Οι Ηνωμένες Πολιτείες μέσα από τη λογοτεχνία (μέρος Α') – Ντύλαν, ΝτεΛίλο, Έλροϊ, Τριανταφύλλου

Οι μεγάλοι χρονικογράφοι, ενδεχομένως (κι ας είναι τραβηγμένο) οι σπουδαίοι ιστορικοί της Αμερικής, είναι οι ποιητές, οι μυθιστοριογράφοι, οι τροβαδούροι, και οι σκηνοθέτες της. Από τον Ουόλτ Ουίτμαν και τον Χέρμαν Μέλβιλ, τον Άλλεν Γκίνσμπεργκ, τον Μπομπ Ντύλαν και τον Λου Ριντ, στον Νόρμαν Μέιλερ, τον Ντον ΝτεΛίλλο, τον Τόμας Πύντσον, τον Φίλιπ Ροθ, τον Ράσελ Μπανκς, τον Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας, και, κατ᾽ εμέ, τον Τζέιμς Έλλροϊ, όλοι τους, ιχνηλάτησαν, ανέλυσαν, κατέγραψαν τις ιστορίες (stories) που συνθέτουν την Ιστορία (History) των Ηνωμένων Πολιτειών. Κι από κοντά, η δική μας, η Σώτη Τριανταφύλλου. Ο Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη είναι φορτωμένος εδώ και μήνες με έργα που σχετίζονται με τις ιστορίες αυτές, ενώ ο κάτοχός του μειδιά αισιόδοξα ύστερα από την εκλογή του Ζοράν Μαμντάνι στο αξίωμα του Δημάρχου της Νέας Υόρκης.

Πολλά γεγονότα και κάμποσες πτυχές στις Ηνωμένες Πολιτείες μένουν ακόμη στη μνήμη μας και πρωταγωνιστούν σε ζωηρές συζητήσεις όχι μόνο μέσα από τα ιστορικά εγχειρίδια (και όχι τόσο, μάλιστα) αλλά μέσα από ποιήματα, τραγούδια, χρονικά, διηγήματα, μυθιστορήματα.

«Murder Most Foul»

Αίφνης, ο Ντύλαν γράφει ένα άσμα δεκαέξι λεπτών και πενήντα έξι δευτερολέπτων (το εκτενέστερο στη σταδιοδρομία του!) για τη δολοφονία του Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι (22.11.1963), το «Murder Most Foul», πενήντα εφτά έτη μετά το αποτρόπαιο έγκλημα και σαράντα οχτώ μετά το «The Day John Kennedy Died» του Λου Ριντ.

Και φυσικά, κορυφαίοι μυθιστοριογράφοι απασχολήθηκαν με το τραγικό γεγονός, όπως ο Ντον ΝτεΛίλλο με τον Ζυγό (μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδ. Gutenberg), όπου εκπτύσσεται ουσιαστικά η κατά τον Βίνσεντ Μπουλιόζι (Vincent T. Bugliosi Jr), εισαγγελέα του Λος Άντζελες και συγγραφέα, θεωρία ότι ο Λι Χάρβεϊ Όσβαλντ ήταν τωόντι ο δολοφόνος –δες το Reclaiming History: The Assassination of President John F. Kennedy (2007)– και όπου ο ΝτεΛίλλο, φιλοτεχνώντας ένα πολυπρισματικό πορτρέτο του Όσβαλντ, αδράχνει την ευκαρία να σχολιάσει τη μετάπλαση των ΗΠΑ: «Μετά τον Όσβαλντ, οι άντρες στην Αμερική δεν είναι πλέον υποχρεωμένοι να ζουν σε σιωπηλή απελπισία. Κάνεις αίτηση για πιστωτική κάρτα, αγοράζεις ένα πιστόλι, ταξιδεύεις σε προάστια και εμπορικά κέντρα, ανώνυμος, ανώνυμος, ψάχνοντας μια ευκαιρία να πυροβολήσεις το πρώτο φουσκωμένο κενό διάσημο πρόσωπο, απλώς για να δώσεις στους άλλους να καταλάβουν ότι υπάρχει κάποιος εκεί έξω που διαβάζει τις εφημερίδες» (σ. 292).

Και λίγο πιο κάτω, με μόλις δέκα λέξεις, ο ΝτεΛίλλο λέει τα πάντα, συνοψίζει το χρονικό που οδηγεί από τον Κένεντι στον Τραμπ: «… τα εφτά δευτερόλεπτα που τσάκισαν τη ραχοκοκαλιά του αμερικανικού αιώνα».

Μόλις έναν χρόνο και τέσσερις μήνες πριν, ένα άλλο εμβληματικό πρόσωπο της απαστράπτουσας Αμερικής, η Μέριλιν Μονρόε θα βρεθεί νεκρή από υπερβολική δόση ουσιών και συσσωρευμένων περιπλοκών, που δεν έχουν πάψει να διερευνούνται. Είναι 4 Αυγούστου του 1962, και έξι δεκαετίες μετά, ο πολύς Τζέιμς Έλλροϊ (αδίκως δεν έχει τιμηθεί με Νόμπελ Λογοτεχνίας – ακόμη!) υπογράφει τους Γητευτές (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, εκδ. Κλειδάριθμος) όπου, με τους γνωστούς καταιγιστικούς ρυθμούς του, τις εμπεριστατωμένες του έρευνες, και τη μανία του να σκαλίζει την Ιστορία μέσα από τις ιστορίες, ο συγγραφέας μεταγράφει δημιουργικά τα τεκταινόμενα στις αρχές των σίξτις, μοστράροντας βεβαίως τον Τζον και τον Μπόμπι Κένεντι, ανάμεσα σε εισαγγελείς άτεγκτους, σε διεφθαρμένους αστυνομικούς, σε μαφιόζους βήτα κατηγορίας, σε μισότρελες στάρλετ, και σε κομπάρσους της φαντασμαγορίας που ήταν τότε το Λος Άντζελες.

