Η φωνή που παραδώσαμε: Για τη μηχανή που μαθαίνει από εμάς να γράφει και εμάς να γράφουμε σαν αυτήν

Η επιτροπή που αποκλείει ένα βιβλίο επειδή υποψιάζεται ότι το έγραψε μηχανή έχει ήδη φανερώσει κάτι που θα προτιμούσε να κρατήσει κρυφό, πως το βιβλίο διαβάστηκε πρώτα και κρίθηκε άξιο προσοχής, πως ίσως κάποιος από τους κριτές το αγάπησε κιόλας, και πως η κρίση αυτή ανακλήθηκε μόλις γεννήθηκε η υποψία ότι πίσω από τη σελίδα δεν υπάρχει άνθρωπος, αν και δεν είχε αλλάξει ούτε μία λέξη. Εκεί βρίσκεται το πρόβλημα, γιατί η υποδοχή ενός βιβλίου ήταν πάντοτε δεμένη με την πίστη σε έναν άνθρωπο που υπέφερε για να το γράψει, που ξενύχτησε και απέτυχε και δεν παραιτήθηκε, κερδίζοντας με τον μόχθο του το δικαίωμα να παραδώσει μια πρόταση, και η πρόταση, όταν αποσπαστεί από το μαρτύριό της, κινδυνεύει να χάσει το φωτοστέφανό της.

Επί αιώνες η καλή πρόζα απαιτούσε χρόνο και εκπαίδευση και αποκλεισμό από τον υπόλοιπο κόσμο, και πάνω σε αυτόν τον κόπο στήθηκε μια τάξη πραγμάτων που τρεφόταν από την εξάντληση των συγγραφέων και διάβαζε τις βιογραφίες τους με περίσσια ευλάβεια. Τώρα η μηχανή κατεβάζει το κόστος μιας άρτιας φράσης τόσο χαμηλά, ώστε η παλιά τάξη να μοιάζει ξαφνικά με τιμοκατάλογο, και ο κριτικός καλείται να εξηγήσει γιατί μια πρόταση αξίζει λιγότερο όταν δεν έχει στοιχίσει αρκετά σε όποιον την παρέδωσε. Η απάντηση δεν θα του είναι εύκολη, επειδή ο ίδιος και οι περισσότεροι ομότεχνοί του πλήρωσαν χρόνια διαβάσματος και αποτυχημένων σελίδων για να αποκτήσουν το κριτήριο που έχουν, και όποιος έχει πληρώσει ένα τίμημα δύσκολα δέχεται ότι το εμπόρευμα μοιράζεται πια δωρεάν. Η αγανάκτησή του θα ονομαστεί υπεράσπιση της τέχνης, ενώ μοιάζει με το παράπονο όποιου είδε το δίπλωμά του να χάνει την αξία του, και ίσως δεν είναι παρά η τελευταία άμυνα ενός προνομίου που έμαθε να αποκαλείται αισθητική.

Η αυθεντικότητα, που επί αιώνες κρινόταν από το πόσο φαινόταν ο κόπος του συγγραφέα στη σελίδα, θα κρίνεται πια από την ικανότητά του να υπερασπιστεί καθεμία από τις επιλογές που έμειναν, να πει ποια ανάγκη τις κράτησε και τι θα του στοίχιζε να τις αφήσει.

Θα ήταν όμως άδικο να μείνει εκεί το πράγμα, γιατί οι ίδιες απαιτήσεις που περιβάλλονταν με το κύρος της καλής γλώσσας απέκλειαν όσους δεν είχαν ποτέ τον χρόνο ούτε τη μόρφωση ούτε βιβλία στο σπίτι τους. Η γιαγιά που θυμάται σε μια διάλεκτο που κανένας εκδότης δεν θα έβγαζε, ο μετανάστης που σκέφτεται σε δύο γλώσσες και γράφει άχαρα στην καθεμιά, ο βιοπαλαιστής που προσπαθούσε μια ζωή να στήσει μια πρόταση και τη βλέπει πάντα να γέρνει, θα βρουν για πρώτη φορά ένα μέσο που τους επιτρέπει να πουν όσα είχαν να πουν, και είναι δύσκολο να εξηγήσει κανείς με ποιο δικαίωμα ονομάζει απώλεια αυτό που για εκείνους είναι άνοιγμα. Μένει βέβαια το ερώτημα ποιανού θα είναι, στο τέλος, η φωνή που θα βγει από εκεί.

