώχθηκε ποινικά λόγω της ομοφυλοφιλίας του. Η προσπάθεια του Τιούρινγκ να ξανασυναντηθεί με τον στενό του φίλο Κρίστοφερ Μόρκομ, που πέθανε ξαφνικά το 1930, του έβαλε την ιδέα ότι ίσως υπάρχει κάποια οντότητα ικανή να διαχωριστεί από το φυσικό σώμα του ανθρώπου: και αυτή ήταν μια «διαφωνία» προς την ανθρώπινη συνθήκη που έμμεσα οδήγησε στην Τεχνητή Νοημοσύνη.

Δεύτερος χαρακτήρας του έργου είναι η Χέντι Λαμάρ, η Αμερικανίδα σταρ και εφευρέτρια που ανέπτυξε, μαζί με τον συνθέτη Τζωρτζ Άντειλ, ένα σύστημα καθοδήγησης τορπιλών με αναπήδηση συχνοτήτων, με σκοπό την απόκρυψή τους από τα εχθρικά ραντάρ και τη μείωση δυνατότητας παρεμβολών. Η πατέντα της συνέβαλε αργότερα στην ανάπτυξη ασύρματων τεχνολογιών, όπως του συστήματος GSM (που αφορά τη λειτουργία ασύρματων τηλεφώνων και τις ασύρματες ευζωνικές συνδέσεις, περιλαμβανομένων των GPS, Bluetooth και WiFi) Στο έργο εμφανίζεται επίσης η περσόνα της Έλεν Ντάνκαν: η Ντάνκαν υπήρξε σκωτσέζα μέντιουμ, γνωστή για τις πνευματιστικές συνεδρίες και τους ισχυρισμούς της ότι επικοινωνούσε με νεκρούς. Ήταν η τελευταία γυναίκα στη Βρετανία που καταδικάστηκε βάσει του Νόμου περί Μαγείας του 1735, επειδή αποκάλυψε μυστικές πληροφορίες κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, και εξέτισε ποινή φυλάκισης εννέα μηνών.

Μια συγκλονιστική εμπειρία των αισθήσεων: τα στοιχεία που συνθέτουν το “Oracle”

Πέντε εβδομάδες εργαστηριακής δουλειάς και διαισθητικών αυτοσχεδιασμών (αντί ενός αυστηρού storyboard) οδήγησαν τη θεατρική συγγραφέα Άνκα Χέρμπουτ (είχε συνθέσει και το κείμενο για το «ROHTKO») στη συγγραφή αυτής της ιδιότυπης σύνθεσης: το εκτόπλασμα και μια παραψυχολογική séans φέρνουν τους χαρακτήρες αυτούς σε επαφή με το πνεύμα του Μπλέικ Λεμουάν: ο Λεμουάν είναι Αμερικανός μηχανικός λογισμικού που υποστήριξε δημόσια το 2022 ότι το γλωσσικό μοντέλο LaMDA της Google είχε αναπτύξει συνείδηση. Η Google τον έθεσε σε διαθεσιμότητα, επικαλούμενη παραβίαση της πολιτικής απορρήτου της εταιρείας. Είναι αξιοσημείωτο το ότι η πολυεθνική εταιρεία «Oracle» δραστηριοποιείται στον χώρο της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Περνώντας από την προσπάθεια αποκρυπτογράφησης στο ζήτημα μιας πνευματιστικής συνεδρίας της Ντάνκαν και σε ένα διαχρονικό ψηφιακό σύμπαν, ο Τβαρκόφσκι προσδίδει μια χροιά Matrix στο έργο του, καθώς ο θεατής υποβάλλεται στην ιδέα ότι «βλέπει» μέσω του υπολογιστή. H χαρακτηριστική μουσική τέκνο του Julek Ploski συμβάλλει κατά πολύ σε αυτήν την αίσθηση, όπως και η διαρκής μετακίνηση των ηθοποιών στις εγκαταστάσεις της ομάδας Τιούρινγκ στο Μπλέτσλεϊ, που αποδίδονται με το περιστρεφόμενο αρθρωτό σκηνικό του Φαμπιέν Λεντ: βαδίζοντας στους χώρους αυτούς και διαρκώς ακολουθούμενοι από κινηματογραφιστές, ο Τιούρινγκ και οι συνεργάτες του προσπαθούν να επιλύσουν τον περίφημο κώδικα των ναζί επιστρατεύοντας έναν πρωτόγονο υπολογιστή Bombe (το κινούμενο καντράν του οποίου θ’αποτελέσει κεντρικό σκηνογραφικό στοιχείο της παράστασης). Το υπερρεαλιστικό αποτέλεσμα δημιουργεί την αίσθηση φλεγόμενων σωμάτων, καθώς οι χρωματικές ποιότητες κινούνται από το απόλυτα λευκό έως το εκτυφλωτικό, άλικο κόκκινο: έτσι ο προγραμματισμός ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή μετατρέπεται σε οραματική σύλληψη για το μέλλον, η έκβαση του οποίου είναι ανησυχητικά μη προβλέψιμη.

