eliot seferis

Για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ: Ο Σεφέρης, οι αναθεωρητικές μεταφράσεις, ο Ρίλκε, ο Χάρολντ Μπλούμ κι ένα ερώτημα: «Στους κόλπους της ποιητικής συντεχνίας, ο φιλολογισμός αυτός δίχως άλλο εξακολουθεί να γοητεύει. Ωστόσο –εκατό χρόνια από την ιστορική πρώτη έκδοση, το ερώτημα είναι θεμιτό– γοητεύει άλλον κανένα;»

Γράφει ο Κώστας Κουτσουρέλης

Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος γράφει κάπου για τους Έλληνες δραματουργούς του Μεταπολέμου ότι, ενώ θεωρούσαν πηγή της έμπνευσής τους τους διάσημους ξένους ομοτέχνους τους της εποχής, όπως τους γνώρισαν στο Θέατρο Τέχνης από τις θρυλικές παραστάσεις του Κάρολου Κουν, στην πραγματικότητα αυτός που τους επηρέασε ήταν ο σκηνοθέτης. Μιμούμενοι εκείνους, αντέγραφαν τον Κουν!

Το ίδιο ισχύει νομίζω και για την Έρημη χώρα του Τ.Σ. Έλιοτ. Τόσα και τόσα γράφονται γι’ αυτήν στην Ελλάδα, κοντά έναν αιώνα πια, στην πραγματικότητα όμως είναι τον Σεφέρη, όχι τον Έλιοτ που αφορούν, είναι τον μεταφραστή και όχι τον ποιητή του πρωτοτύπου που σχολιάζουν. Είναι η αυθεντία της φωνής του Σεφέρη που έδωσε στο γριφώδες αυτό ποίημα του Αγγλοαμερικάνου τη μοναδική θέση που κατέχει ακόμη και σήμερα στα ελληνικά γράμματα. Θέση, τηρουμένων των αναλογιών, σημαντικότερη και από εκείνην που το έργο κατέχει στην ίδια τη μητρική γλώσσα του ποιητή του, ή σε όποια άλλη λογοτεχνία του 20ού αιώνα. Είναι ο θρόνος όπου το βλέμμα και η μετάφραση του Σεφέρη ανέβασαν το ποίημα, το στέμμα του αριστουργήματος με το οποίο το έστεψαν, που το έχουν καταστήσει (ίσως και ερήμην του μεταφραστή – ο όψιμος Σεφέρης μνημόνευε συχνότερα τον Γέητς), εδώ σε μας πάντα, αμετάθετο σημείο αναφοράς.

Ο Σεφέρης ουσιαστικά ενσωμάτωσε το έργο του Έλιοτ στο δικό του έργο. Το έκανε κομμάτι του δικού του θρύλου και το κατέστησε έτσι αναφαίρετο θεμέλιο και του δικού μας μοντερνισμού. Τούτου δοθέντος, ακόμη και το νυν υπέρμετρο ενδιαφέρον μας για την επέτειο της εκατονταετίας από την πρώτη έκδοση του 1922, φαντάζει εύλογο. Το ογκώδες –εν μέρει και άκρως αξιανάγνωστο– αφιέρωμα των Νέων της 10ης Δεκεμβρίου, λ.χ., αμφιβάλλω αν έχει το ανάλογό του πουθενά αλλού έξω. Καμιά μεγάλη εφημερίδα στη Βρετανία ή τις ΗΠΑ δεν τίμησε τόσο εντυπωσιακά, όσο ξέρω, δεν αφιέρωσε τόσες και τόσες σελίδες στο γεγονός.

Με όποιο κριτήριο κι αν μετρηθεί, το ποίημα του Έλιοτ δεν είναι ούτε το πιο μεταφρασμένο, ούτε το πιο επηρεαστικό, ούτε (πολύ περισσότερο…) το πιο πολυδιαβασμένο (ή πολυπώλητο, αν το προτιμάτε) ποίημα του 20ού αιώνα.

