tautisi anagnosti

Σκέψεις για το σύνηθες φαινόμενο της ταύτισης του αναγνώστη με τον εκάστοτε ήρωα και προτάσεις ευρύτερης αναγνωστικής προσέγγισης με πολλαπλά ευεργετήματα. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ένα από τα ζητήματα που πρέπει να αντιμετωπίσει ο αναγνώστης κατά τη διάρκεια της αναγνωστικής του πορείας είναι εκείνο του απογαλακτισμού του από την άμεση και απροβλημάτιστη ταύτιση με τον πρωταγωνιστή/ες και τις απόψεις τους (υπάρχει και η ταύτιση με την πλοκή, αλλά είναι δευτερεύον και δεν θα το αναλύσω εδώ). Μιας και θέμα αυτό έχει προφανώς αναλυθεί εκτενώς από μεγίστης τάξεως διανοητές, δεν πρόκειται να πρωτοτυπήσω παραθέτοντας μια νέα παντελώς άγνωστη πτυχή – απλώς θα επιχειρήσω να εκλαϊκεύσω όσο μπορώ.

Παρατηρώ συχνά σε σχόλια, αναρτήσεις και κρίσεις αναγνωστών απαξίωση απέναντι σε χαρακτήρες βιβλίων, η οποία συχνά συνοδεύεται από απόρριψη συνολικά του βιβλίου και υποτιμητικά σχόλια. Η αντίδραση αυτή συγγνωστή μεν, αποτελεί δε δείγμα προσκόλλησης σε ένα πρωτόλειο αναγνωστικό στάδιο όπου το υποκείμενο συλλαμβάνει την αφήγηση επιδερμικά αποκλειστικά μέσω του θυμικού – όπως τα παιδιά που ακούν το παραμύθι ταυτιζόμενα ολοκληρωτικά με τα πάθη και παθήματα του ήρωα, αναμένοντας την παρηγοριά του happy end. Βεβαίως, ο λόγος ύπαρξης του παραμυθιού είναι άλλος και λειτουργεί με διαφορετικό τρόπο από εκείνον των έργων τέχνης. Ανταποκρίνεται, σε γενικές γραμμές, σ’ ένα συγκεκριμένο στάδιο ηλικιακής ανάπτυξης και ωριμότητας, βασίζεται σε ξεκάθαρους και απόλυτους ηθικούς διαχωρισμούς, εκπαιδεύοντας, ενώ ψυχαγωγεί.

Το πρόβλημα υφίσταται όταν αυτή η διδακτική / μανιχαϊστική διάσταση μεταφέρεται σε μεγαλύτερες ηλικίες, με την προσκόλληση να δημιουργεί σημαντικά προβλήματα στην κατανόηση, την απόλαυση του κειμένου και, τελικά, στο σημαντικότερο βήμα που είναι η ταύτιση με τον συγγραφέα και το έργο του (προσοχή: όχι τον άνθρωπο και τις ιδέες του). Θα αναρωτηθεί εδώ ο καχύποπτος αναγνώστης, ο οποίος έχει ήδη πιθανώς θιγεί με το γεγονός ότι η ταύτισή του με τα πάθη του ήρωα καταγράφεται ως ανωριμότητα: «Γιατί πειράζει να ταυτιστώ με τον πρωταγωνιστή ή τους ήρωες του βιβλίου;»

Θα αναρωτηθεί εδώ ο καχύποπτος αναγνώστης, ο οποίος έχει ήδη πιθανώς θιγεί με το γεγονός ότι η ταύτισή του με τα πάθη του ήρωα καταγράφεται ως ανωριμότητα: «Γιατί πειράζει να ταυτιστώ με τον πρωταγωνιστή ή τους ήρωες του βιβλίου;»

Μια πρώτη απάντηση είναι απλή: Δεν πειράζει τίποτα και κανέναν, κι όλοι είναι ελεύθεροι να απολαύσουν το βιβλίο τους με τον τρόπο που επιθυμούν, δίχως δασκάλους να τους κουνάνε το χέρι περί του σωστού ή λάθους τρόπου. Θα ήμουν αφελής αν έθετα το θέμα σε τέτοια βάση. Η απάντηση που προτείνω είναι διαφορετική και έχει ως βάση της αυτή καθ’ εαυτήν την απόλαυση. Τι εννοώ: ότι η ταύτιση με τον οραματισμό του συγγραφέα, με τον αφηγηματική του ταυτότητα, με τη μοναδικότητά του, το ιδιαίτερο χρώμα του και τον τρόπο που κατασκευάζει τα μυθιστορήματά του είναι απόλαυση στο δεκαπλό. Είναι απόλαυση που δεν επιμερίζεται αλλά τυλίγει συνολικά το έργο, δεν εξαντλείται σ’ ένα απλό αίσθημα χαρμολύπης σε σχέση με το πάσχον υποκείμενο αλλά εκτείνεται στα πέρατα της μυθοπλαστικής ηπείρου, με μόνο όριο τη φαντασία του αναγνώστη και τις προσλαμβάνουσές του.

