«Σερ Τόμας Μορ»: Το άγνωστο έργο του Σαίξπηρ μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά

Το Σερ Τόμας Μορ πρωτογράφτηκε στη δεκαετία του 1590 και έκτοτε, λόγω λογοκρισίας και της προσπάθειας να μετριάσουν το πολιτικό του περιεχόμενο ώστε να ανέβει στην σκηνή τροποποιήθηκε δραστικά. Τελικά πρωτοτυπώθηκε για τη Shakespeare Society το 1844, από τον Alexander Dyce, ενώ μάλλον παίχτηκε για πρώτη φορά το 1922. Αυτή είναι η πρώτη μετάφραση για το ελληνικό κοινό, ώστε να γνωρίσουν αυτήν την ενδιαφέρουσα προσωπικότητα και να διαβάσουν ένα ακόμη έργο στο οποίο έχει συνεισφέρει μαζί με άλλους ο Σαίξπηρ.

Απασχόλησε πολύ τους λογίους ερευνητές του Σαίξπηρ και γενικότερα της εποχής του, λόγω της παράξενης ιστορίας του χειρόγραφού του, της επίπονης προσπάθειας ανεύρεσης των συγγραφέων του και της παραδοξότητας του κυρίου συγγραφέα.

Τι συνέβη με τον Σαίξπηρ

Το έργο δεν είχε παιχτεί ποτέ και το χειρόγραφο, αποτελούμενο από 20 φύλλα και σε κακή κατάσταση, γεμάτο διαγραφές και προσθήκες, με σελίδες εμφανώς να λείπουν και να έχουν αντικατασταθεί με άλλες, και δεμένο μαζί με ένα άλλο βιβλίο κληροδοτήθηκε στο Βρετανικό Μουσείο το 1753.

Οι γραφικοί χαρακτήρες ήταν 7 και ο λογοτεχνικός κόσμος συνταράχτηκε όταν το 1871 διατυπώθηκε η θεωρία ότι ένας από τους συγγραφείς του είναι ο Σαίξπηρ, ενώ το 1912 αναγνωρίστηκε ως κύριος συγγραφέας του ο Anthony Munday.

Οι γραφικοί χαρακτήρες ήταν 7 και ο λογοτεχνικός κόσμος συνταράχτηκε όταν το 1871 διατυπώθηκε η θεωρία ότι ένας από τους συγγραφείς του είναι ο Σαίξπηρ, ενώ το 1912 αναγνωρίστηκε ως κύριος συγγραφέας του ο Anthony Munday. Τελικά όντως αναγνωρίστηκε ο γραφικός χαρακτήρας του Σαίξπηρ στην 2η πράξη, στην σκηνή της επανάστασης εναντίον των ξένων που περιέχει την ομιλία του Μορ προς τους επαναστάτες, όταν γεμάτος μαεστρία καταπραΰνει το πλήθος με ήρεμα και σοφά λόγια.

Οι τρεις αυτές σελίδες αποτελούν το μοναδικό χειρόγραφο του Σαίξπηρ, εκτός από κάτι λέξεις και υπογραφές στις διαθήκες του. Υφολογικές δε μελέτες υποδεικνύουν ότι έχει γράψει και τον μονόλογο του Μορ (Πράξη 3η, Σκηνή 1η), όταν μαθαίνει για την προαγωγή του σε καγκελάριο.

«Από τον ουρανό εξαρτάται πώς είμαι,
και αυτό που ασεβώς αποκαλούμε τύχη μας
είναι τα εφόδια της ουράνιας δύναμης
προσαρμοσμένα και σχηματισμένα στις φυσικές δυνάμεις μας
με τις οποίες γεννιόμαστε. Πανάγαθε Θεέ,
εγώ από τόσο ταπεινή οικογένεια γεννημένος
να ανεβώ στην κορυφή της πατρίδας μου,
και να νομοθετώ –ενώ ζει ο πατέρας μου–,
να έχω προτεραιότητα εγώ και να γονατίζουν μπροστά μου
οι πρεσβύτεροι συγγενείς μου και αυτός, υποχρεωμένος από τη θέση μου,
να μου δίνει το προβάδισμα τιμής,
που σύμφωνα με τη φυσική τάξη εγώ του το χρωστώ﮲ σίγουρα
αυτά τα πράγματα,
αν δεν τα περιστείλει ο σεβασμός, μπορεί να διαφθείρουν.
Ωστόσο, Μορ, όσο περισσότερο έχεις
τιμή, αξιώματα, πλούτο και επιρροή
–πράγματα που επιτακτικά σε καλούν να τα σφιχταγκαλιάσεις–
τόσο τα σκέφτεσαι σαν οχιές﮲
φοβάσαι τα ποικιλόχρωμα δέρματά τους και θυμάσαι ότι δαγκώνουν.
Και ας είναι αυτό το πιστεύω σου: το μεγαλείο είναι
όταν πια έχεις ξεπεράσει τους κινδύνους και το ’χεις κατορθώσει,
ένα τεράστιο κουβάρι, που εύκολα ξετυλίγεται».

