Μια εκ παραλλήλου ανάγνωση του αφηγήματος της Ανί Ερνό (Annie Ernaux) «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Μεταίχμιο) με το διήγημα του Περικλή Σφυρίδη «Η έκτρωση» (εκδ. Διαγώνιος)
Του Παναγιώτη Γούτα
«Το γεγονός» της Ερνό
Πρόκειται για μια πυκνή, ολιγοσέλιδη αφήγηση, που, όπως διαβάζουμε στην τελευταία σελίδα, γράφτηκε ανάμεσα στον Φεβρουάριο και τον Οκτώβριο του 1999. Η αφήγηση στο σύνολό της αποτυπώνεται σε τρία χρονικά επίπεδα, που είναι ευδιάκριτα στο βιβλίο. Πρώτον, οι τηλεγραφικού τύπου σημειώσεις-φράσεις-προτάσεις που φύλαξε η συγγραφέας στο συρτάρι της από το 1963 σε ημερολόγιο και ατζέντα αντίστοιχα. Δεύτερο χρονικό επίπεδο η αναπαράσταση του τραυματικού γεγονότος της έκτρωσης αλλά και η καταγραφή μια ολόκληρης εποχής (και μια ολόκληρης νοοτροπίας), εκ των υστέρων. Υπάρχει όμως κι ένα τρίτο χρονικό επίπεδο γραφής, που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, λειτουργώντας ως μεταλογοτεχνική παρέμβαση: Οι μετά τη γραφή των συμβάντων σκέψεις της Ερνό, που φανερώνουν την απόσταση ανάμεσα στις δύο χρονικές περιόδους (1963 και 1999), ιδωμένη και επεξεργασμένη στην ώριμη, πλέον, συνείδηση της συγγραφέως. Τα σημεία αυτής της τρίτης χρονικής περιόδου είναι ενταγμένα μέσα σε παρενθέσεις, και, κατά τη γνώμη μου, είναι το πιο ουσιώδες και κατασταλαγμένο μέρος της συνολικής αφήγησης, αφού λειτουργούν και ως γέφυρα που συνδέει το παρελθόν με το παρόν.
Το βιβλίο της Ερνό (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Μεταίχμιο, 2022) το διακρίνει ακρίβεια λόγου και έκφρασης, στοιχεία που συναντάμε σε σπουδαία βιβλία της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Είναι ένα βαθιά ειλικρινές και εξομολογητικό βιβλίο. Η συνείδηση της συγγραφέως έχει διευρυνθεί και, βοηθούντων των παλιών σημειώσεών της, ανατρέχει με λεπτομέρειες σε ημερομηνίες, δρόμους, μπαρ, καφέ, ταινίες, οικεία πρόσωπα της εποχής και γεγονότα του παρελθόντος, ζώντας τις στιγμές μια δεύτερη φορά, με την παλιά ένταση. Έτσι, η σαγηνευτική και ειλικρινής αυτή αφήγηση, θαρρείς τραβώντας μπροστά στα μάτια μας το σκοτεινό πέπλο των καιρών, μας τα αποκαλύπτει όλα:
Τις σχέσεις της 23χρονης φοιτήτριας της φιλολογίας με τους γονείς της, την «αναπόφευκτη μοίρα της εργατικής τάξης» που ένιωθε να την καθηλώνει, την ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη της από κάποιον αδιάφορο συμφοιτητή της, τον πανικό της για το συμβάν, τις επισκέψεις της σε γιατρούς της εποχής για να βρει λύση, τις επιφυλάξεις των περισσοτέρων από αυτούς στο να τη βοηθήσουν, τα φριχτά στερεότυπα της εποχής για τις εκτρώσεις (σύμφωνα με τη νομοθεσία του 1948 «οι διαπράττοντες εκτρωτικές πράξεις και οι προβαίνουσες σε έκτρωση ή οι συναινούσες σε αυτή γυναίκες υπόκειντο σε ποινή φυλάκισης και επιβολής προστίμου»), το βασανιστικό δίμηνο της αμφιταλάντευσής της για το πώς θα αντιμετωπίσει το πρόβλημα που βίωνε, τη σχεδόν νατουραλιστικού τύπου περιγραφή της έκτρωσής της από μια γριά «αγγελοποιό» σε κάποιον αδιέξοδο (πετυχημένος ο συμβολισμός του επιθέτου, που παρέπεμπε στην ψυχική κατάσταση της ηρωίδας) δρόμο της πόλης όπου ζούσε, μετά η εισαγωγή της σε νοσοκομείο έχοντας ως καρτέλα ασθενούς τη φράση «κυοφορούσα μήτρα» για να σώσει τη ζωή της, όλα τα παραπάνω οδηγούν στο ίδιο σημείο-στόχο: Στην αναβίωση της τραυματικής περιπέτειας του παρελθόντος διά της γραφής και στο οριστικό ξερίζωμά της από τη συνείδηση της ηρωίδας-συγγραφέως.
Είναι ένα βαθιά ειλικρινές και εξομολογητικό βιβλίο. Η συνείδηση της συγγραφέως έχει διευρυνθεί και, βοηθούντων των παλιών σημειώσεών της, ανατρέχει με λεπτομέρειες σε ημερομηνίες [...] και γεγονότα του παρελθόντος, ζώντας τις στιγμές μια δεύτερη φορά, με την παλιά ένταση.