Σε ποιον ανήκει η φωνή;

Η φωνή ανήκει σε όποιον την υπογράφει, και η υπογραφή είναι μια πράξη ευθύνης που κανένα εργαλείο δεν μπορεί να εκτελέσει στη θέση εκείνου που υπογράφει. Ο συγγραφέας που συνομιλεί με μια μηχανή, που της ζητά είκοσι εκδοχές μιας φράσης και τις απορρίπτει όλες για να γράψει με το χέρι του την εικοστή πρώτη, που αφήνει να μείνει μια περίοδος επειδή τον προσβάλλει λιγότερο από τις υπόλοιπες, δεν έχει χάσει το κείμενό του, όπως δεν έχασε το ποίημά του ο Έλιοτ όταν ο Πάουντ το έκοψε δραστικά. Η αναλογία χωλαίνει, γιατί ο Πάουντ είχε δικό του γούστο και δικό του διακύβευμα, και ο Έλιοτ δήλωσε δημόσια το χρέος του αφιερώνοντάς του το ποίημα με έναν στίχο του Δάντη, πράγμα που κανείς δεν ζητά από μια μηχανή. Η αυθεντικότητα, που επί αιώνες κρινόταν από το πόσο φαινόταν ο κόπος του συγγραφέα στη σελίδα, θα κρίνεται πια από την ικανότητά του να υπερασπιστεί καθεμία από τις επιλογές που έμειναν, να πει ποια ανάγκη τις κράτησε και τι θα του στοίχιζε να τις αφήσει. Το όριο ανάμεσα στον συγγραφέα που βοηθιέται και στη μηχανή που γράφει στη θέση του μένει ακαθόριστο, και όποιος το τραβήξει με βεβαιότητα θα το έχει τραβήξει εκεί όπου τον βολεύει. Το γούστο, εξάλλου, που επιλέγει ανάμεσα στις είκοσι εκδοχές έχει σχηματιστεί εν μέρει από τα ίδια τα συστήματα που του τις προσφέρουν, και μένει να δούμε αν η ευθύνη θα αντέξει περισσότερο από τη δυσκολία που προηγήθηκε.

Το λάθος θα αποκτήσει αγοραστική αξία και η αδεξιότητα θα γίνει τεκμήριο, ενώ η κακή σύνταξη θα προστατεύει τον συγγραφέα όπως άλλοτε τον προστάτευε η υπογραφή του.

Ήδη εμφανίζονται αναγνώστες που ζητούν από τους συγγραφείς να αποδεικνύουν την ανθρώπινη προέλευση των έργων τους, και επειδή τέτοια απόδειξη δεν μπορεί να δοθεί οριστικά, αναλαμβάνουν δράση οι ειδικοί της υποψίας, που μετρούν τις μεταφορές, τις επαναλήψεις, τη συμμετρία των παραγράφων, την υπερβολική καθαρότητα μιας πρότασης, έτσι που να θαρρείς πως κάθε βιβλίο περνά από ανάκριση προτού διαβαστεί. Το λάθος θα αποκτήσει αγοραστική αξία και η αδεξιότητα θα γίνει τεκμήριο, ενώ η κακή σύνταξη θα προστατεύει τον συγγραφέα όπως άλλοτε τον προστάτευε η υπογραφή του. Θα μάθουμε να αφήνουμε ένα μικρό στραβό καρφί σε κάθε βιβλίο, κάτι που να πιάνει το δάχτυλο όταν περνάς βιαστικά τις σελίδες, και κάποιος θα εκδώσει επίτηδες ένα ατελές βιβλίο για να αποδείξει ότι δεν το έγραψε μηχανή, και θα βρεθεί κι άλλος να πουλήσει πανάκριβα την πιστοποίηση της ατέλειάς του.