Στη λογική αυτή, το έργο τέχνης παραμένει ανεξάντλητο, αναζητώντας κάθε φορά τον ιδανικό του αναγνώστη που καρδιοχτυπά από την μια πλευρά για τη mot juste, ταυτόχρονα με τη διαμόρφωση των χαρακτήρων, πάντα όμως σε σχέση με το σύνολο του έργου στο οποία συναρμόζονται τα επιμέρους. Η αναγνωστική ενηλικίωση είναι τελικά μιας ανώτερης ποιότητας απόλαυση, αφού περικλείει το σύνολο και τα επιμέρους (προφανώς και των χαρακτήρων): την πλοκή σε σχέση με το ύφος στην αλληλοπεριχώρησή τους. Η φόρμα και το περιεχόμενο σε αγαστή συνεργασία εγγυώνται μια οργασμική αλληλουχία, η οποία μπορεί να έρχεται πιο αργά, συχνά με την ολοκλήρωση του βιβλίου, αλλά έχει ένταση και διάρκεια τέτοια που καθιστά οτιδήποτε άλλο αποσπασματικό κι ανολοκλήρωτο.

Η αναγνωστική ενηλικίωση είναι τελικά μιας ανώτερης ποιότητας απόλαυση, αφού περικλείει το σύνολο και τα επιμέρους (προφανώς και των χαρακτήρων): την πλοκή σε σχέση με το ύφος στην αλληλοπεριχώρησή τους.

Να το θέσω πιο απλά: Υπάρχουν αξέχαστοι χαρακτήρες, υπάρχουν αξέχαστες πλοκές, αλλά –το σημαντικότερο– υπάρχουν αξέχαστα βιβλία, τα οποία σίγουρα εμπεριέχουν τα δύο πρώτα στοιχεία. Ο Ahab και η φάλαινα έχουν κατακτήσει την αιωνιότητα ως αναπόσπαστο τμήμα ενός πολυσέλιδου βιβλίου στο οποίο οι παρεκβάσεις είναι η ουσία και τίποτα εξ αυτών δεν θα μπορούσε να αφαιρεθεί δίχως να προκαλέσει ρήγμα στην ενότητα του έργου.

***

Ένα εξασκημένο αναγνωστικό μάτι (χρειάζεται εκπαίδευση, πνευματική εγρήγορση, πειθαρχία και σύστημα) αναγνωρίζει τον συγγραφέα πλέον από το ύφος του, συχνά αδιαφορεί εξαρχής για την πλοκή, και αναζητά στο βιβλίο τα στοιχεία εκείνα που θα τον συνδέσουν με το κείμενο, οπότε στη συνέχεια θα απολαύσει τις υπάρχουσες θεματικές, τον προβληματισμό, τη φιλοσοφία του συγγραφέα. Πρόκειται, για να το θέσω με σύγχρονους όρους, για ένα μπουκέτο εμπειριών και όχι αποκλειστικά για ένα μόνο λουλούδι από τον προσφερόμενο κήπο. Η έκταση της εμπειρίας, η εμβέλειά της είναι ανωτέρας τάξης, καθότι εις βάθος και όχι επιφανειακή.

Ένας επιπρόσθετος λόγος για τον οποίο θεωρώ ότι ο απογαλακτισμός αυτός έχει τη βάση του σ’ αυτό που ο Harold Bloom αποκαλεί «καλλιέργεια της προσωπικής συνείδησης». Πρόκειται για ένα ευκταίο παρεπόμενο της ανάγνωσης, το οποίο βέβαια είναι αρκετά αφηρημένη έννοια μη επιδεχόμενη ακριβούς μέτρησης (πώς καλλιεργείται άραγε ο εαυτός, υπό ποιες προϋποθέσεις;), αλλά σε έναν βαθμό σχετίζεται με την κατανόηση του εαυτού μας και όσων τον ενδιαφέρουν πραγματικά. Εντούτοις, θεωρώ ότι αυτού του είδους η διαδικασία δεν μπορεί παρά να προέλθει από τη συνολική πρόσληψη του έργου τέχνης – κάτι που απαιτεί, για να επανέλθω στα προηγούμενα, από τον αναγνώστη να αποκτήσει ουσιαστική σύνδεση με το αφηγηματικό ύφος του συγγραφέα, τον φακό με τον οποίο φωτίζει την πλοκή, τους χαρακτήρες και τις θεματικές του.