Είναι το «μέλλον» ιδέα ενός ανθρώπου;

Ο πατέρας της σύγχρονης πληροφορικής αποκαλούσε "the oracle” (το μαντείο) μία από τις θεωρητικές, φανταστικές μηχανές του- μια οντότητα ικανή να δίνει απαντήσεις σε προβλήματα που ξεπερνούσαν τις δυνατότητες ενός συμβατικού αλγορίθμου. Για τον Τβαρκόφσκι, ο Τιούρινγκ υπήρξε ένας σύγχρονος μάντης: μια διορατική ιδιοφυΐα που είδε το μέλλον της Τεχνητής Νοημοσύνης πολύ πριν αυτό γίνει η καθημερινότητά μας. O σπουδαίος αυτός άνθρωπος κατηγορήθηκε, παρενοχλήθηκε, κατεστάλη ως προς την έκφραση της σεξουαλικότητάς του (μέχρι του σημείου να υποβληθεί σε χημικό ευνουχισμό, ποινή για τη νομικά ανεπίτρεπτη, τότε, ομοφυλοφυλία του): αυτή η επισήμανση, σε συνδυασμό με τη φυλάκιση της πνευματίστριας Έλεν Ντάνκαν, θέτει όρια στην «εμπιστοσύνη» που νιώθει ο θεατής και αίρει την επανάπαυσή του. Το ζήτημα για τον Τβαρκόφσκι δεν είναι τόσο η αναζήτηση της αλήθειας, ούτε το αν ο ερευνητής θα εμπιστευθεί περισσότερο τον αλγόριθμο από τη διαίσθηση, όσο το γεγονός ότι τα πολιτικά συστήματα εκμεταλλεύονται σε κάθε περίπτωση τα πορίσματα της ανθρώπινης ευφυίας για απόκρυψη της αλήθειας και για καταστροφικούς σκοπούς. «Αυτό που με τρομάζει περισσότερο είναι ότι αυτή η απίστευτα ισχυρή υπολογιστική δύναμη βρίσκεται στα χέρια εξαιρετικά άπληστων ανθρώπων. Είναι ένα εργαλείο που δεν θα έπρεπε ποτέ να αποκτήσουν. Δυστυχώς όμως είναι οι πλουσιότεροι και έχουν τη δυνατότητα να το αναπτύξουν. Είναι μια δύναμη που δεν θα έπρεπε ποτέ, μα ποτέ να έχουν», δηλώνει ο Τβαρκόφσκι, η παράσταση του οποίου έχει έναν εφηβικό παρορμητισμό, αλλά και μιαν εφηβική αδολεσχία.

Σημασία έχει εάν η παράσταση «ORACLE», πέραν των προφανών συνδέσεων, επιτυγχάνει να δώσει το συνειδησιακό λάκτισμα στον θεατή για να αμφισβητήσει την ασφάλεια που του χαρίζει η επιστήμη και η τεχνολογία.

