Η αμφίδρομη σχέση Αλέξανδρου Σούτσου & Ιωάννη Καποδίστρια: Σκέψεις για το μυθιστόρημα «Ο εξόριστος του 1831»

Η πολυπλοκότητα της ερμηνευτικής προσέγγισης της ιστορικής επιστήμης, ακόμα και εν έτει 2026 πάσχει από την προκατάληψη και τη μεροληψία με απώτερο σκοπό τον εθνικό εφησυχασμό και την πατριωτική υπερηφάνεια. Αφορμή για τα παραπάνω αποτέλεσαν οι εκδοτικές σειρές-μονογραφίες στη διακοσιετηρίδα από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης το 2021 και η αμφιλεγόμενη κινηματογραφική ταινία «Καποδίστριας» (2025), σε σκηνοθεσία Γιάννη Σμαραγδή, που γνώρισαν μεγάλη επιτυχία αντίστοιχα.

Ωστόσο, αξίζει νομίζω να μεταφερθούμε στην εποχή των πρώτου Κυβερνήτη προκειμένου να ερευνήσουμε το πώς ο Φαναριώτικός κύκλος¹ που συνέβαλε τα μέγιστα στη διάσωση του Ελληνισμού και της ελληνικής γλώσσας στην Διασπορά την περίοδο του οθωμανικού ζυγού, αντιστάθηκε σε αρκετά μεγάλο βαθμό στη διαχείριση της εξουσίας και στην αλλαγή πολιτεύματος βάσει της συνταγματικής αναθεώρησης. Οι αδελφοί Σούτσοι, εμποτισμένοι από τα διδάγματα του δυτικού διαφωτισμού, έτσι όπως κυριαρχούσαν στο φαναριώτικο περιβάλλον των νεανικών τους χρόνων, έφθασαν το 1820 στο Παρίσι εφοδιασμένοι με συστατική επιστολή του ηγεμόνα Αλέξανδρου Σούτσου προς τον Αδαμάντιο Κοραή. Στο Παρίσι συμπλήρωσαν την εκπαίδευσή τους, γνώρισαν τη γαλλική παιδεία, τα νέα πνευματικά ρεύματα και συναναστράφηκαν τους Έλληνες που ζούσαν εκεί, τον ίδιο τον Κοραή και τον κύκλο του.

Η λογοτεχνία και η σάτιρα ως βασικά όπλα

Ο Αλέξανδρος Σούτσος² καταπιάστηκε το 1833 με την συγγραφή του μοναδικού του μυθιστορήματος με τίτλο Ο εξόριστος του 1831. Κατά πάσα πιθανότητα, γράφτηκε το καλοκαίρι του 1833, κυκλοφόρησε αρχικά σε φυλλάδια το 1834 και τελικά δημοσιεύθηκε αυτοτελώς, με αναθεωρημένη και συντομευμένη μορφή, το 1835.³

 Ο Αλέξανδρος Σούτσος, στον Πρόλογο του βιβλίου, αναφέρει ότι παρέστησε «μυθιστορικώς εν μόριον χρόνου, ένα χειμώνα της Ελλάδος δριμύν».Το έργο βέβαια αυτό τιτλοφορείται «κωμικοτραγικόν ιστόρημα» και ο συγγραφέας του υπογραμμίζει τον ιστορικό του χαρακτήρα, αναφερόμενος διεξοδικά στις δυσκολίες «όσας απαντά ο γράφων ιστορίαν συγχρόνων και ζώντων ανθρώπων».Ο πρόλογος του Αλέξανδρου Σούτσου κλείνει με ένα σχόλιο για τη γλώσσα και με την προσδοκία ο λόγος του να αποβεί «παρά πάσι καταληπτός».⁴

Έχοντας την πεποίθηση πως το ελληνικό αναγνωστικό κοινό είναι έτοιμο να περάσει σ΄ ένα νέο στάδιο όσον αφορά τα λογοτεχνικά δρώμενα, μαζί με τον αδερφό του Παναγιώτη, εισάγουν τη ρεαλιστική ματιά του αφηγητή μέσα από την τότε νεοελληνική κοινωνία, θέλοντας να περάσουν ταυτόχρονα τις γλωσσικές απόψεις τους, επηρεασμένοι από τις σπουδές τους στο Παρίσι υπο την καθοδήγηση του Αδαμάντιου Κοραή. Ο εξόριστος του 1831 – Κωμικοτραγικόν ιστόρημα βρίσκεται πολλά σκαλιά πιο κάτω από το έργο του Παναγιώτη Σούτσου ως προς την ποιότητα του λόγου -η έπαρση και η αυταρέσκεια του συγγραφέα καλύπτουν με ένα άσπρο σεντόνι ολόκληρο το κείμενο -, καταφέρνει όμως να περιγράψει κάπως την κοινωνία, σε απλή γλώσσα μάλιστα, και στηρίζεται στην ίντριγκα και την πλοκή.

