Πώς πρέπει ο συγγραφέας να αντιμετωπίζει την κριτική που δέχεται το έργο του; Πότε πρέπει να παρεμβαίνει; Είναι εφικτή η αποστασιοποίηση στον ψηφιακό κόσμο; Κάποιες σκέψεις. Εικόνα: Ο Ρολάν Μπαρτ.
Γράφει ο Κωνσταντίνος Βλαχογιάννης
Η λογοτεχνία, ως πολιτισμικό φαινόμενο, δεν είναι μόνο μια αλυσίδα δημιουργικών πράξεων, αλλά και ένα πεδίο έντονων αλληλεπιδράσεων, αντιφάσεων και ηθικών διλημμάτων. Οι σκέψεις που ακολουθούν δεν φιλοδοξούν να θέσουν κανόνες δεοντολογίας ή να ηθικολογήσουν πάνω στην αυθόρμητη ανάγκη του δημιουργού για έκφραση. Αποτελούν, μάλλον, μια απόπειρα διερεύνησης των λεπτών ορίων ανάμεσα στη δημιουργική ιδιότητα και τη δημόσια παρέμβαση, ιδιαίτερα όταν προκύπτει το ερώτημα κατά πόσο κρίνεται δόκιμη ή άτοπη η προσπάθεια του συγγραφέα να υπερασπιστεί το έργο του απέναντι σε αρνητικές κριτικές. Αν και η κριτική αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της λογοτεχνικής διαδικασίας, η αντίδραση του δημιουργού σε αυτήν εγείρει ερωτήματα όχι μόνο για την αυτονομία του έργου, αλλά και για την αξιοπιστία της δημόσιας εικόνας του.
Όταν ένα έργο ολοκληρωθεί και δει το φως της δημοσιότητας, κάτι μαγικό -και ταυτόχρονα ανυπότακτο- συμβαίνει. Το έργο αποκτά αυτονομία, ξεφεύγει από τα όρια του δημιουργού και εισέρχεται στον κόσμο των αναγνωστών, των σχολίων, των ερμηνειών. Ο συγγραφέας, εκείνος που κάποτε πίστευε πως κρατούσε την πλήρη εξουσία πάνω στο δημιούργημά του, γίνεται πλέον παρατηρητής. Κι αν προσπαθήσει να υπερασπιστεί ή να «διορθώσει» την πρόσληψη του κειμένου, η κίνηση μοιάζει με αμήχανη επανακατάληψη.
Η ελεύθερη ροή των νοημάτων
Κάποτε γεννιέται η παρόρμηση μιας διευκρίνισης που θα ήθελε να διορθώσει την τροχιά της ανάγνωσης. Κι όμως η κίνηση αναστέλλεται από μόνη της. Το δικαίωμα της τελείας δεν βρίσκεται πια στα χέρια της δημιουργικής συνείδησης, αλλά στην ελεύθερη ροή των νοημάτων. Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται αυτό που η κλασική θεωρία της λογοτεχνίας περιέγραψε ήδη από τα μέσα του προηγούμενου αιώνα ως «πλάνη της πρόθεσης» («intentional fallacy»), την παραδοχή, δηλαδή, ότι οι προθέσεις του δημιουργού δεν αποτελούν ούτε έγκυρο ούτε αναγκαίο κριτήριο για την αναγνωστική ανατομία του έργου. Όπως έχει επισημάνει ο Ρολάν Μπαρτ στο εμβληματικό του δοκίμιο για τον «θάνατο του συγγραφέα», η ερμηνεία δεν ανήκει πλέον στον δημιουργό. Η φωνή του αναγνώστη υπερβαίνει τη φωνή του συγγραφέα, και η υπεράσπιση μοιάζει με άκαρπη, σχεδόν αδύνατη μάχη εναντίον της ίδιας της φύσης της λογοτεχνίας.
Στην προσπάθειά του να θωρακίσει το δημιούργημά του απέναντι σε κάθε δυσμενή αποτίμηση ή παρανόηση, ο συγγραφέας κινδυνεύει να μετατρέψει την αφήγηση σε εργαλείο προσωπικής διένεξης
Η δημόσια αντιπαράθεση αποτελεί ωστόσο ένα πεδίο ολισθηρό, γεμάτο παγίδες που συχνά διαφεύγουν της προσοχής μας. Στην προσπάθειά του να θωρακίσει το δημιούργημά του απέναντι σε κάθε δυσμενή αποτίμηση ή παρανόηση, ο συγγραφέας κινδυνεύει να μετατρέψει την αφήγηση σε εργαλείο προσωπικής διένεξης, επιτρέποντας στο «εγώ» του να επισκιάσει την πολυφωνία του κειμένου. Μια τέτοια στάση ενδέχεται να εκληφθεί ως αλαζονεία ή ναρκισσισμός, υπονοώντας ότι ο δημιουργός θεωρεί το έργο του αδιαμφισβήτητο και υπεράνω κάθε άλλης οπτικής. Αποκαλύπτει, τελικά, έναν δημιουργό που φοβάται τη σκιά που ρίχνει το έργο του έξω από τον εαυτό του και αρνείται να αφήσει την πρόσληψη να κυλήσει ελεύθερη, επιζητώντας τον έλεγχο εκεί που η φύση της τέχνης απαιτεί απελευθέρωση.
Στον αντίποδα αυτής της τακτικής, η σιωπή δεν συνιστά απλώς μια παθητική στάση, αλλά μια πράξη σεβασμού προς το ίδιο το έργο και το κοινό του. Ακόμη και όταν η αξιολόγηση είναι αρνητική, ή ενδεχομένως άδικη, η αποδοχή της μαρτυρά πνευματική ωριμότητα και αυτογνωσία. Η σιωπή προσφέρει τον απαραίτητο χώρο στην αφήγηση ώστε να μιλήσει από μόνη της και να αναδειχθεί μέσα από τις αντιφάσεις και τις διαφορετικές αναγνώσεις που προκαλεί.
Η παρέμβαση ως πράξη αποκατάστασης της αλήθειας
Είναι, ωστόσο, αναγκαίο να γίνει μια σαφής διάκριση ανάμεσα στην ερμηνευτική πρόσληψη και την πραγματολογική ακρίβεια. Ενώ η σιωπή κρίνεται επιβεβλημένη όταν η κριτική αφορά την αισθητική αποτίμηση ή το νοηματικό βάθος του έργου -πεδία όπου η υποκειμενικότητα του αναγνώστη είναι κυρίαρχη-, η στάση του δημιουργού μεταβάλλεται όταν η δημόσια κριτική υποπίπτει σε κατάφωρες πραγματολογικές ανακρίβειες. Αν ένας κριτικός καταλογίσει στον συγγραφέα ένα ιστορικό λάθος ή μια τεχνική αστοχία που δεν υφίσταται, η σιωπή παύει να είναι ηθική στάση και κινδυνεύει να εκληφθεί ως αμέλεια ή έμμεση παραδοχή της πλάνης. Σε αυτή την οριακή περίπτωση, η παρέμβαση του δημιουργού δεν αποτελεί απόπειρα κηδεμονίας της ερμηνείας, αλλά μια αναγκαία πράξη αποκατάστασης της αλήθειας, που προστατεύει την ακεραιότητα του κειμένου από μια στρεβλή ανάγνωση των ίδιων των θεμελίων του.
Στο ίδιο πλαίσιο, η λογοτεχνική αξιολόγηση αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του πολιτισμικού διαλόγου, λειτουργώντας ως γέφυρα ανάμεσα στο κείμενο και το κοινό. Ωστόσο, η εγκυρότητα αυτής της γέφυρας κλονίζεται όταν η αρνητική τοποθέτηση διατυπώνεται από έναν συγγραφέα εις βάρος ενός σύγχρονου ομότεχνου. Σε αυτή την περίπτωση, ανακύπτουν σοβαρά ζητήματα δεοντολογίας, καθώς η δημόσια παρέμβαση του δημιουργού φέρει πάντοτε το βάρος της δικής του «αυθεντίας».
Είναι απολύτως θεμιτό για έναν συγγραφέα να μοιράζεται τα βιβλία που αγάπησε, τις στιγμές που ένα κείμενο τον «ταξίδεψε», αρκεί να μην διολισθαίνει σε υποδείξεις για το πώς θα έπρεπε να είχε γραφτεί το έργο του άλλου.
