Η Ρίε Κουντάν (Rie Qudan) τιμήθηκε με το σημαντικό Βραβείο Ακουτάγκαβα για το τέταρτο μυθιστόρημά της, στο οποίο αναφέρεται εκτενώς η Τεχνητή Νοημοσύνη. Προκάλεσε αίσθηση πως το σημείο στο οποίο η ΤΝ συνομιλεί με έναν χαρακτήρα του βιβλίου είναι γραμμένο από το ίδιο το ChatGPT. Πρόκειται για μια ριζοσπαστική μέθοδο ή για ακόμα μία προβληματική χρήση της εφαρμογής;
Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου
Η περίπτωση της 34χρονης Ρίε Κουντάν, που το 2024 τιμήθηκε με το Βραβείο Ακουτάγκαβα, ένα από τα σημαντικότερα βραβεία της ιαπωνικής λογοτεχνίας, για το μυθιστόρημά της Tokyo-to Dojo-to (Tokyo Sympathy Tower), εν μέρει γραμμένο από την Τεχνητή Νοημοσύνη, επανήλθε στην επικαιρότητα με αφορμή τη μετάφραση του έργου της στα αγγλικά.
Κεντρικό θέμα του σατιρικού, μελλοντολογικού μυθιστορήματος, η κοινή γνώμη για τους εγκληματίες. Αξίζουν την κατανόησή μας, ακόμα και τη συμπάθειά μας, σε κάποιες περιπτώσεις; Στο βιβλίο, όσοι από αυτούς πρόκειται να διαμείνουν στον λεγόμενο «Πύργο της Συμπάθειας» –το πρώτο βήμα για την επανένταξή τους στην κοινωνία–, πρέπει να απαντήσουν σε ένα ερωτηματολόγιο, δίνοντας πληροφορίες για το παρελθόν τους, όπως για το αν οι γονείς τους ήταν κακοποιητικοί απέναντί τους. Την τελική απόφαση την παίρνει η Τεχνητή Νοημοσύνη, χαρίζοντας μια δεύτερη ευκαιρία σε κάποιους και καίγοντας κάποιους άλλους.
Το τέταρτο μυθιστόρημα της Κουντάν είναι ελαφρώς εμπνευσμένο από τη δολοφονία του πρώην πρωθυπουργού Σίνζο Άμπε το 2022. Ο δράστης, Τετσούγια Γιαμαγκάμι, πυροβόλησε και σκότωσε τον Άμπε κατηγορώντας τον πως προωθούσε τα συμφέροντα της Εκκλησίας της Ενοποίησης. Η μητέρα του Γιαμαγκάμι ήταν μέλος της Εκκλησίας και φαίνεται να είχε κάνει μια μεγάλη δωρεά σε αυτήν, οδηγώντας την οικογένειά της στην οικονομική κατάρρευση. Όσο τα στοιχεία για το παρελθόν του δράστη έρχονταν στο φως, το κύμα συμπάθειας προς το πρόσωπό του συνέχιζε να μεγαλώνει.
(...) περίπου το 5% από αυτό, κατά τα λεγόμενα της συγγραφέα, είναι γραμμένο από το ChatGPT. Πρόκειται για ένα πολύ μικρό μέρος, στο οποίο παρουσιάζεται η συνομιλία ενός χαρακτήρα με την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Το μυθιστόρημα της Κουντάν τιμήθηκε με το βραβείο για πρωτοεμφανίζομενους ή ανερχόμενους συγγραφείς, που φέρει το όνομα του Ρυουνόσουκε Ακουτάγκαβα, του «πατέρα της ιαπωνικής διηγηματογραφίας». Εκτός από αυτό, όμως, τράβηξε την προσοχή και για έναν ακόμα λόγο: περίπου το 5% από αυτό, κατά τα λεγόμενα της Κουντάν, είναι γραμμένο από το ChatGPT. Πρόκειται για ένα πολύ μικρό μέρος, στο οποίο παρουσιάζεται η συνομιλία ενός χαρακτήρα με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η Κουντάν, βέβαια, έχει επίσης πει πως πήρε «πολλή» έμπνευση για το βιβλίο της από συνομιλίες της με το ChatGPT – μια μάλλον ασαφής δήλωση, που φαίνεται να παραχωρεί μερίδιο της μητρότητας του μυθιστορήματος στην Τεχνητή Νοημοσύνη.
