100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

Με αφορμή την επέτειο των 100 χρόνων από το 1922, τη χρονιά που σήμανε τον ξεριζωμό του Ελληνισμού από τόπους όπου έζησε και δημιούργησε για χιλιάδες χρόνια, προσπαθήσαμε να περιορίσουμε μια αρκετά μεγαλύτερη βιβλιογραφία σε 15 επιλογές. Οι επιλογές εστιάζουν πρωτίστως στα ιστορικά έργα, και δευτερευόντως σε μαρτυρίες, κι από τις μαρτυρίες επιλέξαμε εκείνες που έχουν κριθεί μέσα στα χρόνια ως οι πιο εμπλουτισμένες και αντικειμενικές. Τούτων λεχθέντων, είναι πάντοτε πιθανό κάποια αξιόλογα βιβλία να μην έχουν πέσει στην αντίληψή μας.

ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Ξεκινάμε τις επιλογές μας με πέντε βιβλία που, χωρίς να τους λείπει το αναλυτικό και ερμηνευτικό βάθος, εδράζονται περισσότερο σε γεγονότα και μαρτυρίες. Είναι δηλαδή περισσότερο εμπειρικά-δημοσιογραφικά-ερευνητικά, και λιγότερο επιστημονικά.

1. 

Πρώτο βιβλίο σε αυτήν την κατηγορία είναι το βραβευμένο και ήδη πολυδιαβασμένο έργο του Βασίλη Τζανακάρη, Δακρυσμένη Μικρασία – 1919 -1922, που φέτος κυκλοφόρησε ξανά εμπλουτισμένο και αναθεωρημένο, με προμετωπίδα τον τίτλο Εάλω η Σμύρνη.

Το βιβλίο του Βασίλη Τζανακάρη διακρίνεται για τη ζωντάνια του και τον πλούτο των πληροφοριών του. Χωρίς να αμελεί να αναφερθεί στον ιστορικό περίγυρο, η δύναμή του είναι η περιγραφή των γεγονότων, μαζί με την προσπάθεια ερμηνείας τους, με έναν πιο εμπειρικό τρόπο. Στο κέντρο της εξιστόρησης, οι μεγάλοι πρωταγωνιστές: Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος, ο Πλαστήρας, ο Πάγκαλος, ο Χρυσόστομος Σμύρνης και ο Αρμοστής της Σμύρνης Αριστείδης Στεργιάδης. Τι έκαναν οι Έλληνες για να θέλουν με τόσο μίσος να πάρουν πίσω το αίμα τους οι Τούρκοι; Τι πραγματικά γινόταν στην παραλία της Σμύρνης εκείνες τις μέρες της φωτιάς και του θανάτου; Και τι μάθαιναν για όλα αυτά οι άνθρωποι στην Ελλάδα;

Η έκδοση συμπληρώνεται από φωτογραφίες της Μικρασιατικής Εκστρατείας του Σερραίου φωτογράφου Σεραφείμ Β. Σεραφείμ από το αρχείο του περιοδικού "Γιατί".

2.

Ένα δεύτερο βιβλίο-μαρτυρία, που επίσης εστιάζει στην Καταστροφή της Σμύρνης, έχει στο κέντρο του την ιστορία του μεθοδιστή πάστορα Έισα Τζένινγκς, ο οποίος εργαζόταν για την ΧΑΝ, τη Χριστιανική Αδελφότητα Νέων.

Με την είσοδο των Τούρκων στην πόλη, ο Τζένινγκς προσπάθησε και πέτυχε να απομακρύνει τους Αμερικανούς πολίτες και να σώσει όσο περισσότερους πρόσφυγες μπορούσε. Με τη βοήθεια του Κυβερνήτη του αντιτορπιλικού Έντσαλ, και πολλών άλλων,κατάφερε να ναυλώσει πλοία και να απομακρύνει χιλιάδες πρόσφυγες.

Ο συγγραφέας Λου Γιουρένεκ, συγκέντρωσε επίσημα έγγραφα, μαρτυρίες και αφηγήσεις επιζώντων, κι έφερε στο φως αυτήν την ιστορία γενναιότητας και ήθους.

Το βιβλίο του Λου Γιουρένεκ Η μεγάλη φωτιά - Σμύρνη, Σεπτέμβριος 1922 κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

3. 