Ο ήρωας, πολιτικός αντίπαλος του Καποδίστρια, ίσως μάλιστα ο πιο επίφοβος κατά τον συγγραφέα, ερωτεύεται την όμορφη και πλούσια Ασπασία. Ο πατέρας της την έχει ωστόσο αρραβωνιάσει με έναν ασήμαντο και ανέντιμο «σπουδαρχίδη» – μια λέξη σε κοινότατη χρήση τότε για όσους προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ανέλθουν. Παρακολουθούμε τις καταδρομές του Εξόριστου, τις ραδιουργίες του αντεραστή που στο τέλος πετυχαίνει να φαρμακώσει την άτυχη Ασπασία, και οι περισσότερες σελίδες ειρωνεύονται ή καταγγέλλουν πράξεις και συμπεριφορές των καποδιστριακών.⁵

Τα αποσπάσματα του κειμένου που αναφέρονται στον Καποδίστρια και στα πολιτικά δρώμενα, μορφολογικά, όμως, θα μπορούσαν να έχουν ξεπηδήσει μέσα από τα Απομνημονεύματα του ίδιου του Αλέξανδρου Σούτσου, που σε πολλά σημεία ταυτίζεται με τον αφηγητή, ή ακόμα να αποτελούν «δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις».

Κεντρικός άξονας στη μελέτη των έργων αυτών είναι κυρίως η αφηγηματική τους δομή, αλλά και η θεματολογία τους που είναι κατά πολύ επικεντρωμένη στην πολύ πρόσφατη ιστορία και διαδραματίζεται στη σύγχρονή τους κοινωνία.⁶ Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα μας αφορά κυρίως όχι για τη βασική του υπόθεση και τον έρωτα του εξόριστου με την Ασπασία, αλλά για την αντικαποδιστριακή στάση του ήρωα στο πώς διαμορφώνει τις απόψεις του και τη συμμετοχή του στην επανάσταση στο Ναύπλιο, που είχε ως αποτέλεσμα την απομάκρυνση του αδελφού του Καποδίστρια, Αυγουστίνου, και την ανάληψη της εξουσίας από τον Ιωάννη Κωλέττη. Φυσικά, οι σπονδυλωτές αυτές ιστορίες εναλλάσσονται μεταξύ τους μέσα στο μυθιστόρημα, με τα σημεία που μας αφορούν να βρίσκονται κυρίως στη μέση.

Ιστορία και συγχρονία

Η πολιτική φιλοσοφία του Αλέξανδρου Σούτσου και η ροπή του προς τον σοσιαλισμό, τον οδήγησαν σε μια καθαρά πολιτική σάτιρα στα κείμενά του, όπως και στο μυθιστόρημα που μας ενδιαφέρει εδώ. Μια πρώτη προσέγγιση του περιεχομένου αυτών των πολιτικών φιλοσοφικών παρεμβάσεων φαίνεται ήδη να δείχνει πως, στα μέρη αυτά των μυθιστορημάτων των αδελφών Σούτσων όπου εκτίθενται απόψεις από το πεδίο της πολιτικής φιλοσοφίας και της ιστορίας των ιδεών, απηχείται συχνά το κλίμα του Διαφωτισμού.⁷ Παραθέτω ένα σχετικό απόσπασμα:

«Ή Άγγλία καὶ ἡ Γαλλία μυστηριωδῶς σᾶς ὑποκινοῦν, ζητοῦσαι νὰ μ’ ἐξελέγξωσιν ὡς Κυβερνήτην μισούμενον παρὰ τοῦ ἔθνους, καὶ νὰ μὲ ἀπομακρύνωσιν ὰπό τὴν γῆν αὐτὴν, ἐπειδὴ μόνος ἐγὼ ἐννοῶ τοὺς σκοπούς των, μόνος ἐγὼ εἶμαι ἡ Ἑλλάς. Ἀλλ’ ἔχω δυνἀμεις ναυτικάς˙.ἔχω στρατεύματα˙ ἔχω χρήματα˙ εἶμαι τῆς Ἐλλάδας ὁ Κυβερνήτης, καὶ θέλω φανῆ ἄξιος τοῦ νὰ ἦμαι».⁸ (σ.43-44)