O αναγνώστης αποκτά κάτι παραπάνω από το πρόσκαιρο κέρδος των εγκυκλοπαιδικών γνώσεων που πιθανώς ο συγγραφέας έχει ενσωματώσει στο βιβλίο του και οι οποίες συχνά συγκαλύπτουν τις όποιες υφολογικές ελλείψεις με γερές δόσεις ιστορίας, πολιτικής, εθνογραφίας κ.ο.κ.

Κατ’ αυτή την έννοια, για να το δούμε και ελαφρώς χρησιμοθηρικά, ο αναγνώστης αποκτά κάτι παραπάνω από το πρόσκαιρο κέρδος των εγκυκλοπαιδικών γνώσεων που πιθανώς ο συγγραφέας έχει ενσωματώσει στο βιβλίο του και οι οποίες συχνά συγκαλύπτουν τις όποιες υφολογικές ελλείψεις με γερές δόσεις ιστορίας, πολιτικής, εθνογραφίας κ.ο.κ. Συγκεκριμένα, στέκεται μπροστά στον καθρέφτη που έχει στήσει ο συγγραφέας και παρατηρεί τον εαυτό του μέσα από ένα εντελώς νέο πρίσμα. Το είδωλο που κοιτά είναι, και ταυτόχρονα, δεν είναι ο ίδιος. Η ανθρώπινη ουσία όμως βρίσκεται πάντα εκεί και του γυρίζει θαρρετά και ενίοτε αδιάντροπα το βλέμμα μέσω των χαρακτήρων και της πλοκής. Αλλά για να υπάρξει αυτή η σύνδεση οφείλει να προϋπάρξει ο καθρέφτης του ειδώλου, τουτέστιν το ύφος, ο αφηγηματικός τρόπος του λογοτέχνη. Αλλιώς όσα καθρεφτίζονται εντός θα είναι ξόανα, αναπαραστάσεις ημιζωής, λειψά μετεικάσματα.

Δεν τρέφω την ψευδαίσθηση ότι θα καλύψω το ζήτημα αυτό μέσα σε λίγες παραγράφους και σίγουρα υπάρχουν κενά και ενστάσεις. Μία που θα μπορούσα να διακρίνω άμεσα είναι και η πλέον προφανής: ετούτος ο «ιδεατός αναγνώστης» που περιγράφω δεν μπορεί να αναδειχθεί εν μέσω αναντίστοιχων συγγραφέων και βιβλίων. Συγκεκριμένα, ας το παραδεχτούμε, δεν είναι όλα –ούτε καν τα περισσότερα– λογοτεχνικά έργα τέτοια που να προϋποθέτουν αυτού του είδους την αναγνωστική προσέγγιση. Τουναντίον, η πλειονότητα απαιτεί χοντρικά την άμεση και απρόσκοπτη ταύτιση του αναγνώστη με τον χαρακτήρα/ες του βιβλίου, προκειμένου να συνεχίσει ανεμπόδιστα την ανάγνωση και την ολοκλήρωση του έργου. Σε τελική ανάλυση, για κάθε αντιπαθή χαρακτήρα οφείλει να υπάρχει ένας τουλάχιστον ταυτίσιμος, καθότι αυτού του είδους η λογοτεχνία απεχθάνεται τις γκρίζες ζώνες, τους λοξίες και τις ιδιαιτερότητές τους.

Ο συγγραφέας εκπαιδεύει τον αναγνώστη κι ο αναγνώστης τον συγγραφέα, ανταποδίδοντας βεβαίως και με τις ανάλογες πωλήσεις, σε έναν σφιχτό εναγκαλισμό.

Έτσι καταλήγει να τους αντιπαθεί κι ο αναγνώστης που δεν καταφεύγει στην ανάγνωση παρά μόνο ως αντίδοτο της πεζής καθημερινότητάς του, αποφεύγοντας τις κακοτοπιές και τα δύσβατα μονοπάτια. Ο συγγραφέας εκπαιδεύει τον αναγνώστη κι ο αναγνώστης τον συγγραφέα, ανταποδίδοντας βεβαίως και με τις ανάλογες πωλήσεις, σε έναν σφιχτό εναγκαλισμό. Και για να είμαι δίκαιος, ετούτος ο εναγκαλισμός δεν είναι απαραίτητα κακός, αρκεί να μη γίνεται ανεπίγνωστα αλλά πάντα κοινή συναινέσει.

