fonissa 3

«Το λογοτεχνικό αρχέτυπο που δημιούργησε ο Παπαδιαμάντης, η ιστορία, δηλαδή, μιας ηλικιωμένης γυναίκας που σκοτώνει μόνο θηλυκά βρέφη και παιδιά για να τα απαλλάξει από τα μελλοντικά τους βάσανα, εάν είχε γραφτεί σήμερα θα γινόταν σημαία του φεμινιστικού κινήματος».

Γράφει η Φανή Χατζή

Η φεμινιστική θεωρία της λογοτεχνίας, σαν οποιοδήποτε άλλο εργαλείο ανάλυσης κειμένου, αναδεικνύει στα κείμενα στοιχεία που αφορούν τους έμφυλους ρόλους, την ανισότητα και τις διακρίσεις. Όπως η ψυχαναλυτική ή η μαρξιστική ερμηνεία, η φεμινιστική είναι κι αυτή ένας από τους «φακούς» μέσα από τους οποίους μπορεί να γίνει η ανάγνωση. Κείμενα όπως η Φόνισσα (1903) του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη μπορούν να ερμηνευτούν με άξονα το φύλο, όπως στο παρελθόν αναλύθηκαν με έμφαση το έγκλημα, την ηθική ή τα ήθη. Τι συμβαίνει, όμως, όταν από τον πυρήνα του κειμένου αναβλύζει ένα φεμινιστικό περιεχόμενο, παρόλο που ο άνθρωπος που το έγραψε, πριν 120 χρόνια, αγνοούσε τις λέξεις φεμινισμός, πατριαρχία ή σεξισμός;

Το λογοτεχνικό αρχέτυπο που δημιούργησε ο Παπαδιαμάντης, η ιστορία, δηλαδή, μιας ηλικιωμένης γυναίκας που σκοτώνει μόνο θηλυκά βρέφη και παιδιά για να τα απαλλάξει από τα μελλοντικά τους βάσανα, εάν είχε γραφτεί σήμερα θα γινόταν σημαία του φεμινιστικού κινήματος. Μάλιστα, θα μπορούσε να γίνει ακόμα και λόγος για διαθεματικότητα, το πιο σύγχρονο αίτημα του κινήματος, καθώς ο Παπαδιαμάντης συνυφαίνει την καταπίεση του φύλου με αυτήν της τάξης. Ωστόσο, προκειμένου να αποφευχθεί μια αναθεωρητική άποψη που επιβάλλει στον δημιουργό μια ταυτότητα που ουδέποτε γνώρισε, το σωστό είναι να εστιάζουμε σε αυτό που παραμένει στο χρόνο αναλλοίωτο, το κείμενο.

Οδηγός μας το κείμενο

Το κείμενο του Παπαδιαμάντη συστήνει την Χαδούλα Φραγκογιαννού ως εξής:

Όταν ήτο παιδίσκη, υπηρέτει τους γονείς της. Όταν υπανδρεύθη, έγινε σκλάβα του συζύγου της – και όμως, ως εκ του χαρακτήρος της και της αδυναμίας εκείνου, ήτο συγχρόνως και κηδεμών αυτού· όταν απέκτησε τέκνα, έγινε δούλα των τέκνων της· όταν τα τέκνα της απέκτησαν τέκνα, έγινε πάλιν δουλεύτρια των εγγόνων της.

metaixmio fonissaΠροκαλεί εντύπωση που ένας τόσο επιδέξιος χειριστής της γλώσσας επαναλαμβάνει τρία συνώνυμα υποτέλειας (σκλάβα, δούλα, δουλεύτρια). Αυτή η επανάληψη όμως δημιουργεί αμέσως την αίσθηση του κορεσμού για έναν αέναο ρόλο που πρέπει να επιτελεστεί. Καθισμένη δίπλα στην εγγονή της, η Φραγκογιαννού αναλογίζεται «ποίους κόπους επροξένει εις τους άλλους» το βρέφος αλλά και «πόσα βάσανα έμελλε να υποφέρη». Η άφιξη του κοριτσιού, όπως υπογραμμίζεται πολλές φορές και στη συνέχεια, είναι κατάρα και για το ίδιο και για την οικογένειά του.