Τα αποσπάσματα του κειμένου που αναφέρονται στον Καποδίστρια και στα πολιτικά δρώμενα, μορφολογικά, όμως, θα μπορούσαν να έχουν ξεπηδήσει μέσα από τα Απομνημονεύματα του ίδιου του Αλέξανδρου Σούτσου, που σε πολλά σημεία ταυτίζεται με τον αφηγητή, ή ακόμα να αποτελούν «δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις». Η χωροχρονική τοποθέτηση της πλοκής και η συνεχής μετακίνηση του ήρωα εξυπηρετούν τους ίδιους στόχους.⁹

Ας μην ξεχνάμε πως, σύμφωνα με αρκετές απόψεις των ανθρώπων της λογοτεχνικής κριτικής, το συγκεκριμένο κείμενο αποτελεί ένα πολιτικό μυθιστόρημα, που όμως η αντικειμενικότητα στην καταγραφή των ιστορικών και πολιτικών θεμάτων δεν υφίσταται ουσιαστικά, παρά μόνο σε λίγα χωρία στο κείμενο.

Ο Καποδίστριας έστρεψε το βλέμμα προς την αναδιανομή του πλούτου και την οικονομική ενίσχυση των κατωτέρων στρωμάτων από τα ανώτερα. Στόχος του ήταν η ανόρθωση των οικονομικών του κράτους με την βοήθεια και του αγγλικού δανείου, όμως εκεί φάνηκε η διπλωματική ανετοιμότητα, με αποτέλεσμα να ξεκινήσουν οι μηχανορραφίες Μαυροκορδάτου – προεστών.

«Ταλαίπωροι Ἔλληνες ! τὰ φρούρια, τὰ οποῖα με χύσιν τόσων αἱμάτων ἀπεσπάσαμεν ἀπό τὰς χεῖρας τῶν βαρβἀρων διὰ νὰ τὰ ἔχωμεν προπύργια τῆς ἐλευθερίας μας, κατήντησαν σήμερον δεσμωτήρια μας. […] Ὁ παρὼν ἀγὼν εἶναι ἐθνικός, ἀγὼν νόμιμος, ἀγὼν ἀναγεννήσεως τῆς Ἐλλάδος. Μακάριοι ὅσοι τὸν ἐνισχύσετε! Ἐθνοκατάρατοι ὅσοι τὸν πολεμήσετε! Εἰς τὴν ἱεράν μας ἐπανάστασιν, εἶδομεν τὰ τέκνα μας σφαζόμενα, τὰ μέλη μας κολοβούμενα, τὰς τρίχας τῆς κεφαλής μας παρ΄ λευκυνομένας διὰ να ὑποπέσωμενεἰς δουλείαν αίσχροτέραν τῆς πρώτης;» (σ.47)

Ο πόθος της ελευθερίας, το πολιτικό του πάθος και η επαναστατική του ορμή, φέρνουν τον Σούτσο συνεχώς σε συγκρούσεις με την εξουσία. Άσπονδος εχθρός των κρατούντων που δε θέλουν να παραχωρήσουν Σύνταγμα. Απηνής εχθρός των κακώς κειμένων και αμείλικτος κριτής της φαυλότητας, καυτηριάζει με την ανηλεή του σάτιρα ό,τι δεν ήταν σύμφωνος με τη φιλελεύθερη ιδιοσυγκρασία τους.¹⁰

Ιδεολογικό πλαίσιο του συγγραφικού υποκειμένου: Η ιστορική καταγραφή στη διακυβέρνηση του Καποδίστρια

Η επιρροή του Κοραή και η επίδραση των Φώτων στην σκέψη του Σούτσου διακρίνονται από τις δύο βασικές πτυχές που διέπουν το μυθιστόρημα του: Παραχώρηση Συντάγματος και Ελευθερία Ιδεών. Ας εμβαθύνουμε περισσότερο στο ακόλουθο απόσπασμα που ο Εξόριστος αναλύει τις πολιτικές πεποιθήσεις με μια γλώσσα ρέουσα και καταγγελτική, τρέφοντας το αναγνωστικό κοινό με την ιδέα της πλήρους ταύτισης του συγγραφέα με την Οθωνική πολιτική.

«Διατὶ ἔτρεφε τὸσην ἀγάπην πρὸς τὴν καποδιστριακήν Ἀρχήν; Διότι καὶ αὐτός, καθὼς τόσοι, ἐξαπατώμενος, ἀπέδιδε τὴν ἡσυχίαν τῆς Ἐλλάδος, ὄχι εἰς τὴν μεσολάβησιν τῆς τριπλῆς συμμαχίας,ἀλλ’ εἰς την πολιτικήν εμπειρίαν και σύνεσιν τοὺ Ίωάννου Καποδίστρια.Ἐκτός τούτου ἔβλεπετὸν Κυβερνήτην .εχοντα ἐξιδιασμλενητὶνα κλίσιν πρὸς τὴν Πελοπόννησον, τὴν ὁποίαν ἐθεωρεί ὡς σταθεράν Ἠγεμονίαν. Τὸν ἠγάπα λοιπόν ἐξ ὅλής καρδίας καὶ ὡς κτηματίας φιλήσυχος καὶ ὡς Πελοποννήσιος.Διὰ τοῦτο ἡ πλέον ἱερά δι’ αὐτὸν ἐπίκλησις ἦτον ¨η Αύτοῦ Ἐξοχότης, καὶ ὀσάκις επρόφερε τὴν Αυτόῦ Εξοχότητα ἕκλινεν ἁπό θρησκευτικόπν σέβας τὴν κεφαλήν, καθὼς συνειθίζουν είς το Διβάνιον οἱ Βεζίραι και Σεϊχουλισλάμαι,ὄταν ἀναφέρωσιν τὴν Αὐτοῦ Σουλτανικήν Μεγαλειότητα, τὸν κύριον τῶν δύω γιαῶν καὶ των δύω θαλασσῶν». (σ.72)

Ωστόσο, η μεταστροφή του Κοραή εμφανίζεται για πρώτη φορά στις 5 Αυγούστου 1830, ένα μήνα μετά την επαναστατική ανατροπή των Βαρβόνων στο Παρίσι, τον Ιούλιου του 1830 και τη ριζική αλλαγή πολιτικής του νέου αυτοκράτορα στις σχέσεις του με την Αγγλία, τη Ρωσία και φυσικά την Ελλάδα και τον Καποδίστρια.¹¹ Ο Κοραής από το 1800 διεκήρυξε ότι μόνο από τους δημοκρατικούς Γάλλους θα μπορούσε να αναμένει ενίσχυση για την απελευθέρωση της Ελλάδας. Το ίδιο επαναλαμβάνει το 1830, ότι μόνο από το νέο γαλλικό καθεστώς η Ελλάδα θα διασφαλίσει ειλικρινή φιλία, και υποστηρίζει η Ελλάδα «να παραδοθεί εις την ανακαινησθείσαν από τον θείον δρέπανον Γαλλίαν. Μόνον τους Γάλλους έπρεπε να δεχθεί συμβούλους και προστάτες.»¹²

«Ὄθων, ὁ υἱός τοῦ φιλλέλληνος Ἄνακτος τῆς Βαυαρίας, Νέος εἶναι, πλὴν καὶ ἡ Ἐλλάς εἶναι νέα. Νέος, θέλει μάθει τὴν γλῶσσάν μας, τὰ ἤθη μας, καὶ θέλει γένει ὁ αγαπητός μας Μονάρχης […] Ζήτω ὁ Ὄθων καὶ τὸ Σύνταγμα! Κάτω οἱ Καποδίστριαι! Ἀς τρέξωμεν νὰ ἐτοιμασθῶμεν διὰ τὴν νίκην». (σ. 131)

Ας μην ξεχνάμε πως, σύμφωνα με αρκετές απόψεις των ανθρώπων της λογοτεχνικής κριτικής, το συγκεκριμένο κείμενο αποτελεί ένα πολιτικό μυθιστόρημα, που όμως η αντικειμενικότητα στην καταγραφή των ιστορικών και πολιτικών θεμάτων δεν υφίσταται ουσιαστικά, παρά μόνο σε λίγα χωρία στο κείμενο. Όπως θα δούμε και παρακάτω, ο Σούτσος, έχοντας στο μυαλό του την ίδια την υστεροφημία του, θα προσπαθήσει να κρατήσει και μια απόσταση από την ίδια την προσωπικότητα του Ιωάννη Καποδίστρια, παραδεχόμενος πως η ανάδειξή του από διπλωμάτη σε Υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας και έπειτα κυβερνήτη της Ελλάδας, βασίστηκε καθαρά στην επιβλητική και δυναμική προσωπικότητα του ιδίου, ασχέτως με το πώς ο Καποδίστριας διαχειρίστηκε στη συνέχεια τα προβλήματα του νεοσύστατου κράτους.