Στην άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές της απεριόριστης μηχανικής δημιουργίας θα υπόσχονται σε κάθε άνθρωπο το μυθιστόρημα που του αναλογεί, ένα βιβλίο προσαρμοσμένο στις αναμνήσεις του και στις πεποιθήσεις του, ακόμη και στον τρόπο που ονειρεύεται να δικαιωθεί, κι έτσι ο καθένας θα μπορεί να κατοικήσει μέσα σε μια λογοτεχνία που δεν θα τον προσβάλλει με τίποτε ξένο προς τον εαυτό του. Το βιβλίο θα συνεχίσει να υπάρχει, οι πωλήσεις μπορεί να αυξηθούν, οι βιβλιοθήκες να γεμίσουν, οι άνθρωποι να διαβάζουν περισσότερο από ποτέ, κι ωστόσο κάτι από την παλιά του δημόσια υπόσταση θα έχει χαθεί, γιατί το βιβλίο υπήρξε κάποτε η αφορμή να συναντηθούν άγνωστοι που δεν θα συμφωνούσαν σε τίποτε άλλο, να βρεθούν γύρω από την ίδια σελίδα χωρίς να έχουν παραγγείλει την ίδια εμπειρία και να ανακαλύψουν ότι αυτό που τους αφορά περισσότερο μπορεί να είναι ακριβώς εκείνο που τους εξοργίζει.

Ποιος βραβεύει ποιον, ποιος γράφει τι

Ένα βιβλίο φτιαγμένο αποκλειστικά για τον αναγνώστη του δεν έχει κανέναν λόγο να του αντισταθεί, σαν ένα σπίτι όπου οι πόρτες έχουν ξηλωθεί για να μην εμποδίζουν κανέναν και κανείς δεν ξέρει πια πού τελειώνει το δωμάτιο. Οι επιτροπές, στο μεταξύ, εξακολουθούν να αναζητούν έναν ένοχο που μπορεί να αποκλειστεί, όπως έγινε φέτος με τον Τελισόν Ορελιέν, του οποίου το μυθιστόρημα αποσύρθηκε από το Γκονκούρ μετά από αναλύσεις που ο ίδιος αμφισβητεί, και είναι πάντοτε ευκολότερο να καταδικάζεις έναν άνθρωπο από το να παραδεχτείς ότι ο θεσμός σου δεν ξέρει πια τι βραβεύει, ιδίως όταν ο άνθρωπος έχει ήδη βρεθεί αντιμέτωπος με παλιότερες κατηγορίες λογοκλοπής, στις οποίες μπορεί να καταφύγει κανείς για να δικαιολογήσει την απόφαση.

• Διαβάστε επίσης: Γκονκούρ - Τεχνητή Νοημοσύνη 0-1: Ο συγγραφέας που τιμήθηκε με το βραβείο δηλώνει ότι χρησιμοποίησε ΤΝ τρεις φορές στο βιβλίο του

Το 2024 το βραβείο Ακουταγκάουα δόθηκε στη Ρίε Κουντάν, και αφού η επιτροπή είχε επαινέσει το βιβλίο της ως σχεδόν άψογο, η ίδια αποκάλυψε στην τελετή ότι περίπου το πέντε τοις εκατό του κειμένου ήταν προτάσεις γραμμένες από το ChatGPT, και ο οργανισμός του βραβείου αρνήθηκε να σχολιάσει. Αυτό ήταν μόνο η αρχή, γιατί κάποια στιγμή ένα μυθιστόρημα δηλωμένο εξαρχής ως προϊόν μηχανής θα κερδίσει ένα από τα μεγάλα διεθνή βραβεία, και το σκάνδαλο θα κρατήσει όσο χρειάζεται για να δοθούν οι συνεντεύξεις, να ανακαλυφθούν οι ανθρώπινες αποφάσεις που μεσολάβησαν στην κατασκευή του και να βρεθεί τρόπος να πιστωθεί η επιτυχία σε κάποιο πρόσωπο, και μετά κανείς δεν θα θυμάται αν η πρώτη έκδοση έφερε προειδοποίηση ή απολογία.

Η ερώτηση «ποιος το έγραψε» θα έχει χάσει μέρος της δύναμής της, όπως δεν ρωτά πια κανείς ποιος στοιχειοθέτησε ένα βιβλίο, και ο συγγραφέας θα αναλαμβάνει να ξεχωρίζει όσα αξίζει να παραμείνουν από όσα πρέπει να απορριφθούν, μαζί με την ευθύνη για το τελικό αποτέλεσμα, ώστε η συγγραφή να περάσει από την παραγωγή στην κρίση. Το γούστο, που τόσο καιρό παρουσιαζόταν ως ευγενές χάρισμα, θα φανεί τότε σαν δύναμη να αποκλείεις χιλιάδες εύλογες δυνατότητες για χάρη μιας φράσης που δεν ξέρεις ακόμη να υπερασπιστείς.