Η τρίτη μας επιλογή έχει το εύγλωττο τίτλο Χαμένος παράδεισος, είναι μια από τις εμπεριστατωμένες μαρτυρίες της Καταστροφής, κι ανήκει στον δημοσιογράφο Τζάιλς Μίλτον.

Ξετυλίγεται μέσα από τις αναμνήσεις επιζώντων, κυρίως λεβαντίνων, πολλοί απ' τους οποίους μίλησαν για πρώτη φορά δημόσια, και τις μαρτυρίες εκείνων που βρέθηκαν στη δίνη της καταστροφής. Γραμμένο με μαεστρία, πλούσιο σε μαρτυρίες και υλικό, το βιβλίο του Τζάιλς Μίλτον ξεχωρίζει για την αντικειμενική του θεώρηση, χωρίς όμως να κρύβει τίποτε από τις τουρκικές θηριωδίες.

Το βιβλίο Χαμένος παράδεισος, Σμύρνη 1922 - Η καταστροφή της μητρόπολης του μικρασιατικού ελληνισμού, του Τζάιλς Μίλτον, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας.

4.

Παραμένοντας στις μαρτυρίες, ένα από τα μοιραία πρόσωπα της Καταστροφής της Σμύρνης ήταν αναμφίβολα ο Αριστείδης Στεργιάδης, ύπατος Αρμοστής της πόλης από το 1919. Ο Κωνσταντίνος Βλάσσης συγκέντρωσε πλούσιο αρχειακό υλικό από επίσημα έγγραφα και την αλληλογραφία του Αρμοστή με την Κυβέρνηση, και φωτίζει ορισμένες άγνωστες μέχρι σήμερα πλευρές του ρόλου του Στεργιάδη στην εξέλιξη των γεγονότων τις τελευταίες δεκαπέντε ημέρες.

Παράλληλα, επιχειρείται μια αξιολόγηση των μεταγενέστερων εξηγήσεων του Ύπατου Αρμοστή που οδηγεί στην άρση εσφαλμένων εντυπώσεων και παγιωμένων κρίσεων για τη Μικρασιατική Καταστροφή, με άξονα και το πολύτιμο υλικό από το σχετικά άγνωστο Αρχείο Αριστείδη Στεργιάδη.

Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Βλάσση Οι τελευταίες ημέρες του Αρμοστή / Ο Αριστείδης Στεργιάδης και ο Αύγουστος του 1922, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΟΞΥ.

5.

Παραμένοντας στο ίδιο θέμα, αλλά από αρκετά διαφορετική οπτική γωνία, τον ρόλο του Αριστείδη Στεργιάδη εξετάζει και αναλύει και ο Βασίλης Τζανακάρης, στο πιο πρόσφατο βιβλίο του, με τον υπότιτλο Αριστείδης Στεργιάδης εναντίον Χρυσοστόμου. 

Το βιβλίο είναι γραμμένο με συναισθηματισμό και γλώσσα έντονη, αλλά προσφέρει πολλές αφορμές για σκέψη και αναζήτηση της αλήθειας. Το κεντρικό ερώτημα: Ήταν προδότης και υπαίτιος της Μικρασιατικής Καταστροφής ο Αριστείδης Στεργιάδης ή ένας ψυχρός σκεπτικιστής ο οποίος γνώριζε από πρώτο χέρι τους κινδύνους που απειλούσαν το εγχείρημα της Μικρασιατικής Εκστρατείας;

Το βιβλίο του Βασίλη Τζανακάρη Σμύρνη 1919-1922 / Αριστείδης Στεργιάδης εναντίον Χρυσοστόμου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

Πέρα όμως από τα γεγονότα, τις μαρτυρίες και το αναγκαστικά περιορισμένο βλέμμα τους πάνω στις κινήσεις της μεγάλης Ιστορίας, σήμερα περισσότερο από ποτέ ενδιαφερόμαστε να καταλάβουμε τι συνέβη και γιατί. Πώς φτάσαμε σε αυτήν την τεράστια Καταστροφή. Πού βρίσκονται οι δικές μας ευθύνες, ως ελληνικό κράτος και έθνος, πού ευθύνονται οι σύμμαχοί μας, και ποιες ήταν οι μεγάλες ιστορικές διεργασίες που έσπρωξαν τα πράγματα προς αυτήν την κατεύθυνση.

6.

