Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη, η μεταφράστρια Τόνια Κοβαλένκο για τη μετάφραση του μυθιστορήματος του Τόμας Χάρντυ [Thomas Hardy] «Μακριά απ' το αγριεμένο πλήθος» (εκδ. Καστανιώτη).
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης συναντήσατε δυσκολίες που δεν τις περιμένατε;
Εξοικειωμένη πια με τον Τόμας Χάρντυ, αφού είχα πρόσφατα μεταφράσει τον Δήμαρχο του Κάστερμπιτζ, για τις εκδόσεις Gutenberg, ψυχανεμιζόμουν τι θα ήταν αυτό που περισσότερο θα με δυσκόλευε και εδώ: η απόδοση των διαλόγων ανάμεσα στους δευτερεύοντες λαϊκούς χαρακτήρες, αυτό τον Xορό που παρακολουθεί τα δρώμενα και παίζει τον δικό του μικρό μεν αλλά πάντα ουσιαστικό ρόλο στο σύμπαν του συγγραφέα. Πώς να μιλούν ή να αστειεύονται οι χωρικοί, οι εργάτες, οι απλοί άνθρωποι της αγγλικής υπαίθρου του 19ου αιώνα με έναν τρόπο φυσικό, που να μην ξενίζει τους Έλληνες αναγνώστες του 21ου; Ήταν γι' άλλη μια φορά ένα στοίχημα που θέλω να ελπίζω ότι κερδήθηκε, στο μέτρο πάντα του δυνατού.
Συμβουλευτήκατε παλαιότερες μεταφράσεις του κειμένου στα ελληνικά ή αποδόσεις του σε άλλη γλώσσα;
Το Μακριά απ' το Αγριεμένο Πλήθος δεν είχε ξαναμεταφραστεί ποτέ στη γλώσσα μας, κι έτσι πορεύτηκα χωρίς δεκανίκια προηγούμενων μεταφράσεων. Όταν συναντούσα στο βιβλίο κάποια δύσπεπτα ή δυσνόητα σημεία, ανέτρεχα για μια «δεύτερη γνώμη» στην ιταλική μετάφραση του Enrico Mistretta (Fazi Editore, 2016).
Τα πρώτα χρόνια της ενασχόλησής μου με τη λογοτεχνική μετάφραση, είχα μερικές φορές την τάση να επιλέγω, στα δύσκολα, την... εύκολη οδό της απιστίας. Με τον καιρό, άρχισα να συνειδητοποιώ ότι οι παρεκκλίσεις από το πρωτότυπο, όσο μικρές κι αν είναι, εμπεριέχουν μια ασέβεια προς το έργο του συγγραφέα...
Πώς τοποθετείστε στο δίλημμα «πιστή μετάφραση / καλή μετάφραση»;
Η προσωπική μου τριβή με το αντικείμενο με έχει διδάξει πως τέτοιο δίλημμα δεν πρέπει να υφίσταται. Τα πρώτα χρόνια της ενασχόλησής μου με τη λογοτεχνική μετάφραση, είχα μερικές φορές την τάση να επιλέγω, στα δύσκολα, την... εύκολη οδό της απιστίας. Με τον καιρό, άρχισα να συνειδητοποιώ ότι οι παρεκκλίσεις από το πρωτότυπο, όσο μικρές κι αν είναι, εμπεριέχουν μια ασέβεια προς το έργο του συγγραφέα – κι όσο σημαντικότερος ο συγγραφέας, τόσο βαρύτερη η ασέβεια. Εγώ τις επιτρέπω πλέον στον εαυτό μου μόνο σε περιπτώσεις ανυπέρβλητου αδιεξόδου. Μια πιστή μετάφραση μπορεί να είναι και καλή – αυτό είναι το μότο μου και ο στόχος μου σε κάθε βιβλίο που αναλαμβάνω.
Προτιμάτε να μεταφράζετε κείμενα συγγραφέων που έχετε μεταφράσει βιβλία τους ή να γνωρίζετε νέους συγγραφικούς κόσμους;
Είναι ομολογουμένως ανακουφιστικό κι ευχάριστο μαζί να ξαναγυρνάς στα οικεία εδάφη ενός συγγραφέα που γνωρίζεις πια καλά. Όσες κακοτοπιές κι αν κρύβουν, έχεις μάθει να τις αντεπεξέρχεσαι, έστω κι όταν πρόκειται για έναν κλασικό του προπερασμένου αιώνα, όπως ο Τόμας Χάρντυ ή για έναν «δύσκολο» σύγχρονο πεζογράφο όπως ο Τζων Μπάνβιλ, τον οποίο μεταφράζω αποκλειστικά τα τελευταία χρόνια. Φυσικά, το στοιχείο της έκπληξης που επιφυλάσσει κάθε καινούριος συγγραφικός κόσμος, έχει κι αυτό την ιδιαίτερη γοητεία του – όταν μάλιστα η έκπληξη είναι θετική, το μεταφραστικό ταξίδι γίνεται ακόμα πιο συναρπαστικό.
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης η χρονική απόσταση που σας χωρίζει με τον συγγραφέα αισθανθήκατε ότι ήταν ανασταλτικός παράγοντας για τη μετάφραση ή λειτούργησε με τρόπο απελευθερωτικό για το μεταφρασμένο κείμενο;
Για να είμαι ειλικρινής, αυτά τα 149 χρόνια που με χώριζαν από τον κορυφαίο Χάρντυ και το μυθιστορηματικό του Ουέσεξ, ξυπνούσαν συχνά μέσα μου ένα δέος που δεν θα το χαρακτήριζα απελευθερωτικό – όπως ανέφερα παραπάνω, με διαφορετικά λόγια, όσο σπουδαιότερος ο συγγραφέας, τόσο πιστότερα οφείλει να αντιγράφει τον βηματισμό του ο μεταφραστής.
Η Τόνια Κοβαλένκο γεννήθηκε το 1961, ζει στην Αθήνα και ασχολείται επαγγελματικά με τη μετάφραση. Έχει μεταφράσει έργα πολλών συγγραφέων μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται οι: Τζον Μπάνβιλ, Ντόρις Λέσινγκ, Καζούο Ισιγκούρο, Ναντίν Γκόντιμερ, Άντζελα Κάρτερ, Αντρέ Μπρινκ, Ντον Ντελίλλο, Άννυ Πρου και Σαμ Σέπαρντ. Το 2007 και το 2011 ήταν υποψήφια για το Βραβείο Μετάφρασης Αγγλόφωνης Λογοτεχνίας του ΕΚΕΜΕΛ, με τα μυθιστορήματα της Ναντίν Γκόντιμερ Ξύπνα! και Ο Συντηρητής αντίστοιχα. Έχει δημοσιεύσει τις ποιητικές συλλογές Γιούρι (1999, εκδ. Χατζηνικολή), Πότε νυχτώνει (2008, εκδ. Ηριδανός) και Μαύρο προς Μπλε (2012, Τυπωθύτω).