Πίσω από το εμπρηστικό κουλουβάχατο των Γητευτών κρύβεται η στραπατσαρισμένη, αλλά πάντα σφριγιλή, ενίοτε στη μεθόριο της παραφροσύνης, ανάγκη για αγάπη – και δη άδολη, ανιδιοτελή αγάπη, έστω κι αν γεννιέται από έναν νοσηρό και σε παράκρουση αισθησιασμό. Ο γνωστός μας και από τον Πανικό (μτφρ. Μιχάλης Μακροπουλος, εκδ. Κλειδάριθμος) Φρέντι Ότας, θα χωθεί και θα χαθεί στον πυρωμένο λαβύρινθο της αγάπης μέσα από εκρήξεις βίας, αναθυμιάσεις αλκοόλ, και μανιακής προσήλωσης στη δουλειά. Θα αγαπήσει τη Λάιλα Λιντς, θα αγαπήσει τη Μέριλιν, θα αγαπήσει και τον αδυσώπητο εχθρό του, τον αδελφό του Τζέι Εφ Κέι: «Αυτό που μ᾽ έτρωγε, κυριάρχησε. Με κατέκλυσε και μού ᾽καψε τα μάτια. Σκούπισα το πρόσωπό μου και εντόπισα την πηγή του. Ήταν ένα βάναυσο κύμα αγάπης για τον Ρόμπερτ Φ. Κένεντι» (σ. 630).

Στην Πόλη των Αγγέλων μάς ταξιδεύει, επίσης, και μας ξεναγεί η Σώτη Τριανταφύλλου με το θαυμάσια θραυσματικό χρονικό Λος Άντζελες – Οδηγώντας στη Νότια Καλιφόρνια, καθώς και στο Μέμφις του Τεννεσσί με το πολυσέλιδο μυθιστόρημα Το Τυφλό Γουρούνι στη Δεύτερη Οδό, για το οποίο θα μιλήσω στο δεύτερο μέρος του Αφιερώματος στις λογοτεχνικές Ηνωμένες Πολιτείες (αμφότερα, εκδ. Πατάκη).

Το Οδηγώντας συντίθεται από σύντομα, σπινταρισμένα και σπινταριστικά, κείμενα που μοιάζουν με πολαρόιντ ακριβείας συνοδευόμενες από άσματα που γεννήθηκαν και αποθεώθηκαν στην Καλιφόρνια, καθώς και με προγράμματα κινηματογραφικών ταινιών, από το Ζαμπρίσκι Πόιντ του Μικελάντζελο Αντονιόνι και την Τσάιναταουν του Ρόμαν Πολάνσκι στο Blade Runner του Ρίντλεϊ Σκοτ και σε ένα road movie για τους Ινδιάνους της φυλής Παπάγκο.

Μουσεία αυτοκινήτων, πανκ στέκια, πόλεις-φρούρια, το περιβόητο LAPD, το Αστυνομικό Τμήμα του Λος Άντζελες, οι συμμορίες που λυμαίνονται τις συνοικίες, η πολεοδομία, η βία, η παράνοια, τα επιτεύγματα, οι αναδρομές στο ιστορικό παρελθόν και οι διεισδυτικές κοινωνιολογικές παρατηρήσεις της Σώτης, οι αυτοβιογραφικές (και εμφορούμενες από ποιητική διάθεση) νύξεις, μετεγραμμένα στις σελίδες πλάνα του Ντέιβιντ Λυντς – τι μεθυστικό μελάνζ!

«Όλες εκείνες τις μέρες, και τις νύχτες, μια κίτρινη διακεκομμένη γραμμή έκοβε το μυαλό μου στα δύο, κι έπρεπε να το ράβω με χοντρά ράμματα. Έφτασα στο Λος Άντζελες, μια πόλη χωρίς βάθος, χωρίς εντόσθια, χωρίς υπόγεια ζωή» (σ. 33).

Και:

«Το Λος Άντζελες μοιάζει με ανοιχτό μουσείο εκκεντρικών εκθεμάτων: τοπική, vernacular αρχιτεκτονική· τοπία σαν πίνακες του David Hockney· αστικό κενό· θηριώδεις οδικές αρτηρίες· η χαμένη αθωότητα των Beach Boys, η ιδιοφυΐα των Byrds» (σ. 59).

Ένα βιβλίο-προσπέκτους, οδηγίες πλοήγησης στο Λος Άντζελες, και μαζί μια περισκοπική ματιά στο νοερό εργαστήριο της Σώτης Τριανταφύλλου, αλλά κι ένα χορταστικό σάουντρακ για το αλλόκοτο φιλμ που είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες!

Κι εγώ να βλέπω στην οθόνη του μυαλού μου, καθώς γράφω για τον ΝτεΛίλλο, τον Έλλροΐ και τη Σώτη, να γνέφει επιδοκιμαστικά, και στους τρεις, η σοφή Σούζαν Σόνταγκ, μειδιώντας με πικρήν ηδύτητα.

＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική σύνθεση «Το ποίημα λέει καλημέρα» (εκδ. Ιωλκός).

Ακούστε εδώ το «Murder Most Foul», του Μπομπ Ντύλαν: