eliot seferis

Για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ: Ο Σεφέρης, οι αναθεωρητικές μεταφράσεις, ο Ρίλκε, ο Χάρολντ Μπλούμ κι ένα ερώτημα: «Στους κόλπους της ποιητικής συντεχνίας, ο φιλολογισμός αυτός δίχως άλλο εξακολουθεί να γοητεύει. Ωστόσο –εκατό χρόνια από την ιστορική πρώτη έκδοση, το ερώτημα είναι θεμιτό– γοητεύει άλλον κανένα;»

Γράφει ο Κώστας Κουτσουρέλης

Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος γράφει κάπου για τους Έλληνες δραματουργούς του Μεταπολέμου ότι, ενώ θεωρούσαν πηγή της έμπνευσής τους τους διάσημους ξένους ομοτέχνους τους της εποχής, όπως τους γνώρισαν στο Θέατρο Τέχνης από τις θρυλικές παραστάσεις του Κάρολου Κουν, στην πραγματικότητα αυτός που τους επηρέασε ήταν ο σκηνοθέτης. Μιμούμενοι εκείνους, αντέγραφαν τον Κουν!

Το ίδιο ισχύει νομίζω και για την Έρημη χώρα του Τ.Σ. Έλιοτ. Τόσα και τόσα γράφονται γι’ αυτήν στην Ελλάδα, κοντά έναν αιώνα πια, στην πραγματικότητα όμως είναι τον Σεφέρη, όχι τον Έλιοτ που αφορούν, είναι τον μεταφραστή και όχι τον ποιητή του πρωτοτύπου που σχολιάζουν. Είναι η αυθεντία της φωνής του Σεφέρη που έδωσε στο γριφώδες αυτό ποίημα του Αγγλοαμερικάνου τη μοναδική θέση που κατέχει ακόμη και σήμερα στα ελληνικά γράμματα. Θέση, τηρουμένων των αναλογιών, σημαντικότερη και από εκείνην που το έργο κατέχει στην ίδια τη μητρική γλώσσα του ποιητή του, ή σε όποια άλλη λογοτεχνία του 20ού αιώνα. Είναι ο θρόνος όπου το βλέμμα και η μετάφραση του Σεφέρη ανέβασαν το ποίημα, το στέμμα του αριστουργήματος με το οποίο το έστεψαν, που το έχουν καταστήσει (ίσως και ερήμην του μεταφραστή – ο όψιμος Σεφέρης μνημόνευε συχνότερα τον Γέητς), εδώ σε μας πάντα, αμετάθετο σημείο αναφοράς.

Ο Σεφέρης ουσιαστικά ενσωμάτωσε το έργο του Έλιοτ στο δικό του έργο. Το έκανε κομμάτι του δικού του θρύλου και το κατέστησε έτσι αναφαίρετο θεμέλιο και του δικού μας μοντερνισμού. Τούτου δοθέντος, ακόμη και το νυν υπέρμετρο ενδιαφέρον μας για την επέτειο της εκατονταετίας από την πρώτη έκδοση του 1922, φαντάζει εύλογο. Το ογκώδες –εν μέρει και άκρως αξιανάγνωστο– αφιέρωμα των Νέων της 10ης Δεκεμβρίου, λ.χ., αμφιβάλλω αν έχει το ανάλογό του πουθενά αλλού έξω. Καμιά μεγάλη εφημερίδα στη Βρετανία ή τις ΗΠΑ δεν τίμησε τόσο εντυπωσιακά, όσο ξέρω, δεν αφιέρωσε τόσες και τόσες σελίδες στο γεγονός.

Με όποιο κριτήριο κι αν μετρηθεί, το ποίημα του Έλιοτ δεν είναι ούτε το πιο μεταφρασμένο, ούτε το πιο επηρεαστικό, ούτε (πολύ περισσότερο…) το πιο πολυδιαβασμένο (ή πολυπώλητο, αν το προτιμάτε) ποίημα του 20ού αιώνα.