Αυτή η ιδιαίτερη βαρύτητα καθιστά την παρέμβαση ενός δημιουργού επιδραστική πέρα από την αντικειμενική της αξία, διαμορφώνοντας μια άνιση σχέση ισχύος. Η ειδοποιός διαφορά, ωστόσο, εντοπίζεται στη μετάβαση από την «κρίση αξίας» στο «δοκίμιο ανάγνωσης». Εκεί όπου η πρώτη τείνει να εξαντλείται σε αξιωματικές αποφάνσεις που συχνά υποκρύπτουν μια έμμεση αυτοαναφορική διαφήμιση -καθώς η επισήμανση του σφάλματος στον ομότεχνο λειτουργεί ως σιωπηρή επιβεβαίωση της δικής του δημιουργικής ορθότητας-, το δεύτερο ανοίγει έναν ειλικρινή διάλογο. Είναι απολύτως θεμιτό για έναν συγγραφέα να μοιράζεται τα βιβλία που αγάπησε, τις στιγμές που ένα κείμενο τον «ταξίδεψε», αρκεί να μην διολισθαίνει σε υποδείξεις για το πώς θα έπρεπε να είχε γραφτεί το έργο του άλλου. Σε αυτή τη χειρονομία συναδελφικής στήριξης, ο δημιουργός δεν καθοδηγεί ούτε επιβάλλει. Αφήνει απλώς τη χαρά της ανάγνωσης να μιλήσει, αποκηρύσσοντας κάθε διάθεση κηδεμονίας.
Η βαρύτητα της δημόσιας τοποθέτησης του συγγραφέα
Ο συγγραφέας δεν εκφέρει τον λόγο του εκ του μηδενός. Η δημόσια τοποθέτησή του φέρει πάντοτε το κύρος της δημιουργικής του ιδιότητας. Έτσι, ακόμη και μια άποψη που στερείται θεωρητικής τεκμηρίωσης μπορεί εύκολα να προσληφθεί από το κοινό ως λόγος «ειδικού». Η ιδιαίτερη αυτή βαρύτητα καθιστά την αρνητική κριτική απαιτητική σε όρους μεθοδολογικής τεκμηρίωσης. Ο λογοτέχνης, ωστόσο, όταν αναλαμβάνει ρόλο κριτικού, δύσκολα αποσπάται από το πρίσμα της δικής του δημιουργικής πρακτικής. Οι επιλογές ύφους, τεχνικής και θεματολογίας συχνά λειτουργούν ως παραμορφωτικός φακός. Ενώ ο επαγγελματίας κριτικός οφείλει να προσεγγίζει το κείμενο με μεθοδολογική νηφαλιότητα και ένα ευρύ φάσμα αναλυτικών εργαλείων που του επιτρέπουν να δει το έργο ως αυτόνομη οντότητα, ο δημιουργός κινδυνεύει να εγκλωβιστεί στην προσωπική του αισθητική μανιέρα. Για τον συγγραφέα, η κρίση δεν είναι μια ψυχρή αποτίμηση, αλλά μια υποκειμενική σύγκρουση δύο διαφορετικών κόσμων, όπου το έργο του άλλου μετριέται αναπόφευκτα με τα μέτρα και τα σταθμά της δικής του δημιουργικής ιδιοσυγκρασίας.
Η κριτική τότε δεν περιορίζεται στην αξιολόγηση του άλλου, αλλά λειτουργεί ταυτόχρονα ως πράξη οίησης και εκφορά ισχύος.
Όταν ένας συγγραφέας επιλέγει να ασκήσει αρνητική κριτική σε έναν σύγχρονο ομότεχνο, επισημαίνοντας ελλείψεις ή μειονεκτήματα, η ίδια η πράξη μεταφέρει ένα διπλό μήνυμα. Δηλώνει, χωρίς ίσως να το επιδιώκει, ότι ο ίδιος κατέχει ένα μέτρο, μια μέθοδο, μια «ορθότητα» που υπερβαίνει το αντικείμενο της κριτικής. Η κριτική τότε δεν περιορίζεται στην αξιολόγηση του άλλου, αλλά λειτουργεί ταυτόχρονα ως πράξη οίησης και εκφορά ισχύος. Ο δημιουργός, εντοπίζοντας σφάλματα στον ομότεχνο, προβάλλει ανεπίγνωστα την ανωτερότητα του δικού του έργου. Αυτή η δυναμική καθιστά τη δημόσια τοποθέτηση όχι μόνο αντιδεοντολογική αλλά και ψυχολογικά φορτισμένη, καθώς κάθε αρνητική παρατήρηση φέρει μαζί της το βάρος της αυταπόδεικτης «σωστής» δημιουργίας που υπονοείται από τον κριτή.