Πρόθεση της Κουντάν δεν ήταν να εξαπατήσει τους αναγνώστες, αλλά «να χρησιμοποιήσει τις λέξεις με προσοχή, και να σκεφτεί για τις θετικές και τις αρνητικές πλευρές της γλώσσας», όπως είχε πει μετά τη βράβευσή της σύμφωνα με τους Times. Το μυθιστόρημά της είναι έντονα γλωσσοκεντρικό και έχει χαρακτηριστεί από την κριτική επιτροπή του Βραβείου Ακουτάγκαβα ως «πρακτικά αψεγάδιαστο».
Έστω και σε περιορισμένο βαθμό, η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία τρέφεται από τη δουλειά δημιουργών χωρίς να τους παραχωρεί κάποια αμοιβή, για τη συγγραφή ενός έργου μυθοπλασίας είναι κατακριτέα. Πρόσφατα, η Εταιρεία Συγγραφέων συνυπέγραψε ανοιχτή επιστολή προς την Επιτροπή Νομικών Θεμάτων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Σε άλλη επιστολή, προς την Unesco και διάφορους φορείς, Έλληνες συγγραφείς και εκδότες αιτήθηκαν τον ανακαθορισμό του όρου «βιβλίο», με την εξαίρεση έργων που έχουν δημιουργηθεί από το ΑΙ.
Στην περίπτωση της Κουντάν, το ιδιαίτερο στοιχείο είναι πως χρησιμοποίησε την Τεχνητή Νοημοσύνη για να γράψει την «ομιλία» της μυθοπλαστικής εκδοχής της ίδιας της Τεχνητής Νοημοσύνης, υπηρετώντας τη θεματική του βιβλίου. Η συγγραφέας, δηλαδή, επιδίωξε να χρησιμοποιήσει κριτικά το ΑΙ, θίγοντας παράλληλα στο έργο της τις συνέπειες της χρήσης του. Ίσως αυτός ο πειραματισμός των ορίων, δεδομένου του τόσο χαμηλού ποσοστού της αξιοποίησης του ChatGPT –αν εξακριβωθεί πως πράγματι είναι τόσο χαμηλό–, να προσφέρει κάποια άφεση αμαρτιών.
Από την άλλη, όμως, η πρόσφατη δήλωση της συγγραφέα στον Guardian, πως προς το παρόν «σε καμία περίπτωση η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί να γράψει καλύτερα από έναν άνθρωπο», φανερώνει μια κάποια άγνοια κινδύνου – πόσο μάλλον όταν η Κουντάν έχει ήδη πει πως σκοπεύει να εξακολουθήσει να χρησιμοποιεί την ΤΝ για τη συγγραφή βιβλίων. Εξίσου προβληματική είναι η δήλωση της Κουντάν πως «δεν αισθάνεται ιδιαίτερα στεναχωρημένη που το έργο της χρησιμοποιείται για να εκπαιδευτεί το ΑΙ».
«Ακόμα κι αν [το έργο μου] αντιγραφεί, είναι αισιόδοξη πως θα παραμείνει ένα κομμάτι δικό μου, που δεν γίνεται να το αντιγράψει κανείς».
Με την Τεχνητή Νοημοσύνη να απειλεί το εισόδημα των επαγγελματιών του εκδοτικού χώρου –ήδη εκδοτικοί οίκοι τη χρησιμοποιούν– και τις αντιδράσεις ενάντια στη χρήση της να πληθαίνουν, φαίνεται ίσως επιτακτική η ανάγκη να θυμηθούμε ξανά τους λουδίτες, αμφισβητώντας την αλόγιστη χρήση των νέων εργαλείων.