Ο υποδεέστερος ρόλος που σχετίζεται με το θηλυκό βιολογικό φύλο εξηγείται σύντομα. Η υποχρέωση των οικογενειών να επωμιστούν το βάρος της προίκας των θυγατέρων μέσα σε ένα καθεστώς ανέχειας δημιουργούσε το στίγμα του παρείσακτου, που κάθε νεογέννητο κορίτσι κληρονομούσε από τη στιγμή της γέννησης. Όταν έφτανε η ώρα του γάμου της, ο ίδιος αυτός θεσμός την αποϋποκειμενοποιούσε, δίνοντάς της μια αξία συναλλακτική. Έτσι, ακόμα κι αν ο ρόλος της στο σπίτι ήταν κομβικός, αυτός θεωρείτο αλλά και βιωνόταν ως «υπηρεσία», αφού ο άνδρας ήταν ο κύριος του σπιτιού.

Από το πρώτο κεφάλαιο, λοιπόν, εισάγονται αρκετά στοιχεία στην αφήγηση, που προετοιμάζουν για το έμφυλο πρόσημο των φόνων. Οι δε γυναικείες εμπειρίες που περιγράφονται στη συνέχεια, από τις θυσίες της μάνας και της αδερφής μέχρι το στιγματιστικό για την εποχή βίωμα της άμβλωσης, συνηγορούν στο συμπέρασμα της Φραγκογιαννούς ότι μια τέτοια ζωή γεμάτη βάσανα καλύτερα να μη βιωθεί καθόλου. Και αφότου οι χρόνιες έρευνες «εις τα βουνά και τας φάραγγας» για την εύρεση «παλληκαροβότανου» απέβησαν άκαρπες, η λύση είναι μία.

fonissa 2

Από το χαρτί στην οθόνη

Όπως ίσως έγινε σαφές από τις ενδεικτικές αναφορές, το πρωταρχικό κείμενο βρίθει χωρίων με «φεμινιστικό» χαρακτήρα. Τι ήταν, λοιπόν, αυτό που, προκάλεσε ενστάσεις περί επιβολής φεμινιστικής αντζέντας στην κινηματογραφική Φόνισσα (2023) της σκηνογράφου και σκηνοθέτριας Εύας Νάθενα; Μήπως αυτές παραβλέπουν εντελώς τον εμπρόθετο χαρακτήρα του κειμένου;

Μία δικαιολογημένη ένσταση έχει να κάνει με την υφολογική αλλαγή. Το χιούμορ και η σαρκαστική διάθεση του Παπαδιαμάντη, ειδικά στο πρώτο μέρος του βιβλίου, απουσιάζουν παντελώς. Ωστόσο, η μεταφορά του ως θρίλερ είναι μια επιλογή που υπηρετεί τις τελικές «σεκάνς» του βιβλίου. Η ταινία, εξάλλου, είναι ένα διαφορετικό καλλιτεχνικό προϊόν και εκφράζει το όραμα του εκάστοτε δημιουργού της. Εδώ, οι επεμβάσεις που επιχείρησε η Νάθενα εκσυγχρόνισαν το κείμενο ώστε, χωρίς να μεταβληθεί ο πυρήνας του, μπόρεσε να αγγίξει τους σημερινές θεατές.

Η Φραγκογιαννού της Νάθενα, λοιπόν, παρατηρεί γύρω της μελανιασμένα χέρια και αυταρχικούς συζύγους. Το θανατηφόρο χέρι της οπλίζεται μάλλον από την οργή, παρά από την τρέλα.

Η Φραγκογιαννού του Παπαδιαμάντη παρατηρεί γύρω της βασανισμένες γυναικείες ζωές, μέσα στη ένδεια, την αρρώστια, την εξάντληση, απότοκο μιας άδικης μοιρασιάς που επιφύλασσε στα αρσενικά περισσότερα από ό,τι στις ίδιες. Όσο προοδευτικό κι αν ήταν το κείμενο αυτό για την εποχή του, σαράντα χρόνια μετά την κατάργησή του αναχρονιστικού θεσμού της προίκας, δε μας συγκινεί ιδιαίτερα. Η Φραγκογιαννού της Νάθενα, λοιπόν, παρατηρεί γύρω της μελανιασμένα χέρια και αυταρχικούς συζύγους. Το θανατηφόρο χέρι της οπλίζεται μάλλον από την οργή, παρά από την τρέλα. Η συγκεκριμένη κινητήριος δύναμη ανταποκρίνεται στη σημερινή πραγματικότητα, ανεξαρτήτως ατζέντας.