Συχνά προβάλλεται το επιχείρημα ότι πάντοτε υπήρξαν συγκρούσεις και καυστικοί λόγοι στην ιστορία της λογοτεχνίας. Κι όμως, η επίκληση του παρελθόντος γίνεται ενίοτε μια βολική εξομάλυνση, μια αφήγηση που καλύπτει αντί να αποκαλύπτει. Η εποχή μας απαιτεί διάλογο, όχι καχυποψία· ανταλλαγή, όχι τη μετατόπιση της προσοχής από το κείμενο στις προθέσεις.
Η σημερινή, ψηφιακή πραγματικότητα
Στη σημερινή πραγματικότητα, όπου η ψηφιακή ταχύτητα και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως επιταχυντές της δημόσιας έκθεσης, η σιωπή του συγγραφέα επαναπροσδιορίζεται. Μια αρνητική τοποθέτηση σε πλατφόρμες όπως το Facebook ή το Goodreads μπορεί να αποκτήσει δυσανάλογη βαρύτητα, επηρεάζοντας την πορεία ενός βιβλίου μέσα από την οπτική μιας καταχρηστικής αυθεντίας. Υπό αυτή τη συνθήκη, η επιλογή της σιωπής αποκτά ιδιαίτερη ηθική σημασία· δεν αποτελεί αδυναμία λόγου, αλλά μια βαθιά υπόκλιση στην ελευθερία του αναγνώστη.
Ενώ η θεωρία για τον «θάνατο του συγγραφέα» προέκρινε την πλήρη αυτονόμηση του κειμένου, η σύγχρονη κουλτούρα της «ακύρωσης» («cancel culture») και η ψηφιακή υπερέκθεση τείνουν να πράξουν το αντίθετο
Στο σύγχρονο πολιτισμικό τοπίο, η ηθική της αποστασιοποίησης έρχεται συχνά σε μετωπική σύγκρουση με τις επιταγές της εποχής, που απαιτούν από τον δημιουργό να λειτουργεί ως δημόσια «περσόνα» ή κοινωνικός ακτιβιστής. Ενώ η θεωρία για τον «θάνατο του συγγραφέα» προέκρινε την πλήρη αυτονόμηση του κειμένου, η σύγχρονη κουλτούρα της «ακύρωσης» («cancel culture») και η ψηφιακή υπερέκθεση τείνουν να πράξουν το αντίθετο, ταυτίζοντας απόλυτα το έργο με τις προσωπικές απόψεις του δημιουργού του και απαιτώντας από αυτόν να παίρνει θέση για κάθε κοινωνική ή πολιτική διένεξη. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η σιωπή του συγγραφέα καθίσταται μια δυσκολότερη, σχεδόν επαναστατική επιλογή. Η άρνησή του να μετατραπεί σε εργαλείο μιας διαρκούς δημόσιας αντιπαράθεσης δεν αποτελεί φυγοπονία, αλλά μια προσπάθεια να διασωθεί η πολυφωνία της τέχνης απέναντι στη μονοδιάστατη απαίτηση για ιδεολογική ευθυγράμμιση.
Η λογοτεχνία, τελικά, απαιτεί μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη δημιουργία και την αποστασιοποίηση. Η φωνή του δημιουργού είναι ορμητική και γεμάτη νόημα, όμως η σιωπή του, όταν είναι συνειδητή, αποδεικνύεται προστατευτική και δημιουργικά γόνιμη. Επιτρέπει στην αφήγηση να αναπνεύσει, να ζήσει και να επιβιώσει πέρα από το «εγώ», τις αμυντικές αναγκαιότητες ή τον φόβο της παρανόησης. Είναι η στιγμή που ο δημιουργός αποσύρεται οριστικά, αφήνοντας το έργο να συνομιλήσει με τον κόσμο χωρίς κηδεμόνες. Αυτή η γενναία υποχώρηση, αυτή η εμπιστοσύνη στη δύναμη του κειμένου να σταθεί μόνο του στο σκοτάδι, είναι ίσως η πιο γνήσια χειρονομία αγάπης προς την ίδια την τέχνη του.
* Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗΣ σπούδασε Γερμανική Γλώσσα και Φιλολογία στο ΕΚΠΑ. To 2021 δημιουργήθηκαν υπό την αιγίδα του οι εκδόσεις Περικείμενο Βιβλία. Έχει εκδώσει τις συλλογές πεζογραφίας Είδωλα (2021) και Επικράτειες (2024).