Σε τέτοια ερωτήματα και πολλά άλλα, συνολικά πενήντα, επιχειρούν να απαντήσουν οι ιστορικοί Άγγελος Συρίγος και Ευάνθης Χατζηβασιλείου στο βιβλίο τους με τίτλο: Μικρασιατική καταστροφή / 50 ερωτήματα και απαντήσεις.

Μέσα από 50 ερωτήσεις και απαντήσεις εξετάζονται μεταξύ άλλων:

- το ξέσπασμα του Εθνικού Διχασμού
- τα ελλείμματα και τα λάθη μας
- μύθοι, παρανοήσεις και υπεραπλουστεύσεις
- η στάση των μεγάλων δυνάμεων
- οι αξιώσεις της τουρκικής πλευράς και οι μέθοδοι που επέλεξε για να τις πετύχει
- οι επιπτώσεις της Μικρασιατικής Καταστροφής

Το βιβλίο του Άγγελου Συρίγου και του Ευάνθη Χατζηβασιλείου με τίτλο: Μικρασιατική καταστροφή / 50 ερωτήματα και απαντήσεις, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. 

7.

Επίσης ευσύνοπτο και γραμμένο με τρόπο απλό και επεξηγηματικό είναι το βιβλίο του ιστορικού Ιάκωβου Μιχαηλίδη, με τον απλό τίτλο Μικρασιατική καταστροφή.

Με το βιβλίο αυτό ο ιστορικός επιχειρεί να δώσει απαντήσεις στα κρίσιμα ερωτήματα που σχετίζονται με τα πώς και τα γιατί της μικρασιατικής περιπέτειας και καταστροφής, εστιάζοντας στα πιο ουσιώδη.

Το βιβλίο ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ του Ιάκωβου Μιχαηλίδη κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος, στη σειρά ΜΙΚΡΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΕΣ.

8. 

Η Μικρασιατική Εκστρατεία υπήρξε το μεγαλύτερο και πλέον πολύπλοκο εγχείρημα που ανέλαβε το σύγχρονο νεοελληνικό κράτος, με διαστάσεις σε οικονομικό, πολιτικό, κοινωνικό και διεθνές επίπεδο. Αυτό ακριβώς το πολυεπίπεδο πλαίσιο φιλοδοξεί να φωτίσει περισσότερο ο παρών συλλογικός τόμος, με νέα στοιχεία και οπτικές γωνίες.

Η Μικρασιατική Εκστρατεία εξετάζεται στη γεωπολιτική της διάσταση, επικεντρώνοντας σε ειδικά πολιτικά ζητήματα, όπως οι εκλογές του 1920, οι διπλωματικές σχέσεις και οι διαπραγματεύσεις με την Αγγλία το κρίσιμο 1920, αλλά και οι κοινωνικές επιπτώσεις της πρώτης μετακύλισης μέρους του οικονομικού βάρους της εκστρατείας στον χειμαζόμενο ελληνικό λαό.

Εξετάζονται επί μέρους κρίσιμες στρατιωτικές πτυχές του μικρασιατικού εγχειρήματος, όπως η σταδιακή υπονόμευση του ηθικού των στρατιωτών, τα κομμουνιστικά δίκτυα στη Στρατιά Μικράς Ασίας, η οργάνωση των Τηλεπικοινωνιών και η δράση της Αεροπορίας του Ελληνικού Στρατού στο πεδίο της παροχής πληροφοριών κατά τις κρίσιμες επιχειρήσεις προς την Άγκυρα. Παρουσιάζεται, επίσης, μια κριτική προσέγγιση της διοίκησης του τελευταίου Αρχιστράτηγου Χατζανέστη, καθώς και μια διεισδυτική ανάλυση για την πολιτική των Φιλελευ8έρων την περίοδο 1921-1922, μέσα από το αρχείο του Στρατηγού Δαγκλή.

Για τον δραματικό Αύγουστο της Καταστροφής του 1922, επιχειρείται μια αναλυτική και αποκαλυπτική ακτινογραφία της όλης κατάρρευσης του ελληνικού μετώπου με κατατοπιστικούς χάρτες, σχεδιαγράμματα και φωτογραφίες. Αναπόσπαστο κομμάτι της Μικρασιατικής Καταστροφής θεωρείται τέλος η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, ενώ στην κατακλείδα της Καταστροφής και της διαχείρισης της επόμενη ημέρας επιχειρείται μια κριτική αναψηλάφηση της δίκης των Έξι, όπως και πληροφορίες για την τύχη των προσφύγων της Μικράς Ασίας που κατέφυγαν στην Κύπρο. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου. 