fonissa1

Διαγενεακό τραύμα

Μία από τις ιδέες της Νάθενα στη μεταφορά του βιβλίου ήταν η εστίαση στο πρόσωπο της μητέρας της Φραγκογιαννούς, που στοιχειώνει την ηρωίδα καθ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας σαν προσωποποίηση του διαγενεακού τραύματος. Ακόμα κι αυτό το στοιχείο, ωστόσο, πατάει γερά στο κείμενο. Μία από τις πρώτες αναδρομικές ιστορίες του βιβλίου είναι αυτή της μητέρας της Χαδούλας, Δελχαρώς, που «τα παλληκάρια του Καρατάσου και του Γάτσου και των άλλων οπλαρχηγών της Μακεδονίας» κυνήγησαν στο δάσος «δια να την εκδικηθούν, επειδή τους είχε κάμει μάγια, και δεν επήγαιναν καλά οι δουλειές των». Το σωματοποιημένο τραύμα της μητέρας («τ’αγκάθια εχώνοντο εις τας πτέρνας της, της έσχιζον κ’ αιμάτωνον τους αστραγάλους και ταρσούς») κληροδοτείται στην κόρη. Η Φραγκογιαννού χαρακτηρίζει, βέβαια, τη μητέρα της ως «κακή, βλάσφημος και φθονερά», όμως η ιστορία του κυνηγιού μας υπενθυμίζει έναν μηχανισμό (κι ας μην τον ονοματίζει ο συγγραφέας) που είναι ανώτερος από μάνα και κόρη και στον οποίο είναι και οι δύο υποταγμένες.

Φεμινιστική ανάγνωση ή φεμινιστικό έργο;

Ανάμεσα σε πιστούς θεματοφύλακες της ορθής ερμηνείας του παπαδιαμαντικού έργου και μια σκηνοθέτιδα που διστάζει να παραδεχτεί το φεμινιστικό πρόσταγμα της ταινίας της, ο φεμινισμός είναι για ακόμα μια φορά η «καυτή πατάτα» που κανείς δε θέλει να αγγίξει. Ένα κείμενο που κατήγγειλε, έστω και υπαινικτικά, έναν μισογυνιστικό θεσμό, που η κοινωνία και ο νόμος απεμπόλησαν 80 χρόνια αργότερα από την εποχή του, είναι πρωτο-φεμινιστικό. Ένα κείμενο που καυτηρίασε τους έμφυλους ρόλους που επιβάλλουν συμπεριφορές σε αμφότερους και καταδικάζουν ζωές και έπλασε ένα τόσο ισχυρό σύμβολο αντίστασης σε μια προκαθορισμένη από την πατριαρχία ζωή είναι φεμινιστικό. Μια ταινία που παραλλάσσει αυτό το σύμβολο σε σύμβολο κατά της έμφυλης βίας είναι επίσης φεμινιστική. Και δεν υπάρχει ούτε θα έπρεπε να υπάρχει πρόβλημα με αυτόν τον χαρακτηρισμό.


*Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.

politeia deite TA vivlia 250Χ102

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνία και πραγματικότητα: τι καινούργιο συμβαίνει τα τελευταία χρόνια

Λογοτεχνία και πραγματικότητα: τι καινούργιο συμβαίνει τα τελευταία χρόνια

«Η λογοτεχνία πάντα συνομιλούσε με την πραγματικότητα (δηλαδή την έξω από αυτή ζωή), με όσες σημασίες κι αν δώσει κανείς στην πραγματικότητα και με όσους τρόπους επιχειρήσει να ορίσει αυτή τη συνδιαλλαγή».

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η λογοτεχνία ...