«Ὁ ἀνήρ οὖτος, ὑψηλής διανοίας καὶ σπανίων προτερημάτων, ὑπῆρξεν ἀναμφισβητήτως ἀνώτερος ὅλων τῶν ξένων, ὅσους εἶδεν ἡ Ἐλλάς είς τὸ στάδιον τῆς επαναστάσεως της.Ἔλλην τὸ γένο, εἶχεν ἐκεῖνον τὸν σφοδρὸν τῆς ψυχής ὀργασμόν καῖ τὸν ὀργασμόν καὶ τὸν ἀκοίμητον ἐκεῖνον νοῦν, ὄστις διακρίνει τὸν Ἐλλήνα. Ὄταν συλλογισθῶμεν ὄτι έκ ταπεινῆς καταστάσεως, .εφθασεν εἰς τοιάυτην λαμπρότητος περιωπήν, ὅτι προσείλκυσε καρδίας βασιλέων, ἀριστοκρατῶν, καὶ δημοκρατῶν τῆς Εὐρώπης, καὶ κατέστησεν ἱστορικόν τὸβ βίον του, δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποδώσωμεν ὅλα ταῦτα είς ¨απλῆν συνδρομήν εὐτυχῶν πειρστάσεων, ἀλλα καὶ εἰς πραγματικήν έν ταὐτῶ εὐφυίαν, τῆς ὁποίας ἀληθῶς ὴτον πλήρης».

Ο Καποδίστριας στήριζε την ύπαρξή του ως κυβερνήτη στην αποδοχή του από τις τρεις μεγάλες δυνάμεις. Όμως, το γεγονός ότι είχε την ευνοϊκή αποδοχή του ως κυβερνήτη της Ελλάδος από τη Ρωσία και τη Γαλλία, όχι όμως και την Αγγλία, ήταν ένας συσχετισμός που μπορούσε να αλλάξει. Με την Ιουλιανή Επανάσταση στη Γαλλία το 1830, ο Ι. Καποδίστριας ανησύχησε, χωρίς όμως να αντιληφθεί το ιδιαίτερο βάρος -και για εκείνον- που είχε αυτή η αλλαγή και για την ανατροπή του συσχετισμού δυνάμεων στην ανατολική Μεσόγειο, όπως δεν είχε μπορέσει να εκτιμήσει τη σχέση που μπορούσαν να έχουν με την Αγγλία τα γεγονότα της Ύδρας.¹³

Οι επιστολές του Καποδίστρια το 1831 πριν από τη δολοφονία του, αναφερόμενες στην ενίσχυση, την ενθάρρυνση αλλά και την προστασία της αντικυβερνητικής ανταρσίας από τους Αγγλογάλλους, είναι επαρκείς αποδείξεις του γεγονότος ότι το έγκλημα δεν ήταν αποτέλεσμα μανιάτικης βεντέτας.

Και το καλύτερο είναι το πώς συνεχίζει το παραπάνω χωρίο του ο Σούτσος: «Ἀνατραφείς ὅμως εἰς τα βενετικά ἤθη καὶ εἰς ἰταλικάς Σχολάς ἐκπαιδευθείς, δὲν ἔλαβεν οὔτε τὸ ὕψος ἐκεῖνο τῶν αἰσθημάτων, τὸ χαρακτηρίζον τοὺς μεγάλους ἄνδρας, οὔτε τὴν πρὸς τὴν ἀνθρωπότηταν συμπάθειαν, τὴν ὀποίαν καὶ γηράσκοντες δὲν ἀποβάλλουσιν οἱ ἀληθῶς ἐνάρετοι».

