Karkanevatos pateras

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία)

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Θα ξεκινήσω αυτήν την παρουσίαση με έναν κάπως προσωπικό τόνο, που νομίζω ότι δικαιολογείται, αλλά έχει και νόημα. Με τον Γιάννη γνωριζόμαστε κοντά 40 χρόνια, από τα οποία τα 35 είναι χρόνια σταθερής και αταλάντευτης φιλίας. Μεταξύ πολλών άλλων, μας ένωσε η κοινή μας αγάπη για τον κινηματογράφο, εκείνος τον σπούδασε εδώ στην Ελλάδα, εγώ πήγα στην Γαλλία για τον ίδιο λόγο. Ακόμη περισσότερο ίσως μας ένωνε η αγάπη μας για τη λογοτεχνία. Θα έλεγα μάλιστα ότι εκείνα τα χρόνια, ο Γιάννης ήταν πιο εντατικός αναγνώστης λογοτεχνίας από εμένα, που είχα μια εμμονή με την ψυχανάλυση και γενικότερα μια κλίση προς το δοκίμιο.

Έτσι, όταν έγραψα τη νουβέλα που έμελε να γίνει το πρώτο μου βιβλίο (Ιστορίες από τον αφρό, Εστία, 1997), ο Γιάννης ήταν ο αυτονόητα πρώτος αναγνώστης της. Έκτοτε, και για τα επόμενα 25 χρόνια, υπήρξε πάντοτε ο πρώτος αναγνώστης των βιβλίων μου: αναγνώστης μεθοδικός, αυστηρός, πάντοτε όμως θετικός κι εποικοδομητικός. Με γνωρίζει ως συγγραφέα απέξω κι ανακατωτά, που λένε, αλλά προσέξτε, τούτο έχει και μια δευτερογενή συνέπεια: Τον γνωρίζω κι εγώ εξίσου καλά ως αναγνώστη. Γνωρίζω την εξέλιξή του, την μεταμόρφωσή του από παθιασμένο αναγνώστη σε τεχνικό αναγνώστη: Το είδος του αναγνώστη που δεν σου περιγράφει απλώς τη δική του ανάγνωση για ένα κείμενο, αλλά σου μιλάει για το ίδιο το κείμενο, με τρόπο συγκεκριμένο, απλό, αντικειμενικό – όσο είναι δυνατόν. Με άλλα λόγια, είδα μέσα στα πολλά αυτά χρόνια τον Γιάννη να ωριμάζει και να γίνεται ο αναγνώστης που είναι σήμερα, είδα να φουντώνει μέσα του η επιθυμία να μοιραστεί αυτό του το χάρισμα με άλλους, κι έτσι να γεννιέται ο καλός δάσκαλος γραφής που γνωρίζουμε. Και βέβαια, το σημαντικότερο, είδα να γεννιέται ο συγγραφέας που έγραψε τούτο εδώ το βιβλίο.

Τα καλά βιβλία γράφονται μόνα τους

Κάθε συγγραφέας, μπορούμε να πούμε γενικεύοντας, είναι ένας αναγνώστης που δεν τον χωράνε τα ρούχα του, ένας αναγνώστης που σηκώνει μπαϊράκι, λέγοντας: Είμαι κι εγώ εδώ! Αυτή η διαδικασία ωρίμανσης ήταν στον Γιάννη αργή και φυσική: Καθώς διαβάζεις τούτο το βιβλίο, το αισθάνεσαι: Τα καλά βιβλία δίνουν την εντύπωση ότι γράφτηκαν μόνα τους. Ακόμη καλύτερα: Ότι ήταν εκεί πολύ πριν εμφανιστούν με τη μορφή που μας συστήνονται. Κι ο συγγραφέας, μοιάζει σε αυτήν την περίπτωση, απλός αντιγραφέας.

Αυτή η διαδικασία ωρίμανσης ήταν στον Γιάννη αργή και φυσική: Καθώς διαβάζεις τούτο το βιβλίο, το αισθάνεσαι: Τα καλά βιβλία δίνουν την εντύπωση ότι γράφτηκαν μόνα τους.

Δείτε, για παράδειγμα, το μικρό κομψοτέχνημα με το οποίο ξεκινάει το βιβλίο, με τίτλο Βαλίτσα. Σε έναν έλεγχο στο αεροδρόμιο, που ταυτοποιεί επιβάτες με αποσκευές, ο αφηγητής σαστίζει και δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα ποια είναι η δική του βαλίτσα. Οι ελεγκτές έχουν υπομονή, προχωρούν στον επόμενο. Όταν ο έλεγχος ολοκληρώνεται, έχει προς μεγάλη του ανακούφιση μείνει μονάχα μία βαλίτσα μπροστά του. Ένας επιβάτης, μια βαλίτσα. Όλα δείχνουν σωστά. Λεπτομέρεια; Η βαλίτσα, αυτή η μία και μοναδική, δεν είναι δική του. Όλα καλά όμως. Τα χειρότερα, αποφεύχθησαν.

Η ξένη αυτή Βαλίτσα –τι να έχει μέσα, αναρωτιέσαι– μου μοιάζει κάπως σαν τα βιβλία που γράφουμε, σαν κι ετούτο το βιβλίο. Δεν είναι πραγματικά δικά μας, αλλά κάνουν τη δουλειά τους, ωσάν να ήταν.

Ένα ασυνήθιστο μυθιστόρημα

Τούτο είναι ένα ασυνήθιστο μυθιστόρημα. Με όρους κινηματογραφικούς, θα λέγαμε ότι είναι λες και έχεις πάρει ένα ντοκιμαντέρ μεσαίου μήκους, το έχεις απλώσει στο χαρτί, κι έχεις και καμιά εικοσαριά μικρού μήκους και τις έχεις σπείρει μεθοδικά ανάμεσα στις σκηνές του ντοκιμαντέρ, έτσι που όλο το έργο να είναι μια διαδοχή αυτών των δύο, με αυστηρή συνέπεια.

Το ντοκιμαντέρ είναι πολύ απλό στην περιγραφή: Ο αφηγητής έχει στήσει την κάμερα στο σπίτι του, κι ο πατέρας του Σωκράτης με τον αρκετά μεγαλύτερο θείο του Αντρέα, μιλούν στην κάμερα. Για ποιο πράγμα; Για τα χρόνια της αντίστασης, του Εμφυλίου (ο Αντρέας ανέβηκε στο βουνό), αλλά και τις δεκαετίες που θα έρχονταν, αφού ο Αντρέας ακολούθησε τη μοίρα των περισσοτέρων ανταρτών του Δημοκρατικού Στρατού και βρέθηκε σε χώρα του τότε ανατολικού μπλοκ, στη Ρουμανία.

Με τις «μικρού μήκους», από την άλλη, τα πράγματα είναι πιο μπερδεμένα. Σε αρκετές από αυτές παίζει σημαντικό ρόλο ο πατέρας, κι από αυτήν την άποψη, την εξωτερική, το νήμα δεν χάνεται. Κάποιες άλλες αφορούν εντελώς άσχετα, φαινομενικά, πράγματα. Να, η βαλίτσα που σας διηγήθηκα, η ιστορία ενός χαρισματικού συμμαθητή που η ζωή του πήγε κατά διαβόλου –Κροκόδειλος στην πισίνα, ο τίτλος, ένα πλήρες, στιβαρό διήγημα–, το ελάφι του τέλους ίσως, ενώ μια τρίτη κατηγορία ιστοριών συστήνεται με μια σκηνή εκ πρώτοις άσχετη με την κεντρική ιστορία, για να συνδεθεί ουσιαστικά μαζί της με κάποιο εύρημα. Τέτοια περίπτωση είναι το θαυμάσιο Το χιόνι, το οποίο ξεκινάει με μια σκηνή μέσα στο αεροπλάνο, όπου ο ήρωας συνομιλεί για λίγο με μια νεαρή Αιγύπτια που πηγαίνει στο Τορόντο ως νύφη για έναν άντρα που δεν γνωρίζει, για να συνδεθεί στη συνέχεια αριστοτεχνικά, μέσω ενός βίντεο, με την κεντρική μας ιστορία, την ιστορία των δυο αδερφών, πολλές μέρες αργότερα.

Τρεις άντρες, τρεις ιστορίες

Αν όμως κάνεις ένα βήμα πίσω, ξεχάσεις αν βλέπεις το «ντοκιμαντέρ» ή κάποια από τις «μικρού μήκους», το απόσταμα όλων αυτών των πήγαινε έλα είναι τα τρία πρόσωπα, οι τρεις άντρες. Ο αφηγητής, ο πατέρας του και ο θείος του.

Ο θείος είναι ο ήρωας της οικογένειας, αυτός που πέρασε πολύ δύσκολες καταστάσεις, αλλά τελικά η ζωή τον αντάμειψε, έστω κι αν αναγκάστηκε να ζήσει μακριά από την πατρίδα. Δεν κλονίστηκε, δεν διχάστηκε, δεν βασανίστηκε. Κι έχουμε και τον πατέρα, έναν ήρωα τραγικών διαστάσεων, γιατί όλη του η ζωή ετεροκαθορίστηκε από τις επιλογές του μεγάλου αδελφού (είπα, επιλογές; ας την κρατήσουμε αυτή τη λέξη σε «εισαγωγικά»). Ο άντρας αυτός, ουσιαστικά αφιέρωσε τη ζωή του στην προσπάθεια να φέρει πίσω τον εκπατρισμένο αδερφό, αλλά και να καταφέρει να επιβιώσει ο ίδιος ως αδερφός όχι απλώς κομμουνιστή, αλλά αντάρτη, στην ψυχροπολεμική Ελλάδα. Η ζωή του συμπυκνώνεται στο επικούρειο Λάθε βιώσας… Ζήσε χωρίς να δίνεις στόχο, ζήσε στα κρυφά, αλλά και ζήσε σύμφωνα με το μέτρο των πραγμάτων.

Και βέβαια, ο τρίτος άντρας στη σειρά είναι ο αφηγητής, που είναι ταυτόχρονα και ο σκηνοθέτης τούτου του μυθιστορήματος, ένα συγγραφικό «εγώ» που άλλοτε μας συστήνεται ως Γιάννης Καρκανέβατος και άλλοτε μεταμφιέζεται ελαφρώς σε κάποιον έτερο – μέχρι και στο σπαρακτικό ελάφι του τέλους.

estia Karkanevatos o pateras den miloyse gi aytaΤα απλά υλικά της ζωής

Αν και η δομή είναι περίπλοκη και φυγόκεντρη, τα υλικά που συναπαρτίζουν αυτό το βιβλίο είναι απλά. Είναι τα πρωταρχικά υλικά της ζωής. Οι λέξεις, η μνήμη, αγγίγματα και σιωπές, η ανάγκη να καταλάβουμε το παρελθόν και, κυρίως, να συνδεθούμε ψυχικά μαζί του, η αναζήτηση ταυτότητας σε έναν κόσμο που, όπως έχει γράψει ο Μισέλ Ουλεμπέκ, μοιάζει όλο και περισσότερο με αχανές αεροδρόμιο.

Από μια άποψη, το εγχείρημα αυτό φαντάζει αδύνατο. Πώς να φέρεις σε έναν λογαριασμό όσα διαμείβονται μέσα στην κοιλιά ενός θεόρατου Μπόινγκ καθώς διασχίζει τον Ατλαντικό, με τις αναμνήσεις δυο ηλικιωμένων από τα χωριά της Μακεδονίας στον Εμφύλιο; Κι όμως, υπάρχει απάντηση, κι η απάντηση αυτή είναι η ίδια η τέχνη, που στην προκειμένη περίπτωση έχει το όνομα «λογοτεχνία». Από αυτήν την άποψη, το αφήγημα με το οποίο κλείνει το μυθιστόρημα, που διαφέρει απ’ όλα τα προηγούμενα γιατί, αίφνης, ο αναγνώστης βρίσκεται μέσα στο μυαλό και τις αισθήσεις, το τονίζω, και τις αισθήσεις, όχι του Γιάννη Καρκανέβατου, αλλά ενός τυφλού και πληγωμένου ελαφιού, ίσως το αφήγημα αυτό να αποτελεί και μια μεταφορά για όλα όσα προηγήθηκαν.

Με άλλα λόγια: «Είναι η ζωή, ανόητε...»

ΥΓ. Το κείμενο αυτό διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου στο βιβλιοπωλείο Επί Λέξει, στις 22/6/2022.

* Ο Κώστας Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας.

 politeia link more

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Γκουίντο Τονέλι: «Το σύμπαν είναι ένα… δωρεάν γεύμα»

Γκουίντο Τονέλι: «Το σύμπαν είναι ένα… δωρεάν γεύμα»

Χθες το απόγευμα γίναμε αποδέκτες ενός σπάνιου δώρου από τις εκδόσεις Διόπτρα. Λίγοι δημοσιογράφοι, μαζί με κάμποσους φοιτητές και ακαδημαϊκούς, σκαρφαλώσαμε στο Αστεροσκοπείο Αθηνών, όπου βρεθήκαμε τετ-α-τετ για μιάμιση ώρα με τον κορυφαίο Ιταλό πειραματικό φυσικό Guido Tonelli. Μαύρες τρύπες, μποζόνια, τα μυστήρια...

Η Όλγκα Τοκάρτσουκ στη Στέγη: «Ως ψυχοθεραπεύτρια έμαθα να ακούω τους ανθρώπους»

Η Όλγκα Τοκάρτσουκ στη Στέγη: «Ως ψυχοθεραπεύτρια έμαθα να ακούω τους ανθρώπους»

Καρφίτσα δεν έπεφτε χθες βράδυ στην κεντρική σκηνή της Στέγης, όπου η Πολωνή νομπελίστρια έκανε την πρώτη της εμφάνιση στο ελληνικό κοινό. Μαζί με την Όλγκα Τοκάρτσουκ στη σκηνή ήταν ο δημοσιογράφος Γρηγόρης Μπέκος, επιμελητής εκδόσεων στις εκδόσεις Καστανιώτη (που την εκδίδουν στη χώρα μας), γνώστης του έργου ...

«Ο άντρας μου» της Ρούμενα Μπουζάροφσκα – Με δύναμη από τη Βόρεια Μακεδονία

«Ο άντρας μου» της Ρούμενα Μπουζάροφσκα – Με δύναμη από τη Βόρεια Μακεδονία

Για τη συλλογή διηγημάτων της Ρούμενα Μπουζάροφσκα [Rumena Bužarovska] «Ο άντρας μου» (μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, εκδ. Gutenberg) και τη θεατρική τους εκδοχή, σε σκηνοθεσία και δραματουργία της Μαρίας Μαγκανάρη, στο θέατρο Θησείον. Στην κεντρική εικόνα, η Μαρία Σκουλά, από την παράσταση.

Γράφει ο ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Τριαντάφυλλα επί πιστώσει» της Έλσα Τριολέ (κριτική) – Με τον μανδύα μιας ερωτικής ιστορίας

«Τριαντάφυλλα επί πιστώσει» της Έλσα Τριολέ (κριτική) – Με τον μανδύα μιας ερωτικής ιστορίας

Για το μυθιστόρημα της Έλσα Τριολέτ [Elsa Triolet] «Τριαντάφυλλλα επί πιστώσει» (μτφρ. Κατερίνα Γούλα, εκδ. Gutenberg). Kεντρική εικόνα: από την ταινία «Λυσσασμένη γάτα» του Ρίτσαρντ Μπρουκς με την Ελίζαμπεθ Τέιλορ και τον Πολ Νιούμαν. 

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου ...

«Κρατήρας» του Θανάση Χατζόπουλου (κριτική)  – Ποιητική συλλογή πολλαπλής ανάγνωσης

«Κρατήρας» του Θανάση Χατζόπουλου (κριτική) – Ποιητική συλλογή πολλαπλής ανάγνωσης

Για την ποιητική συλλογή του Θανάση Χατζόπουλου «Κρατήρας» (εκδ. Πόλις). Κεντρική εικόνα: (© Unsplash). 

Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάννη

Επί σειρά ετών ο Θανάσης Χατζόπουλος με κείμενα πρωτότυπης δημιουργικής γραφής κυρί...

«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

Για τη θεατρική μεταφορά της «Καρδιάς σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ σε διασκευή Άρη Σερβετάλη και Έφης Μπίρμπα και σκηνοθεσία Έφης Μπίρμπα που ανεβαίνει στο θέατρο Κιβωτός. Κεντρική εικόνα: Ο Αντώνης Μυριαγκός στον ρόλο του γιατρού Πρεομπραζένσκι.

Γράφει ο Νίκο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