Για την ίδια την Έρημη χώρα, πάντως, αυτό δεν μας λέει και πολλά. Με όποιο κριτήριο κι αν μετρηθεί, το ποίημα του Έλιοτ δεν είναι ούτε το πιο μεταφρασμένο, ούτε το πιο επηρεαστικό, ούτε (πολύ περισσότερο…) το πιο πολυδιαβασμένο (ή πολυπώλητο, αν το προτιμάτε) ποίημα του 20ού αιώνα. Αν εδώ σε μας μετράμε δέκα και περισσότερες αποδόσεις στα ελληνικά (όλες σχεδόν επιγονικές: διορθωτικές ή αναθεωρητικές εκείνης του Σεφέρη), σε μια γλώσσα τόσο κεντρική στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία όσο τα γερμανικά, υπάρχουν μόλις τρεις. Και αντίστοιχα μικρό είναι το ίχνος του Έλιοτ στη γερμανική ποίηση ή στην γερμανική κριτική. Γενικά μιλώντας, η επιρροή του Έλιοτ έξω από την αγγλόσφαιρα διαχρονικά υπήρξε πολύ πιο περιορισμένη απ’ όσο ο Έλληνας αναγνώστης τείνει, ένεκα των δικών του παραστάσεων, να πιστεύει.

Για να δώσω ένα συγκριτικό. Τα Ελεγεία του Ντουίνο, του Ρίλκε, στα αγγλικά έχουν μεταφραστεί πλήρως πάνω από 40 (!) φορές, οι δε αγγλόφωνες μελέτες για το έργο είναι πάμπολλες και εκ των ων ουκ άνευ ακόμη και για τους γερμανόγλωσσους κριτικούς. Στην Ελλάδα τα Ελεγεία έχουν μεταφραστεί επίσης επανειλημμένα, πάνω από δέκα φορές, περισσότερες ίσως και από την Έρημη χώρα, και έχουν διαβαστεί κατά κόρον (η μετάφραση του Δικταίου λ.χ. έχει ανατυπωθεί επανειλημμένα).

Παγκοσμίως, ποιητές όπως ο Πεσσόα, ο Νερούδα, ο Μπρεχτ, ο Μαγιακόφσκι, ο Λόρκα κ.ά., και περισσότερο έχουν διαβαστεί και περισσότερο έχουν μεταφραστεί και θαυμαστεί από τον Έλιοτ. Ας δει κανείς λ.χ. την πρωταγωνιστική θέση που ο Χάρολντ Μπλουμ επιφυλάσσει στους δύο πρώτους στον Δυτικό κανόνα του (όπου η Έρημη χώρα μνημονεύεται μονάχα τρεις φορές, κι αυτές παρεμπιπτόντως). Η δημοτικότητα του Ρόμπερτ Φροστ λ.χ. στις ΗΠΑ, η επιρροή του στη λαϊκή κουλτούρα είναι ασυγκρίτως μεγαλύτερη εκείνης του Έλιοτ. Επειδή όμως όλους αυτούς δεν τους μετέφρασε ο Σεφέρης, φαίνεται ότι η φήμη τους δεν μας κάνει εντύπωση.

Οι πρωτουργοί του αγγλόφωνου μοντερνισμού συχνότατα έγραφαν για να διαβαστούν από τους ειδήμονες, όχι το ευρύτερο κοινό. Τα κείμενά τους είναι κανονικά λουκούλλεια δείπνα για τους γραμματικούς και τους scholars, νέκταρ για τις μέλισσες των κακοφωτισμένων σπουδαστηρίων, πηγή ανεξάντλητης μικρολογίας φιλολογικής.