Το βιβλίο «Κ' η Ανατολή του αίματου συντριβάνι - Μικρασιατική εκστρατεία 1919-1922, αίτια και συνέπειες μιας καταστροφής», Συλλογικό, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γκοβόστη. 

9.

Για να καταλάβουμε όμως “πώς φτάσαμε στην Καταστροφή”, τουλάχιστον στο κομμάτι που αφορά τα δικά μας λάθη και τις δικές μας παραλείψεις, πρέπει να κοιτάξουμε πιο πίσω, στα χρόνια που προηγήθηκαν.

Και πρωτίστως, στο μείζον ιστορικό γεγονός που ονομάστηκε Εθνικός Διχασμός. Το βιβλίο του Γιώργου Μαυρογορδάτου για τον Εθνικό Διχασμό μας οδηγεί με στοιχεία και επιχειρήματα, από το κρίσιμο 1915 μέχρι το καταστροφικό 1922.

Το βιβλίο του Γιώργου Μαυρογορδάτου 1915, Ο Εθνικός Διχασμός, αποτέλεσμα σαράντα ετών έρευνας, στοχασμού και διδασκαλίας, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. 

10.

Σε παρόμοια μονοπάτια με το βιβλίο του Γιώργου Μαυρογορδάτου, το έργο Βενιζελισμός και Αντιβενιζελισμός του ιστορικού Σωτήρη Ριζά, επιστρέφει στις απαρχές του Εθνικού Διχασμού για να αναδείξει το πολιτικό και ιδεολογικό στίγμα των δύο παρατάξεων.

Με έρευνα σε βάθος και πολλά στοιχεία, ο Σωτήρης Ριζάς περιγράφει μια εποχή που στιγμάτισε την ιστορία της Ελλάδας και που είχε ως συνέπεια, μεταξύ άλλων, στην μεγαλύτερη Καταστροφή που έζησε ποτέ ο ελληνισμός.

Το βιβλίο Βενιζελισμός και αντιβενιζελισμός / Στις απαρχές του Εθνικού Διχασμού (1915-1922), του Σωτήρη Ριζά, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

11. 

Τολμηρό στις υποθέσεις του και στα συμπεράσματά του, το βιβλίο του νομικού Γιώργου Μικρούδη, με καταγωγή από τη Χίο και από τη Μικρασία, είναι μια προσπάθεια να δει την Καταστροφή μακριά από μανιχαϊστικές προσεγγίσεις. Προσπαθεί να καταδείξει ορισμένες αντιφάσεις που θεωρεί ότι επικρατούν σε μερίδα του επιστημονικού κόσμου: για παράδειγμα, το γεγονός ότι επικροτείται η ιδιαίτερα παράτολμη απόφαση για τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ κατακρίνεται η διεκδίκηση της περιοχής της Σμύρνης. Τέλος, ο συγγραφέας επιχειρεί να συνδέσει εμμέσως την Μικρασιατική Καταστροφή με τις άλλες δύο μεγάλες τραγωδίες, το Κυπριακό και τον Εμφύλιο.

Το βιβλίο 1919-1922, Το Μετέωρο βήμα στη Μικρασία, Χίμαιρα ή νομοτέλεια; του Γιώργου Μικρούδη, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νεφέλη.

12.

Σε παρόμοιες κατευθύνσεις, και με πολλές πρωτότυπες ιδέες, το βιβλίο του Κώστα Σταματόπουλου με τον εύγλωττο τίτλο 1922 - Πώς φτάσαμε στην καταστροφή αποτελεί, παρότι ευσύνοπτο, σημαντική συνεισφορά στη σκέψη για τη μεγάλη αυτή ήττα. Κατά πόσο οι αντικειμενικές συνθήκες δικαιολογούσαν την εμπλοκή της Ελλάδος στην Μικρά Ασία; Ποιες ήσαν οι συνέπειες για την Ελλάδα από την διαπάλη των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων στην Μικρά Ασία; Ποιες οι ευθύνες του Ελευθερίου Βενιζέλου στις καίριες επιλογές και ποια είναι η άλλη όψη των διπλωματικών του επιτυχιών; Ποιος ο ρόλος του βασιλέως Κωνσταντίνου και ποια η έκταση της ευθύνης των κυβερνήσεων της αντιβενιζελικής παράταξης στην έκβαση της τραγωδίας; 

Το βιβλίο 1922 - Πώς φτάσαμε στην καταστροφή του Κώστα Σταματόπουλου κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καπόν.