Όταν η μηχανή θα καθορίζει τη γλώσσα

Μόνο που η μηχανή, μαθαίνοντας από τις διορθώσεις μας, από τις απορρίψεις μας, από όσα επιβραβεύουμε χωρίς να ξέρουμε γιατί, θα πάψει να είναι ο υπηρέτης που περιμένει διόρθωση από έναν άνθρωπο με καλύτερη αισθητική και θα επιστρέψει με κείμενα που θα έχουν ενσωματώσει τις ίδιες μας τις αντιστάσεις, ώσπου η διαφορά ανάμεσα στην ανθρώπινη κρίση και τη μηχανική πρόβλεψη να γίνει δυσδιάκριτη ακόμη και για όποιον επιμένει ότι τη διακρίνει. Το βαθύτερο αποτέλεσμα θα φανεί στη γλώσσα. Όταν εκατομμύρια άνθρωποι διαβάζουν κάθε μέρα προτάσεις παραγόμενες από μοντέλα, θα αρχίσουν να μιμούνται τον ρυθμό τους και τον τρόπο που μια σκέψη ολοκληρώνεται προτού προλάβει να εκτεθεί στον κίνδυνο της αποτυχίας.

Ίσως οι ποιητές να το καταλάβουν πρώτοι, όταν θα αναζητούν μια λέξη που να μην έχει ήδη ειπωθεί με τον σωστότερο τρόπο, μια σύνταξη που να μην οδηγεί εκεί όπου περιμένει ο αναγνώστης, μια ρωγμή που να μην προλαβαίνει να την αποκαταστήσει η επόμενη πρόταση, και θα βρίσκουν το υλικό τους υπάκουο

Η ελληνική γνωρίζει κάτι από αυτή την ιστορία, αφού μέχρι το 1976 η επίσημη γλώσσα του κράτους ήταν η καθαρεύουσα, μια γλώσσα που ο Κοραής είχε φανταστεί ως τον λόγο του λαού καθαρισμένο από ψηλά και επιστρεφόμενο διορθωμένο, σαν να μπορούσε μια γλώσσα να επιστραφεί χωρίς το στόμα που την είχε μιλήσει. Εκείνη επιβλήθηκε φανερά, με νόμους και εγκυκλίους, ενώ η διόρθωση που μας επιφυλάσσουν τα μοντέλα θα έρθει ως εξυπηρέτηση, και κανείς δεν διαμαρτύρεται για μια υπηρεσία που τον διευκολύνει, πολύ περισσότερο όταν η γλώσσα που του επιστρέφεται ακούγεται οικεία, επειδή της έχουν αφαιρεθεί όσα δεν ήξερε ότι του ανήκαν. Στην αρχή θα την αισθανόμαστε ξένη, όπως ένα δόντι που δεν έχει ακόμη βρει τη θέση του μέσα στο στόμα, και κάποια μέρα θα έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ την παρουσία του, ώστε να μην καταλαβαίνουμε πια τι ήταν εκείνο που μας ξένιζε.

Ίσως οι ποιητές να το καταλάβουν πρώτοι, όταν θα αναζητούν μια λέξη που να μην έχει ήδη ειπωθεί με τον σωστότερο τρόπο, μια σύνταξη που να μην οδηγεί εκεί όπου περιμένει ο αναγνώστης, μια ρωγμή που να μην προλαβαίνει να την αποκαταστήσει η επόμενη πρόταση, και θα βρίσκουν το υλικό τους υπάκουο, καθώς κάθε παραβίαση θα έχει ήδη το ύφος της και κάθε παραξενιά τη δική της κατηγορία, και ακόμη και η εξέγερση θα έχει έτοιμη μια εκδοχή για άμεση κατανάλωση.

Οι υπόλοιποι θα το αντιληφθούμε αργότερα, όταν η μηχανή θα έχει μάθει να γράφει τόσο καλά ώστε να πάψουμε να αντέχουμε ό,τι δεν γράφεται καλά, και το τελευταίο βιβλίο που θα μας συγκλονίσει θα είναι εκείνο που δεν θα μπορέσουμε να ξεχωρίσουμε από τα βιβλία που μας έμαθαν να συγκλονιζόμαστε.

* Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗΣ σπούδασε Γερμανική Γλώσσα και Φιλολογία στο ΕΚΠΑ. To 2021 δημιουργήθηκαν υπό την αιγίδα του οι εκδόσεις Περικείμενο Βιβλία. Έχει εκδώσει τις συλλογές πεζογραφίας Είδωλα (2021) και Επικράτειες (2024).