Αληθεύει ίσως ότι οι παραπάνω ποιητές δεν έχουν σχολιαστεί τόσο πολύ όσο ο Έλιοτ. Πράγμα όμως εύλογο, οι πρωτουργοί του αγγλόφωνου μοντερνισμού συχνότατα έγραφαν για να διαβαστούν από τους ειδήμονες, όχι το ευρύτερο κοινό. Τα κείμενά τους είναι κανονικά λουκούλλεια δείπνα για τους γραμματικούς και τους scholars, νέκταρ για τις μέλισσες των κακοφωτισμένων σπουδαστηρίων, πηγή ανεξάντλητης μικρολογίας φιλολογικής. Πόσοι και πόσοι υποψήφιοι διδάκτορες δεν έβγαλαν τα μάτια τους κυνηγώντας ένα παράθεμα παουντικό, μια ελιοτική επισημειώση, ένα υπονοούμενο τζοϋσιανό. Με την έννοια αυτή, η Έρημη χώρα, παρά τις αναμφίλεκτες αρετές της, εντάσσεται κι αυτή με τη σειρά της σε μια αρχαία παράδοση, στην ουσία σχολαστική και ψευδωνύμως μόνο ανακαινιστική: του αλεξανδρινισμού, της φιλολογικής σκόνης των μετακλασσικών περιόδων.

Κάποιους, στον κλειστό περίβολο των πανεπιστημίων ή στους κόλπους της ποιητικής συντεχνίας, ο φιλολογισμός αυτός δίχως άλλο εξακολουθεί να τους γοητεύει. Ωστόσο –εκατό χρόνια από την ιστορική πρώτη έκδοση, το ερώτημα είναι θεμιτό–, γοητεύει άλλον κανένα;


koutsourelis kostasΟ ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του η συλλογή δοκιμίων «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου» (εκδ. Μικρή Άρκτος, 2022).

 

 

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Σκέψεις για τη λογοτεχνική ανάγνωση, την ερμηνεία των έργων, τα ζητήματα της αισθητικής, της αναπαράστασης και του ρεαλισμού στα σύγχρονα λογοτεχνικά έργα.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο υπήρξε η μόνιμη επωδός που μας συνοδ...

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκέψεις και υποθέσεις με αφορμή την επανέκδοση του «Λεμονοδάσους» του Κοσμά Πολίτη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις, που συνοδεύεται από το κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη «Αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας: ένα ταξίδι στους μύθους και στα σύμβολα του Λεμονοδάσους».

...
«Λάδι σε καμβά» του Αλέξη Πανσέληνου – με το βλέμμα μιας εικαστικού

«Λάδι σε καμβά» του Αλέξη Πανσέληνου – με το βλέμμα μιας εικαστικού

Σκέψεις μιας εικαστικού για το μυθιστόρημα του Αλέξη Πανσέληνου «Λάδι σε καμβά» (εκδ. Μεταίχμιο). Στη φωτογραφία οι εικαστικοί: Λάκης Πατρασκίδης, Κυριάκος Ρόκος, Κλεοπάτρα Δίγκα και ο τσελίστας Χρήστος Σφέτσας, Παρίσι 1973 © Κυριάκος Ρόκος.

Γράφει η Κλεοπάτρα Δίγκα

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού, Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης, στήνει νέο ΕΚΕΒΙ ερήμην εκδοτών και συγγραφέων. Τα σωματεία των εκδοτών καταγγέλλουν ότι δεν υπήρξε καμία ανταπόκριση στα αιτήματά τους για συνάντηση και ζητούν από το υπουργείο, την ύστατη ώρα, να κληθούν για να συνεργαστούν. Φωτογραφία: Το κτίριο που...

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

Για την ποιητική και φωτογραφική συλλογή του Γιώργου Ν. Θεοχάρη «Αστικά βήματα» (εκδ. ΑΩ). Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία του Thorsten Koch.

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Αναπαράσταση συναισθημάτων με λόγο και ε...

«Διάλογοι με την αρχαιότητα»: Μία εκδήλωση για τη βία, τον έρωτα και τα παράδοξα στον ελληνορωμαϊκό κόσμο

«Διάλογοι με την αρχαιότητα»: Μία εκδήλωση για τη βία, τον έρωτα και τα παράδοξα στον ελληνορωμαϊκό κόσμο

Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης σας προσκαλούν στην εκδήλωση «Βία, έρωτας και παράδοξα στον ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο. Αναγνώσεις από τους πρόσφατους τόμους της σειράς Διάλογοι με την αρχαιότητα».

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