Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο μεταφράστής Μιχάλης Δελέγκος για τη μετάφραση των τριών μυθιστορημάτων της Ντόνα Ταρτ [Donna Tartt] «Η μυστική ιστορία», «Ο μικρός φίλος» και «Η καρδερίνα», τα οποία κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Διόπτρα.
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης συναντήσατε δυσκολίες που δεν τις περιμένατε;
Σε γενικές γραμμές, και τα τρία βιβλία της Ντόνα Ταρτ είναι απαιτητικά, λόγω της διακειμενικότητάς τους. Αυτό σημαίνει ότι απαιτείται εξοικείωση, κατ’ ελάχιστο, τόσο με κλασικά λογοτεχνικά έργα όσο και με κείμενα της αρχαίας γραμματείας. Επιπλέον, χρειάστηκε να αποδοθούν φράσεις και διάλογοι από άλλες γλώσσες – πλην της αγγλικής, χωρίς να επηρεάζεται η ροή του κειμένου. Οφείλω να ομολογήσω ότι θυμήθηκα ξανά κείμενα με τα οποία είχα χρόνια να ασχοληθώ, και πραγματικά χάρηκα τη διαδικασία, στη διάρκεια της οποίας είχα απρόσμενες συναντήσεις με πρόσωπα του παρελθόντος, που εξακολουθούν να έχουν να πουν κάτι στο σήμερα. Δεν γινόταν να μη δώσω βαρύτητα στη φωνή τους.
Συμβουλευτήκατε παλαιότερες μεταφράσεις του κειμένου στα ελληνικά ή αποδώσεις του σε άλλη γλώσσα;
Βρήκα τις παλαιότερες μεταφράσεις στα Ελληνικά, αλλά τολμώ να πω ότι δεν τις συμβουλεύτηκα, απλώς τις διάβασα για να δω την προσέγγιση των συναδέλφων. Άλλωστε, ειδικά η παλαιά μετάφραση της Μυστικής Ιστορίας είναι πια σχεδόν 30 ετών, δηλαδή μιλάμε για μια άλλη εποχή με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη γλώσσα και τα στοιχεία που πρέπει να χρησιμοποιηθούν ώστε το βιβλίο να συνεχίσει να έχει απήχηση στο σήμερα. Αποδόσεις σε άλλες γλώσσες δεν συμβουλεύτηκα, είναι τρομερές οι διαφορές από γλώσσα σε γλώσσα. Επιπλέον, ήθελα να είμαι τρόπον τινά ανεπηρέαστος, προκειμένου να μπω καλύτερα στο πνεύμα του κάθε βιβλίου.
Πώς τοποθετείστε στο δίλημμα «πιστή μετάφραση / καλή μετάφραση»;
Υπάρχει λόγος που οι Ιταλοί λένε «traduttore, traditore» δηλαδή «προδότη μεταφραστή», λόγω των παρεμβάσεων που επιχειρούν ορισμένοι μεταφραστές στον πυρήνα του πρωτοτύπου κειμένου, ώστε να βγουν από μια δύσκολη θέση, με αποτέλεσμα σοβαρές αλλοιώσεις. Υπάρχει η τάση η πιστή μετάφραση να ταυτίζεται με την απλή μεταφορά από τη μία γλώσσα στην άλλη. Αυτό θεωρώ ότι δεν είναι μετάφραση, όπως δεν είναι και, σε καμία περίπτωση, απόδοση. Πιστεύω πως το ζητούμενο είναι να μπορεί κανείς να αποδώσει το νόημα, αφήνοντας ανεπηρέαστες τις εικόνες που θέλει να σχηματίσει ο συγγραφέας. Δεν χρειάζονται λαθροχειρίες, απλώς διαφορετική διαχείριση του κειμένου προκειμένου να υπάρχει φυσικότητα στη ροή του λόγου. Τελικά, ο μεγαλύτερος έπαινος, κατά την ταπεινή μου γνώμη, που μπορεί να λάβει ένας μεταφραστής είναι να του πουν ότι το μεταφρασμένο βιβλίο διαβάζεται σαν να μην είναι μετάφραση. Κάτι που λέει πολλά.