Η δολοφονία του Καποδίστρια: Λογοτεχνική αφήγηση και ιστορικά τεκμήρια

«Ἀλλ’ ἔπειτα, ὡς νὰ εἶχεν ἐρυθριάσει διὰ τοιοῦτον δεῖγμα μικροψυχίας, ἐπροχώρησεν θαῤῥαλέως, ἔφθασε πλησίον εἰς τοὺς Μαυρομιχάλας καὶ τοὺς ἐχαιρέτησεν, ὅτε ὀ μὲν Γεώργιος ἀπὸ τὴν μαύρην χλαίναν, τὴν ὁποίαν ἐφόρει, ἐξέφερε μὲ τὴν μίαν χεῖρα ξιφίδιον, καὶ ἀρπάσας ἐκ τοῦ στήθους, τοῦ τὸ ἐνέπηξε δὶς καὶ εἰς τὸ ὑπογάστριον, κατὰ τὸν δεξιόν βουβῶνα˙ ὁ δὲ Κωνσταντίνος ἐκένωσε ταυτοχρόνως θανατηφόρον πυροβόλον ὄπισθεν τῆς κεφαλής του…Ὁ Κυβερνήτης τῆς Ἐλλάδος ἔπεσεν ὕπτιος, καῖ ἀναστρέψας ἀγρίως τοὺς όφθαλμούς, ἔδειξε καὶ ἀποθνήσκων τὴν ἀφοβίαν,ἤτις τὸν ἐχαρακτήριζεν».

Ήταν προσχεδιασμένο και προπληρωμένο έγκλημα: τον σκότωσαν οι Αγγλογάλλοι. Αυτή είναι η επίσημη δήλωση του Αυγουστίνου Καποδίστρια σε ερώτηση του Βαυαρού Τιρς, και μάλιστα με την επισήμανση να τη μεταφέρει έτσι ακριβώς στην Αυλή του. Οι επιστολές του Καποδίστρια το 1831 πριν από τη δολοφονία του, αναφερόμενες στην ενίσχυση, την ενθάρρυνση αλλά και την προστασία της αντικυβερνητικής ανταρσίας από τους Αγγλογάλλους, είναι επαρκείς αποδείξεις του γεγονότος ότι το έγκλημα δεν ήταν αποτέλεσμα μανιάτικης βεντέτας. Η θεωρία της βεντέτας αποτελεί καλοστημένο αποπροσανατολισμό από τα πραγματικά, πολύ βαθύτερα και ευρύτερα αίτια.¹⁴

Όταν παρακολουθήσει κανείς την πορεία της αφήγησης, θα διαπιστώσει τη δυσκολία του συγγραφέα να αντιληφθεί πολλά σημεία της πραγματικότητας, μπροστά σ’ ένα μανιακό πάθος για την καταδίωξη ενός προσώπου το οποίο, αν μη τι άλλο, ήλθε και σκόπευε να εντάξει της ρωσικές και ευρωπαϊκές ιδέες στη διακυβέρνησή του. Το τσαρικό καθεστώς, στο οποίο εξάλλου θήτευσε για πολλά χρόνια, τον γαλούχησε με τα προτάγματα ενός ολιγαρχικού πρότυπου εξουσίας που απαρτίζεται από ικανούς συνεργάτες.

Αντί επιλόγου

Η συγκεκριμένη μελέτη ξεκίνησε για καθαρά φιλολογικούς λόγους και κατέληξε σε μια καθαρά ιστορικό-πολιτική προσέγγιση. Άλλωστε, το αναλύει πολύ καλύτερα και εκτενέστερα η Λουκία Δρούλια¹⁵ στη μελέτη της για το συγκεκριμένο μυθιστόρημα. Κλείνοντας, θα προτιμούσα να παραθέσω τα λόγια του Νίκου Σβορώνου, που πιστεύω αποκαθιστούν την ιστορική αλήθεια για αυτό που διαμόρφωσε την ελληνική κοινωνία τον 19ο αιώνα: επτά αιώνες, από το τέλος του 11ου αιώνα ως το τέλος του 18ου, χρειάστηκαν για να μπορέσει ένας παλαιός λαός όπως ο ελληνικός να συγκροτηθεί σε ένα νέο έθνος και να ξεκαθαρίσει τα κύρια στοιχεία της εθνικής του συνείδησης. Η πορεία του δεν ήταν ούτε ευθύγραμμη, ούτε συνεχής. Χαρακτηρίζεται από διακοπές, από οπισθοδρομήσεις και από διάφορα ξεστρατίσματα. Ο Ελληνισμός, για να συνειδητοποιήσει και να συνθέσει τα στοιχεία της εθνικής του συνείδησης και να παρουσιαστεί ως μια αυτόνομη ιστορική οντότητα, χρειάστηκε να επιχειρήσει τη συμφιλίωση και την εναρμόνιση πολλαπλών, συχνά αντιφατικών, παραδόσεων -που ζούσαν ποτέ σε λανθάνουσα κατάσταση, οπότε περισσότερο εναργείς- από τα διάφορα στάδια της μακρόχρονης ιστορίας του: αρχαία ελληνική, υποταγμένη στον Λόγο και κυριαρχημένη από την ιδέα του ελεύθερου πολίτη παράδοση, υπέρλογος Χριστιανισμός και βυζαντινή αυτοκρατορική απολυταρχία.¹⁶