Για την ίδια την Έρημη χώρα, πάντως, αυτό δεν μας λέει και πολλά. Με όποιο κριτήριο κι αν μετρηθεί, το ποίημα του Έλιοτ δεν είναι ούτε το πιο μεταφρασμένο, ούτε το πιο επηρεαστικό, ούτε (πολύ περισσότερο…) το πιο πολυδιαβασμένο (ή πολυπώλητο, αν το προτιμάτε) ποίημα του 20ού αιώνα. Αν εδώ σε μας μετράμε δέκα και περισσότερες αποδόσεις στα ελληνικά (όλες σχεδόν επιγονικές: διορθωτικές ή αναθεωρητικές εκείνης του Σεφέρη), σε μια γλώσσα τόσο κεντρική στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία όσο τα γερμανικά, υπάρχουν μόλις τρεις. Και αντίστοιχα μικρό είναι το ίχνος του Έλιοτ στη γερμανική ποίηση ή στην γερμανική κριτική. Γενικά μιλώντας, η επιρροή του Έλιοτ έξω από την αγγλόσφαιρα διαχρονικά υπήρξε πολύ πιο περιορισμένη απ’ όσο ο Έλληνας αναγνώστης τείνει, ένεκα των δικών του παραστάσεων, να πιστεύει.

Για να δώσω ένα συγκριτικό. Τα Ελεγεία του Ντουίνο, του Ρίλκε, στα αγγλικά έχουν μεταφραστεί πλήρως πάνω από 40 (!) φορές, οι δε αγγλόφωνες μελέτες για το έργο είναι πάμπολλες και εκ των ων ουκ άνευ ακόμη και για τους γερμανόγλωσσους κριτικούς. Στην Ελλάδα τα Ελεγεία έχουν μεταφραστεί επίσης επανειλημμένα, πάνω από δέκα φορές, περισσότερες ίσως και από την Έρημη χώρα, και έχουν διαβαστεί κατά κόρον (η μετάφραση του Δικταίου λ.χ. έχει ανατυπωθεί επανειλημμένα).

Παγκοσμίως, ποιητές όπως ο Πεσσόα, ο Νερούδα, ο Μπρεχτ, ο Μαγιακόφσκι, ο Λόρκα κ.ά., και περισσότερο έχουν διαβαστεί και περισσότερο έχουν μεταφραστεί και θαυμαστεί από τον Έλιοτ. Ας δει κανείς λ.χ. την πρωταγωνιστική θέση που ο Χάρολντ Μπλουμ επιφυλάσσει στους δύο πρώτους στον Δυτικό κανόνα του (όπου η Έρημη χώρα μνημονεύεται μονάχα τρεις φορές, κι αυτές παρεμπιπτόντως). Η δημοτικότητα του Ρόμπερτ Φροστ λ.χ. στις ΗΠΑ, η επιρροή του στη λαϊκή κουλτούρα είναι ασυγκρίτως μεγαλύτερη εκείνης του Έλιοτ. Επειδή όμως όλους αυτούς δεν τους μετέφρασε ο Σεφέρης, φαίνεται ότι η φήμη τους δεν μας κάνει εντύπωση.

Οι πρωτουργοί του αγγλόφωνου μοντερνισμού συχνότατα έγραφαν για να διαβαστούν από τους ειδήμονες, όχι το ευρύτερο κοινό. Τα κείμενά τους είναι κανονικά λουκούλλεια δείπνα για τους γραμματικούς και τους scholars, νέκταρ για τις μέλισσες των κακοφωτισμένων σπουδαστηρίων, πηγή ανεξάντλητης μικρολογίας φιλολογικής.

Αληθεύει ίσως ότι οι παραπάνω ποιητές δεν έχουν σχολιαστεί τόσο πολύ όσο ο Έλιοτ. Πράγμα όμως εύλογο, οι πρωτουργοί του αγγλόφωνου μοντερνισμού συχνότατα έγραφαν για να διαβαστούν από τους ειδήμονες, όχι το ευρύτερο κοινό. Τα κείμενά τους είναι κανονικά λουκούλλεια δείπνα για τους γραμματικούς και τους scholars, νέκταρ για τις μέλισσες των κακοφωτισμένων σπουδαστηρίων, πηγή ανεξάντλητης μικρολογίας φιλολογικής. Πόσοι και πόσοι υποψήφιοι διδάκτορες δεν έβγαλαν τα μάτια τους κυνηγώντας ένα παράθεμα παουντικό, μια ελιοτική επισημειώση, ένα υπονοούμενο τζοϋσιανό. Με την έννοια αυτή, η Έρημη χώρα, παρά τις αναμφίλεκτες αρετές της, εντάσσεται κι αυτή με τη σειρά της σε μια αρχαία παράδοση, στην ουσία σχολαστική και ψευδωνύμως μόνο ανακαινιστική: του αλεξανδρινισμού, της φιλολογικής σκόνης των μετακλασσικών περιόδων.