13.

Ένα σημαντικό έργο που φέρνει στο προσκήνιο το ζήτημα των Προσφύγων, τα όσα δηλαδή ακολούθησαν την Καταστροφή, είναι το συλλογικό έργο που επιμελήθηκαν οι ιστορικοί Αντώνης Λιάκος και Έφη Γαζή, με τίτλο Το 1922 και οι πρόσφυγες / Μια νέα ματιά. Πρωτότυπο θεματικά και πληρέστατο αυτό βιβλίο συμπυκνώνει προβληματισμούς και συμπεράσματα από τις έρευνες και την πλούσια βιβλιογραφία των τελευταίων χρόνων στην ελληνική, τουρκική και διεθνή ιστοριογραφία, με τη συμμετοχή πολλών επιστημόνων.

Το συλλογικό έργο Το 1922 και οι πρόσφυγες / Μια νέα ματιά, σε επιμέλεια Αντώνη Λιάκου και Έφης Γαζή, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νεφέλη.

14.

Ένα ακόμη βιβλίο που εστιάζει στο ιστορικό υπόβαθρο που οδήγησε στην Καταστροφή, και πιο συγκεκριμένα στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο, είναι το βιβλίο του Γερμανού Ιστορικού Χάιντς Ρίχτερ Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος 1919-1922 / Απ΄το όνειρο της «Μεγάλης Ιδέας» στη Μικρασιατική Καταστροφή.

Ποιο ρόλο διαδραμάτισαν οι ηγέτες των τριών Μεγάλων Δυνάμεων; Ποιος ήταν ο ρόλος της Ιταλίας και της Γαλλίας; Πώς μια επιχείρηση, η οποία αποσκοπούσε στην άσκηση ελέγχου και την τήρηση της τάξης σε τοπικό επίπεδο, μετετράπη σε πολεμική αναμέτρηση;

Αυτά, και πολλά άλλα ερωτήματα, τίθενται κι εν μέρει απαντιούνται στο βιβλίο του Χάιντς Ρίχτερ Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος 1919-1922 / Απ΄το όνειρο της «Μεγάλης Ιδέας» στη Μικρασιατική Καταστροφή, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γκοβόστη.

Η ΣΜΥΡΝΗ: ΣΥΜΒΟΛΟ ΠΡΟΟΔΟΥ ΚΑΙ ΣΥΜΒΙΩΣΗΣ

15.

Άφησα για το τέλος ένα βιβλίο τόσο ξεχωριστό και σπάνιο, που όμοιό του ούτε υπήρξε ούτε εύκολα θα υπάρξει ξανά. Πρόκειται για το δίτομο υπερπολυτελές λεύκωμα με τίτλο Η προκυμαία της Σμύρνης – Ανιχνεύοντας ένα σύμβολο προόδου και μεγαλείου, το οποίο αποτελεί μια μεγαλεπήβολη ανασύσταση της τριών και πλέον χιλιομέτρων της Προκυμαίας της Σμύρνης (του περίφημου «Και»), κτίριο το κτίριο, κτίσμα το κτίσμα, μαζί με τη λειτουργία και την ιστορία του καθενός από αυτά.

Μέσα από την αξιοποίηση όλων των διαθέσιμων πηγών κατέστη δυνατό, εκτός από την ψηφιακή αποτύπωσή τους, να εντοπιστούν τα ονόματα και να ανιχνευτεί η ιστορία πολλών απ' τους ενοίκους τους, τα γενεαλογικά δέντρα των οποίων είχαν ρίζες ακόμη και αιώνων.

Το εκπληκτικό έργο, Η προκυμαία της Σμύρνης, ζωντανεύει τη μοναδική αυτή πόλη και τη ζωή της με τρόπο μη περιγράψιμο με λόγια, κάνοντάς μας καθώς το ξεφυλλίζουμε σχεδόν να ξεχάσουμε τη φοβερή Καταστροφή που ακολούθησε.

Ένα μνημειώδες έργο, των Γιώργου Πουλημένου και Αχιλλέα Χατζηκωνσταντίνου, που δικαίως χάρισε στις εκδόσεις Καπόν το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών. 

* Ο Κώστας Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας. 

'