Καταληκτικά, πιστεύω ότι όσα λέχθηκαν μπορούν να αποτελέσουν εφαλτήριο για την περαιτέρω συνέχιση των Καποδιστριακών Σπουδών, καθώς διαβάζοντας κάποιος τον Γεώργιο Σκλαβούνο και τον Χρήστο Λούκο (δεινοί μελετητές του Καποδίστρια) θα παρατηρήσει τη συνεχή αναφορά τους στο ανεκμετάλλευτο επιστολογραφικό και προσωπικό αρχείο του Κυβερνήτη.

*Ο ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΥΡΑΚΗΣ είναι φιλόλογος. 

¹«η γενιά αυτή αποτελείται ως επί το πλείστον από Φαναριώτες, γόνους καλών οικογενειών της Κωνσταντινούπολης που, μετά τις σπουδές τους στην Ευρώπη, επιστρέφουν στην πολιτικά αναγεννημένη Ελλάδα, για να επανδρώσουν και να τροφοδοτήσουν τους πνευματικούς και μορφωτικούς της θεσμούς, είναι αυτοί που φέρνουν το ρομαντικό πνεύμα στην ποίηση, θα εξακολουθήσουν όμως να δρουν και στην περίοδο της κλασικό- ρομαντικής ακμής της.» Το χωρίο αντλήθηκε από το άρθρο του Ε. Γαραντούδη «Η Λογοτεχνία 1830-1880: Η Ρομαντική αντίληψη της πραγματικότητας» στο Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τομ.4, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, σ. 205
²Φαναριώτης λόγιος με καταγωγή από την Κων/Πόλη, συγγραφέας, ποιητής και βασικός εκπρόσωπος της Α’ Αθηναϊκής Σχολής. Πολλά έργα του διασώθηκαν μέχρι σήμερα όπως θεατρικά έργα, ποιητικές συλλογές, σατιρικά έργα και ένα μυθιστόρημα. Οι ιδέες περιστρέφονται γύρω από την ιδεολογία του Παλατιού υπό την βασιλεία του Όθωνα. Πέθανε στη Σμύρνη το 1863.
³Ουρανία Πολυκανδριώτη, «Αυτοβιογραφικός λόγος και περιπλάνηση στις απαρχές του νεοελληνικού μυθιστορήματος.», περ. Ο Ερανιστής, τχ.24, Αθήνα 2003, σ.169
⁴Πολυκανδριώτη, 2003, ο.π. σ.170
⁵Αλέξης Πολίτης, Η ρομαντική λογοτεχνία στο εθνικό κράτος 1830-1880 (ποίηση, πεζογραφία, θέατρο, πνευματική κίνηση, αναγνώστες), Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2023
⁶Πολυκανδριώτη, 2003, ο.π.,σ.170
⁷Μάρω Καλαντζοπούλου, « Πολιτική φιλοσοφία και σύγχρονη πολιτική ιστορία. Τα μυθιστορήματα των αδελφών Σούτσων μεταξύ Διαφωτισμού και Ρομαντισμού» στο Ζητήματα νεοελληνικής φιλολογίας : μετρικά, υφολογικά, κριτικά, μεταφραστικά : Πρακτικά ΙΔ’ Διεθνούς Επιστημονικής Συνάντησης,: μνήμη Ξ. Α. Κοκόλη; επιμέλεια Ίλια Παπαστάθη, Αθήνα 27-30 Μαρτίου 2014
⁸Για τα αποσπάσματα χρησιμοποιώ την έκδοση Ο εξόριστος του 1831 :Δράμα κωμικοτραγικόν. /Αλέξανδρου Σούτσου.Έκδοσις δευτέρα /υπό Νικοκλέους Ρωμανίδου. Εν Αθήναις :Τύποις Τέκνων Δράκου, 1876, διατηρώντας παράλληλα την ιστορική ορθογραφία, όπως ακριβώς το έβλεπε ο αναγνώστης εκείνης της εποχής.
⁹Πολυκανδριώτη, ο.π.,σ.185
¹⁰Αναστάσιος Στέφος, «Αλέξανδρος Σούτσος», Πρακτικά 21ου Συμποσίου Ποίησης, Οι ξεχασμένοι μας ποιητές, Παν/μιο Πατρών, 6-8 Ιουλίου 2001, σ.82
¹¹Γεώργιος. Ι Σκλαβούνος, Ο Ιωάννης Καποδίστριας προετοιμάζει την Επανάσταση : Ανατρέποντας τα κατά συνθήκη και κατά συνείδηση ψεύδη για το ’21, εκδ.Παπαζήση, Αθήνα 2021, σ.108
¹²Σκλαβούνος, 2021.ο.π.,σ.110
¹³Βασίλης Κρεμμυδάς, Η Ελληνική Επανάσταση του 1821:Τεκμήρια, Αναψηλαφήσεις, Ερμηνείες, εκδ.Gutenberg, Αθήνα, 2016, σ. 201-202
¹⁴Γεώργιος Ι. Σκλαβούνος, « Μύθοι και Αλήθειες για τον Καποδίστρια», συνέντευξη στον Κ. Γκιώνη, εφημ. Ο Δρόμος της Αριστεράς, 19 Δεκεμβρίου 2019
¹⁵Λουκία Δρούλια, «Εισαγωγή» στον τόμο: Αλέξανδρου Σούτσου, Ο εξόριστος του 1831. Κωμικοτραγικόν ιστόρημα, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα 1994
¹⁶Νίκος Γ. Σβορώνος, Το Ελληνικό Έθνος: Γένεση και διαμόρφωση του Νέου Ελληνισμού, Προλεγόμενα: Σπύρος Ασδραχάς, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2017, σ.106-107