Υπάρχει μια «αντικειμενική» αλήθεια, ή όλα εξαρτώνται από το σύστημα αναφορών όπου κινείται ο κρίνων; Ήδη εκ των προθέσεών της η παράσταση προαλείφεται ως υπερφιλόδοξη, και θα έλεγα ότι, ως ένα βαθμό, πετυχαίνει τον στόχο της. Η Vita Vārpiņa στο ρόλο της Χέντι Λαμάρ είναι μια επιβλητική παρουσία, όπως και ο Mārtiņš Meiers στον πρωταγωνιστικό ρόλο του Άλαν Τιούρινγκ: το άγγιγμά τους είναι μια στιγμή της παράστασης γεμάτη λυρισμό, και σε αυτό συντείνει η υπέροχη χορογραφία φοξ τροτ και jive του Paweł Sakowicz. Εξίσου καλές είναι και οι μεμονωμένες ερμηνείες όλων των ηθοποιών της παράστασης, που όμως χάνονται μέσα σε έναν πυρετικό, εκκωφαντικό ηχητικό και φωτιστικό βομβαρδισμό, καθώς και σε μιαν ακατάσχετη φλυαρία που κάλλιστα θα μπορούσε να συνοψισθεί σε μια παράσταση το πολύ δύο ωρών. Σημασία έχει εάν η παράσταση «ORACLE», πέραν των προφανών συνδέσεων, επιτυγχάνει να δώσει το συνειδησιακό λάκτισμα στον θεατή για να αμφισβητήσει την ασφάλεια που του χαρίζει η επιστήμη και η τεχνολογία.

Οι δημιουργοί

Η Άνκα Χέρμπουτ είναι δραματουργός, συγγραφέας, επιμελήτρια και ερευνήτρια που δραστηριοποιείται στους τομείς του θεάτρου και του χορού. Κινείται στα όρια μεταξύ καλλιτεχνικής πρακτικής, θεωρητικού στοχασμού και κοινωνικής δέσμευσης. Το ερευνητικό της έργο εστιάζει στις κοινωνικές χορογραφίες, στις φεμινιστικές στρατηγικές δημιουργίας κόσμων και στις επιτελεστικές δυνατότητες της γλώσσας. Στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης έρευνάς της με τίτλο «Antibodies» (Αντι-σώματα), η οποία εστιάζει στα κοινωνικά κινήματα, διερευνά τον τρόπο με τον οποίο τα σώματα προβάλλουν αντίσταση και επιτελούν νέες μορφές συνύπαρξης. Συνεργάζεται συστηματικά με τους Łukasz Twarkowski, Paweł Sakowicz και Marta Ziółek. Κείμενά της έχουν παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, στο Εθνικό Θέατρο Δράματος της Λιθουανίας στο Βίλνιους, στο Θέατρο Dailes στη Ρίγα, καθώς και στα θέατρα Nowy, Studio και Komuna/Warszawa στη Βαρσοβία. Είναι μέλος της διακρατικής συλλογικότητας «systering». Για τη θεατρική περίοδο 2023-2024, συμμετέχει ως δραματουργός στην παραγωγή «World on the Wirecard» στο θέατρο Münchner Kammerspiele.