Ολοκληρώνοντας, να καταθέσω το προφανές: δεν υπάρχει ούτε θα υπάρξει ποτέ ένας ενδεδειγμένος τρόπος ανάγνωσης. Όσο η ανθρωπότητα διαβάζει θα συνεχίσουν να κατατίθενται προτάσεις (όχι νουθεσίες), οι οποίες τελικά αντιπροσωπεύουν τους καταθέτες τους, δίχως να αποτελούν πανάκεια, με μόνη τους ελπίδα και προοπτική να αποτελέσουν έναυσμα σκέψης και διαλόγου.


 Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

Με αφορμή την πρόσφατη δημόσια συζήτηση που προέκυψε έπειτα από (επι)κριτικό κείμενο για τη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, τίθεται το ερώτημα: «Πόσο θεμιτό και χρήσιμο είναι να κρίνουμε παλιότερα κείμενα, κλασικά ή όχι, σύμφωνα με σημερινές ευαισθησίες ή απόψεις, π.χ. για τη θέση της γυναίκας ή τις έμφυλες ταυτό...

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

Σκέψεις για την Κουλτούρα της ακύρωσης (cancel culture) και την πατριαρχία στη λογοτεχνία, με αφορμή την έντονη συζήτηση για τον σεξισμό στη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση. 

...

Ο Καραγάτσης, η Γραμμή του Ορίζοντος και η αναγκαία κριτική

Ο Καραγάτσης, η Γραμμή του Ορίζοντος και η αναγκαία κριτική

Σκέψεις με αφορμή την έντονη συζήτηση που προκάλεσαν πρόσφατα οι νέες αναγνώσεις δύο πολυδιαβασμένων βιβλίων της νεοελληνικής πεζογραφίας, ενός παλιότερου, της «Μεγάλης Χίμαιρας» του Μ. Καραγάτση, κι ενός νεότερου, της «Γραμμής του ορίζοντος», του Χρήστου Βακαλόπουλου. Και τα δύο κυκλοφορούν από τις εκδόσεις της Εστ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

Με αφορμή την πρόσφατη δημόσια συζήτηση που προέκυψε έπειτα από (επι)κριτικό κείμενο για τη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, τίθεται το ερώτημα: «Πόσο θεμιτό και χρήσιμο είναι να κρίνουμε παλιότερα κείμενα, κλασικά ή όχι, σύμφωνα με σημερινές ευαισθησίες ή απόψεις, π.χ. για τη θέση της γυναίκας ή τις έμφυλες ταυτό...

«Kill the movement» της Ίριδας Καραγιάν (κριτική) – Ένας χορευτικός άθλος επί σκηνής

«Kill the movement» της Ίριδας Καραγιάν (κριτική) – Ένας χορευτικός άθλος επί σκηνής

Για τη χορευτική παράσταση «Kill the movement» της Ίριδας Καραγιάν που ανέβηκε στο PalmTree MCA. Κεντρική εικόνα: © Ελισάβετ Μωράκη. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Είδα τη χορογραφία «Kill the Movement» της ‘Ιρι...

«Το ταγκαλάκι» – μια θεατροποιημένη παράσταση για τον Ντίνο Χριστιανόπουλο

«Το ταγκαλάκι» – μια θεατροποιημένη παράσταση για τον Ντίνο Χριστιανόπουλο

Θεατροποιημένη παράσταση για τον Ντίνο Χριστιανόπουλο που παίχτηκε πρόσφατα στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο του EuroPride 2024.

Γράφει ο Παναγιώτης Γούτας

Τον Σεπτέμβριο του 2013 ο σκηνοθέτης και δημοσιογράφος Αντώνης Μποσκοΐτης πήγε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...
«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ανί Ενρό [Annie Ernaux] «Η άλλη κόρη» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σειρά των δύο αφηγήσεων, η δική μου και η δ...

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

10 βιβλία + 1 διήγημα τα οποία διερευνούν την παρουσία του κουίρ στην ελληνική πεζογραφία.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστός

Ανεξάρτητα από το πόσο απαγορευμένο θέμα αποτελούσε, από το πόσο θα σκανδάλιζε τους αναγνώστες, από το πόσοι εκδότες θα αρνούνταν να το...

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