Προτιμάτε να μεταφράζετε κείμενα συγγραφέων που έχετε μεταφράσει ήδη βιβλία τους ή να γνωρίζετε νέους συγγραφικούς κόσμους;
Όταν έχεις ήδη μεταφράσει ένα βιβλίο κάποιου συγγραφέα, είναι πιο εύκολο να μπεις στη λογική και στον τρόπο γραφής του. Αυτό διευκολύνει τη διαδικασία, καθώς, κατά πάσα πιθανότητα, ξέρεις ήδη τις «κακοτοπιές», ξέρεις πού μπορεί να αντιμετωπίσεις δυσκολίες. Οπότε η δουλειά σου γίνεται πιο εύκολη, αν μπορώ να πω κάτι τέτοιο.
Όταν ζεις ένα βιβλίο, όταν κυκλοφορείς στις σελίδες του ενδεδυμένος την περιβολή των πρωταγωνιστών, διακατέχεσαι από την επιθυμία να περάσεις αυτή την αίσθηση στον αναγνώστη.
Επιπλέον, αν σου αρέσει ένας συγγραφέας, αν σου ταιριάζει ο τρόπος γραφής του, σίγουρα είναι θετικό να μεταφράζεις τα έργα του, γιατί πολύ απλά αποδίδεις καλύτερα. Να πω εδώ ότι και τα τρία βιβλία της Ντόνα Ταρτ μου άφησαν ανεξίτηλες εντυπώσεις. Οπότε, αδημονώ να εμφανιστεί το επόμενο.
Από την άλλη, βέβαια, η γνωριμία με νέους κόσμους συνοδεύεται πάντα από ενθουσιασμό, περιέργεια και όλα αυτά που κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον. Γενικά, δεν θα έλεγα ότι έχω κάποια προτίμηση. Αυτό που με ενδιαφέρει πρωτίστως είναι να με κρατήσει το βιβλίο από την αρχή μέχρι το τέλος. Νομίζω ότι μόνο έτσι μπορεί ο μεταφραστής να βάλει τα δυνατά του, ας πούμε. Όταν ζεις ένα βιβλίο, όταν κυκλοφορείς στις σελίδες του ενδεδυμένος την περιβολή των πρωταγωνιστών, διακατέχεσαι από την επιθυμία να περάσεις αυτή την αίσθηση στον αναγνώστη.
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης επιδιώξατε επαφή με τον συγγραφέα; Αν ναι, σε τι σας βοήθησε;
Γνώριζα εκ των προτέρων ότι η Ντόνα Ταρτ δεν επιδιώκει πολλές επαφές. Οπότε η όποια επικοινωνία μαζί της, έστω και για την έγκριση του κειμένου, γινόταν μέσω του ατζέντη της. Οφείλω να ομολογήσω, πάντως, ότι θα με ενδιέφερε πολύ να κάνω μια –έστω σύντομη– συζήτηση μαζί της για διάφορες σκέψεις που μου γεννήθηκαν κατά τη διαδικασία της μετάφρασης των βιβλίων της. Ελπίζω να συμβεί αυτό κάποτε.
Ο Μιχάλης Δελέγκος σπούδασε Νομικά και Αγγλική Φιλολογία. Είναι συνεργάτης πανεπιστημίων του εξωτερικού σε ζητήματα έρευνας νέου ελληνικού πολιτισμού. Έχει εργαστεί στην ιδιωτική τηλεόραση και ραδιοφωνία. Έχει μεταφράσει πάνω από 100 τίτλους βιβλίων και είναι ένθερμος βιβλιόφιλος και συλλέκτης παλαιών εκδόσεων. Ασχολείται ερασιτεχνικά με την ιστορία της ελληνικής τυπογραφίας.