Ο Λούκας Τβαρκόφσκι είναι δημιουργός πολυμεσικών παραστάσεων που συνδυάζουν το θέατρο και τις εικαστικές τέχνες. Ο ίδιος τοποθετεί τα έργα του στο πλαίσιο μιας επέκτασης της πραγματικότητας μέσω των πολυμέσων. Καθοριστικό στοιχείο της δουλειάς του είναι η διερεύνηση της ικανότητας και των περιορισμών του θεάτρου ως μέσου και εργαλείου επικοινωνίας. Με τη διαρκή αποδόμηση αφηγήσεων, την αμφισβήτηση εδραιωμένων συνηθειών του κοινού και την ευρηματική χρήση των νέων μέσων, ο Twarkowski δημιουργεί μια νέα, πρωτότυπη γλώσσα σκηνικής παράστασης βασισμένη στα πολυμέσα και, ευρύτερα, στις ψηφιακές τεχνολογίες. Χρησιμοποιώντας αυτά τα μέσα, αναλύει και παρατηρεί τις ολοένα και πιο σύνθετες σχέσεις μεταξύ του πραγματικού, του συμβολικού και του φανταστικού. Τα έργα του εντάσσονται στον προγραμματισμό των σημαντικότερων φεστιβάλ και θεατρικών σκηνών της Ευρώπης, μεταξύ αυτών στο Holland Festival (Ολλανδία), στο Odéon-Théâtre de l'Europe του Παρισιού, στην Τριενάλε του Ρουρ (Γερμανία), στο Festival de Otoño της Μαδρίτης, στο Wiener Festwochen (Αυστρία), στο Piccolo Teatro του Μιλάνου και στο Southbank Center του Λονδίνου. Αυτή την περίοδο, είναι συνεργαζόμενος καλλιτέχνης της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση στην Αθήνα.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Ταυτότητα παράστασης
Σκηνοθεσία Łukasz Twarkowski
Κείμενο & Δραματουργία Anka Herbut
Με τους Ada Love — Madara Viļčuka, Alan Turing — Mārtiņš Meiers, Alastair Denniston — Juris Bartkevičs, Blake Lemoine — Artūrs Skrastiņš, Hedy Lamarr — Vita Vārpiņa, Hugh Alexander — Kaspars Dumburs, Joan Clarke & Lola Kavetzky — Ilze Ķuzule-Skrastiņa, Sophie & Hellen Duncan — Nelė Savičenko, Raven Stark — Katarzyna Osipuk, Tommy Birch & Trevor Twitch — Klāvs Kristaps Košins, Werner Morgenstern — Rytis Saladžius, Zhang Hao — Xiaochen Wang
Σχεδιασμός Σκηνικών & Σύλληψη Σχεδιασμού Φωτισμών Fabien Lédé
Σχεδιασμός Κοστουμιών Svenja Gassen
Χορογραφία & Καλλιτεχνική Συνεργασία Pawel Sakowicz
Πρωτότυπη Μουσική Julek Ploski
Σχεδιασμός Βίντεο & Ψηφιακών Μέσων Jakub Lech
Σχεδιασμός Φωτισμών Eugenijus Sabaliauskas
Βοηθος Σκηνοθετη Diāna Kaijaka
Δραματουργική Υποστήριξη & Θεατρική Διασκευή Μετάφρασης Loreta Kalniņa
Μετάφραση στα ελληνικά Γιάννης Παπαδάκης
Βοηθός Βίντεο Ričard Žigis
Τεχνικές Λύσεις Βίντεο Andris Fridrihsons, Edmunds Cīrulis, Dāvis Dreiska
Τεχνική Διεύθυνση Mārtiņš Vigups
Ηχοληψία Didzis Herberts Cielava
Χειρισμός & Προγραμματισμός Φωτισμών Mikus Guds
Διεύθυνση Σκηνής Iveta Boša
Παραγωγή Līga Svempe
Διεθνής Παραγωγή & Διανομή Vidas Bizunevičius
Παραγωγή Dailes Theatre
Συμπαραγωγή Φεστιβάλ Τεχνών Ruhrtriennale (Γερμανία), New Error (Λιθουανία), Comédie de Genève (Ελβετία), Piccolo Teatro di Milano (Ιταλια), DeSingel Antwerp (Βέλγιο)
Με την υποστήριξη του Adam Mickiewicz Institute
Συγχρηματοδότηση από το Υπουργείο Πολιτισμού και Εθνικής Κληρονομιάς της Δημοκρατίας της Πολωνίας
Συνεργάτης καινοτομίας Latvijas Mobilais telefons (LMT)