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Αλέξανδρος Σούτσος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1803. Το 1820 έφυγε για σπουδές στο Παρίσι. Επέστρεψε το 1825 στον ελλαδικό χώρο για να πάρει μέρος στην επανάσταση. Το 1827 συνέγραψε σατιρικά ποιήματα για τη διακυβέρνηση του νέου ελληνικού κράτους. Οι αντιδράσεις που προκλήθηκαν τον ανάγκασαν να καταφύγει στη Γαλλία, όπου δημοσίευσε την Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης στα γαλλικά. Υποστηρίζοντας τον Ιωάννη Καποδίστρια επέστρεψε στην Ελλάδα. Σύντομα όμως εισχώρησε στην παράταξη των Συνταγματικών. Στα πλαίσια της αντικυβερνητικής του δράσης έγραψε τα βιβλία ο Άσωτος και αμέσως μετά ο Εξόριστος. Εμπιστεύτηκε αρχικά τη βαυαρική αντιβασιλεία και τον Όθωνα, αγωνίστηκε ωστόσο αργότερα εναντίον τους. Ακολούθησαν συνεχείς διώξεις, δίκες, φυλακίσεις, κατασχέσεις των έργων του κάθε φορά που δημοσίευε κάποιο σατιρικό αντιπολιτευτικό κείμενο. Μετά την έξωση του Όθωνα αποφάσισε να επιστρέψει στην Αθήνα, αρρώστησε όμως στη Σμύρνη τον Ιούλιο του 1868 και πέθανε εκεί. Η ταφή του έγινε στη Σμύρνη και το 1877 ο Αχιλλέας Παράσχος μετέφερε τα οστά του στην Αθήνα, όπου ενταφιάστηκαν με δαπάνη του δημοσίου.

Ο Αλέξανδρος Σούτσος είναι γνωστός κυρίως ως σατιρικός ποιητής, μαζί με τον Ανδρέα Λασκαράτο και τον Γεώργιο Σουρή. Το έργο του Ο εξόριστος του 1831, καταγγελία της πολιτικής του Ιωάννη Καποδίστρια, αποτέλεσε το πρώτο νεοελληνικό μυθιστόρημα πολιτικού περιεχομένου και εντάσσεται στην πρωτοπορία της νεοελληνικής πεζογραφίας τόσο θεματικά, όσο και υφολογικά. Σημαντική στάθηκε τέλος η επίδραση του Αλέξανδρου Σούτσου στο έργο των ρομαντικών ποιητών της Α΄ Αθηναϊκής Σχολής.