Χρήστος Νάτσης: Ο Γουίλιαμ Μπάροουζ και οι αρνητικές αξίες της ζωής

Χρήστος Νάτσης: Ο Γουίλιαμ Μπάροουζ και οι αρνητικές αξίες της ζωής

Μια συνολική αποτίμηση του έργου του Γουίλιαμ Μπάροουζ [William S. Burroughs]. Το ύφος, οι θεματικές και η γλώσσα που ανέπτυξε ο σημαντικός Αμερικανός συγγραφέας στα εμβληματικότερα βιβλία του. Κεντρική εικόνα: © Wikipedia. 

Γράφει ο Χρήστος Νάτσης

...
«Αυτός ήταν ο Κώστας...» – Λίγα λόγια για τον Κώστα Παπαϊωάννου από τον Άγγελο Στάγκο

«Αυτός ήταν ο Κώστας...» – Λίγα λόγια για τον Κώστα Παπαϊωάννου από τον Άγγελο Στάγκο

Το βράδυ της Δευτέρας 11 Μαρτίου, δύο χρόνια από τον θάνατο του δημοσιογράφου και εκδότη της εφημερίδας «Το Ποντίκι» (1979-2005), Κώστα Παπαϊωάννου (1938-2022), διοργανώθηκε στην Ένωση Συντακτών τιμητική εκδήλωση στη μνήμη του. Βασικοί ομιλητές ήταν οι (από αριστερά στη φωτογραφία) Μιχάλης Ιγνατίου, Αλέξης Παπαχελάς...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Ο κοινωνιολόγος Νίκος Παναγιωτόπουλος, ζωντανά από το «υπόγειο»

«Βίος και Πολιτεία»: Ο κοινωνιολόγος Νίκος Παναγιωτόπουλος, ζωντανά από το «υπόγειο»

Στο 36ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης θα συνομιλήσει με τον καθηγητή κοινωνολογίας στο Πανεπιστήμιων Αθηνών Νίκο Παναγιωτόπουλο, με αφορμή την έκδοση σε βιβλίο της έρευνάς του Παιδί και Ανάγνωσ...

Τα αιτήματα των εκδοτών για το νέο φορέα βιβλίου – Διαψεύδουν τον υφυπουργό περί κατακερματισμού των απόψεών τους

Τα αιτήματα των εκδοτών για το νέο φορέα βιβλίου – Διαψεύδουν τον υφυπουργό περί κατακερματισμού των απόψεών τους

Οι Εκδότες Βιβλίου κατέθεσαν αναλυτικά μια σειρά από αιτήματα προς την πολιτεία μεταξύ των οποίων η σαφώς μεγαλύτερη εκπροσώπησή τους στο ενδεκαμελές ΔΣ του νέου φορέα για το βιβλίο.

Επιμέλεια: Book Press

Για χρόνια ο χώρος...

Παρουσίαση βιβλίου: H Αμερικανίδα Kάρα Χόφμαν και «Οι κράχτες» της απόψε στο Πατάρι του Gutenberg

Παρουσίαση βιβλίου: H Αμερικανίδα Kάρα Χόφμαν και «Οι κράχτες» της απόψε στο Πατάρι του Gutenberg

H Αμερικανίδα συγγραφέας Cara Hoffman θα βρεθεί σήμερα (7.30 μ.μ.) στο Πατάρι του βιβλιοπωλείου των εκδόσεων Gutenberg (Διδότου 37) και θα συνομιλήσει με τον μεταφραστή του βιβλίου της «Οι Κράχτες» (εκδ. Gutenberg), Παναγιώτη Κεχαγιά, με αφορμή την πρόσφατη έκδοσή του. 

Επιμέλεια: Book Press ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Αντρές Μοντέρο [Andrés Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Απριλίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η μονομαχ...

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου (23 Απριλίου) επιλέγουμε 12 βιβλία που μας βάζουν στα ενδότερα της λογοτεχνίας και μας συνοδεύουν στο ταξίδι της ανάγνωσης.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Στις 23 Απριλίου γιορτάζουν τα βιβλ...

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Πέντε μελέτες αναδεικνύουν τις νομικές και κοινωνικές διαστάσεις των γυναικοκτονιών και συμβάλλουν στην κατανόηση των αιτίων που προκαλούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Επειδή οι γυναικτοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους» αλλά ανθρωποκτονίες με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Γράφει η Φανή Χ...

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