Κάποιους, στον κλειστό περίβολο των πανεπιστημίων ή στους κόλπους της ποιητικής συντεχνίας, ο φιλολογισμός αυτός δίχως άλλο εξακολουθεί να τους γοητεύει. Ωστόσο –εκατό χρόνια από την ιστορική πρώτη έκδοση, το ερώτημα είναι θεμιτό–, γοητεύει άλλον κανένα;


koutsourelis kostasΟ ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του η συλλογή δοκιμίων «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου» (εκδ. Μικρή Άρκτος, 2022).

 

 

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το μυθιστόρημα του Μετίν Αρντιτί [Metin Arditi] «Φονικό καρναβάλι» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Πατάκη).

Γράφει η Ρίτα Κολαΐτη

Το Φονικό καρναβάλι είναι το πέμπτο βιβλίο του Μετίν Αρντιτί που μεταφράζω στα ελληνικά. Είναι μεγάλη ευτυχία για έ...

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

Για τον ποιητή με τα απειράριθμα προσωπεία. Με αφορμή το βιβλίο «Αρχίλοχος, ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής» (εκδ. Νίκας).

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

Με το όνομά του να φτάνει, σαν ηχώ, από τα βάθη των αιώνων, ο Αρχίλοχος...

Είναι η Φόνισσα ένα φεμινιστικό έργο; – από το παπαδιαμαντικό κείμενο, στην ταινία της Εύας Νάθενα: μια συγκριτική ανάγνωση

Είναι η Φόνισσα ένα φεμινιστικό έργο; – από το παπαδιαμαντικό κείμενο, στην ταινία της Εύας Νάθενα: μια συγκριτική ανάγνωση

«Το λογοτεχνικό αρχέτυπο που δημιούργησε ο Παπαδιαμάντης, η ιστορία, δηλαδή, μιας ηλικιωμένης γυναίκας που σκοτώνει μόνο θηλυκά βρέφη και παιδιά για να τα απαλλάξει από τα μελλοντικά τους βάσανα, εάν είχε γραφτεί σήμερα θα γινόταν σημαία του φεμινιστικού κινήματος».

Γράφει η ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Τριαντάφυλλα επί πιστώσει» της Έλσα Τριολέ (κριτική) – Με τον μανδύα μιας ερωτικής ιστορίας

«Τριαντάφυλλα επί πιστώσει» της Έλσα Τριολέ (κριτική) – Με τον μανδύα μιας ερωτικής ιστορίας

Για το μυθιστόρημα της Έλσα Τριολέτ [Elsa Triolet] «Τριαντάφυλλλα επί πιστώσει» (μτφρ. Κατερίνα Γούλα, εκδ. Gutenberg). Kεντρική εικόνα: από την ταινία «Λυσσασμένη γάτα» του Ρίτσαρντ Μπρουκς με την Ελίζαμπεθ Τέιλορ και τον Πολ Νιούμαν. 

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου ...

«Κρατήρας» του Θανάση Χατζόπουλου (κριτική)  – Ποιητική συλλογή πολλαπλής ανάγνωσης

«Κρατήρας» του Θανάση Χατζόπουλου (κριτική) – Ποιητική συλλογή πολλαπλής ανάγνωσης

Για την ποιητική συλλογή του Θανάση Χατζόπουλου «Κρατήρας» (εκδ. Πόλις). Κεντρική εικόνα: (© Unsplash). 

Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάννη

Επί σειρά ετών ο Θανάσης Χατζόπουλος με κείμενα πρωτότυπης δημιουργικής γραφής κυρί...

«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

Για τη θεατρική μεταφορά της «Καρδιάς σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ σε διασκευή Άρη Σερβετάλη και Έφης Μπίρμπα και σκηνοθεσία Έφης Μπίρμπα που ανεβαίνει στο θέατρο Κιβωτός. Κεντρική εικόνα: Ο Αντώνης Μυριαγκός στον ρόλο του γιατρού Πρεομπραζένσκι.

Γράφει ο Νίκο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