Είναι ακατανόητο πάντως ότι ο Munday, ένας φανατικός αντι-καθολικός που στα νιάτα του κατέδωσε καθολικούς επισκόπους, οι οποίοι εκτελέστηκαν και βοήθησε στην σύλληψη και εκτέλεση πολλών Ιησουιτών, ασχολήθηκε με το ακριβώς αντίθετό του, ίσως τον πιο σεβαστό καθολικό της Μεγάλης Βρετανίας.

Ποιος ήταν ο Τόμας Μορ

Ο Τόμας Μορ (1478-1535), διακεκριμένος ουμανιστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και κοινωνικός φιλόσοφος της Αναγέννησης, υπήρξε δικηγόρος, δικαστής και πολιτικός. Έφτασε στο ανώτατο αξίωμα του αρχικαγκελαρίου και ήταν φανατικός αντι-προτεστάντης. Η αποστροφή και η εμπάθειά του εναντίον των προτεσταντών τον ώθησαν να γράψει πολλές διατριβές εναντίον τους. Αντιφατικός χαρακτήρας, διακρινόταν για το παιγνιώδες πνεύμα του αλλά και για την βαθιά θρησκευτικότητα του.

Το Σερ Τόμας Μορ απασχολείται με την παρουσίαση του Τόμας Μορ και την επανάσταση του λαού του Λονδίνου ενάντια των πλουσίων μεταναστών, που με την εύνοια του Ερρίκου VIII έκαναν φοβερές αυθαιρεσίες εναντίον τους. Τα πραγματικά θέματα που υποφώσκουν όμως είναι τα θέματα συνείδησης και εναντίωσης στην αυθαίρετη εξουσία. Η εποχή εκείνη ήταν γεμάτη αλλαγές. Ήταν η εποχή που ο Ερρίκος ο VIII θέλησε να ακυρώσει τον γάμο του με την Αικατερίνη για να παντρευτεί την Ανν Μπολέυν.

Το έργο με αριστοτεχνικό και δεμένο τρόπο, μέσα από πραγματικά γεγονότα εκείνης της εποχής καταφέρνει να αποτυπώσει αυτόν τον πολύπλοκο χαρακτήρα.

Ο Πάπας τού αντιτάχτηκε, οπότε ο Ερρίκος αυτοανακηρύχτηκε Κεφαλή της Εκκλησίας της Αγγλίας, αποκήρυξε τον Πάπα και έστεψε την Μπολέυν βασίλισσά του. Ο Μορ παραιτήθηκε από καγκελάριος, δεν μπόρεσε να υποστηρίξει αυτές τις πράξεις για λόγους συνείδησης και την αντίθεσή του την πλήρωσε με το ικρίωμα.

Το έργο

Το έργο με αριστοτεχνικό και δεμένο τρόπο, μέσα από πραγματικά γεγονότα εκείνης της εποχής καταφέρνει να αποτυπώσει αυτόν τον πολύπλοκο χαρακτήρα, τονίζοντας την καλοσύνη του και την αγάπη που του είχε ο λαός, την θρησκευτικότητα και την απασχόλησή του με θέματα συνείδησης αλλά και το παιχνιδιάρικο πνεύμα του.

Τον δείχνει να κάνει φάρσα στον Έρασμο, βάζοντας τον υπηρέτη του να υποδύεται τον ίδιο, να λαμβάνει απρόσμενα μέρος σε παράσταση του θεατρικού έργου Γάμος του Νου με την Σοφία και αυτοσχεδιάζοντας να παίζει τον Νου, και να αστειεύεται συνεχώς στον δρόμο για την εκτέλεσή του.

Οι παραστάσεις 

Η αμφισβήτηση της εξουσίας και της κατάχρησής της τονίζεται και από άλλα δευτερεύοντα περιστατικά και χαρακτήρες, όπως ο αρχηγός της επανάστασης που ζητά ο νόμος να αντιμετωπίζει ίσα όλους τους πολίτες, ντόπιους και ξένους, η ο Φόλκνερ, ένα απλοϊκό παλληκάρι, που αναγκάζεται δυσφορώντας να κόψει την πλούσια κόμη του.

Ο Σερ Τόμας Μορ έχει παρουσιαστεί δεκαέξι φορές μέχρι τώρα, και στις παραστάσεις του ο αριθμός των ηθοποιών κυμαίνεται από 11 έως 55 (σε ακαδημαϊκές παραστάσεις).

^＊Η ΣΟΦΙΑ ΚΑΝΟΝΗ είναι μεταφράστρια.