Η Ερνό συνοψίζει θαυμάσια την απόφασή της να μετουσιώσει την εμπειρία της σε βιβλίο ως εξής:
«Απάλλαξα τον εαυτό μου απ’ το μοναδικό αίσθημα ενοχής που ένιωσα για το “γεγονός”: το ότι συνέβη σε μένα κι εγώ δεν έκανα τίποτε γι’ αυτό. Σαν ένα δώρο που παίρνεις και το χαραμίζεις. Απ’ όλους τους κοινωνικούς και ψυχολογικούς λόγους με τους οποίους μπορώ να εξηγήσω το παρελθόν, για έναν είμαι απόλυτα σίγουρη: όλα αυτά συνέβησαν σε μένα έτσι ώστε να μπορώ να τα εξιστορήσω. Πιθανόν ο αληθινός σκοπός της ζωής μου να είναι μόνον αυτός: το σώμα μου, οι αισθήσεις μου, οι σκέψεις μου να γίνουν γραφή, με άλλα λόγια, κάτι το κατανοητό και το οικουμενικό, κι έτσι η ύπαρξή μου να διαλυθεί μες στη ζωή και στο πνεύμα των άλλων».
«Η έκτρωση» του Περικλή Σφυρίδη
Ο Περικλής Σφυρίδης (1933) είναι βιωματικός πεζογράφος. Ηλικιακά δεν απέχει και πολύ από την Ερνό (1940). Το διήγημά του «Η έκτρωση» συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή του Το τίμημα (Διαγώνιος, 1982), οπότε, χρονολογικά, η ιστορία που αφηγείται ο συγγραφέας απέχει σχεδόν 20 χρόνια από την περιπέτεια της Ερνό. Η συγγραφέας και πανεπιστημιακός Σωτηρία Σταυρακοπούλου, που ασχολείται εδώ και χρόνια με το έργο του Σφυρίδη, κατέταξε το εν λόγω διήγημα στον τόμο Τα ερωτικά (Ιανός, 2013), αφού η ιστορία στον πυρήνα της εμπεριέχει μια ερωτική ματαίωση του συγγραφέα-αφηγητή.
Εν ολίγοις η ιστορία: Η Μαίρη, μια κοπέλα γύρω στα δεκαοχτώ που τραγουδά στο «Λουξεμβούργο» –παλιό κοσμικό στέκι της Θεσσαλονίκης– πλησιάζει, μέσω ενός φίλου της, τον παθολόγο Πέτρο (σύνηθες προσωπείο του Σφυρίδη στα διηγήματά του) παραπονούμενη για πόνους στην κοιλιά της. Ο Πέτρος κολακευμένος και γοητευμένος από την προκλητική και ναζιάρα κοπέλα, τής παρέχει ιατρική φροντίδα, κοιμάται και μαζί της σε δωμάτιο ξενοδοχείου, όμως η Μαίρη τού γίνεται φορτική. Τελικώς αποκαλύπτεται πως είναι έγκυος – όχι φυσικά από τον Πέτρο. Ο φιλότιμος, αισθηματίας Πέτρος τη βοηθά επισκεπτόμενος μαζί της φίλο του γιατρό στην Αθήνα, για να κάνει έκτρωση, αναλαμβάνοντας όλα τα έξοδα της παράνομης διαδικασίας. Η περιγραφή της έκτρωσης κι εδώ άκρως ρεαλιστική.
Εδώ, επειδή βρισκόμαστε στην αρχή της δεκαετίας του ’80, τα μέσα του γυναικολόγου που ανέλαβε την πράξη είναι πιο σύγχρονα της γριάς «αγγελοποιού» της Ερνό. Η ιατρική πράξη γίνεται με νάρκωση, με κηρία για τη διαστολή της μήτρας, μαιευτική λαβίδα που τραβά το έμβρυο και ξέστρο για την απόξεση. Στην περίπτωση της Ερνό του 1963 οι μέθοδοι ήταν πιο πρωτόγονοι και επίφοβοι: σαπουνόνερο, ιατρικές βελόνες και επέμβαση δίχως νάρκωση, ενώ η απόξεση της μήτρας γινόταν σε νοσοκομείο και μόνο αν υπήρχαν επιπλοκές στην επέμβαση – όπως και συνέβη στην περίπτωση της αφηγήτριας-συγγραφέως. Η εξέλιξη του διηγήματος του Σφυρίδη ήταν τραυματική για τον αφηγητή όχι όμως και για την κοπέλα. Η κοπέλα, που ο Πέτρος την είχε ερωτευτεί, κατά τον συγγραφέα «τον είχε χρησιμοποιήσει κι ύστερα τον πέταξε σαν μεταχειρισμένη καπότα, κι από πάνω τον άφησε και πανί με πανί». Ο Πέτρος, στο τέλος, κρατά για λογαριασμό του μια δερμάτινη τσάντα που σκόπευσε να κάνει δώρο στη Μαίρη, «μέχρι που τη χάρισε σε κάποια νοσοκόμα που του κράτησε ένα βράδυ συντροφιά».
Η εξέλιξη του διηγήματος του Σφυρίδη ήταν τραυματική για τον αφηγητή όχι όμως και για την κοπέλα. Η κοπέλα, που ο Πέτρος την είχε ερωτευτεί, κατά τον συγγραφέα «τον είχε χρησιμοποιήσει κι ύστερα τον πέταξε σαν μεταχειρισμένη καπότα, κι από πάνω τον άφησε και πανί με πανί».
Το διήγημα είναι καλογραμμένο, ζωντανό, με ζουμερούς διαλόγους, ενώ το μοτίβο του θυμίζει κι άλλα ερωτικά διηγήματα του ίδιου συγγραφέα, όπου στο τέλος συνήθως κάποια επιτήδεια και φιλόδοξη γυναίκα παραπλανά και φέρεται με ανειλικρίνεια στον αισθηματία, αλτρουιστή και φιλότιμο γιατρό-αφηγητή, που νιώθει αδικημένος. Μοτίβο σύνηθες για τον Θεσσαλονικιό πεζογράφο σε κάποια κείμενά του. Το διήγημα είναι γραμμένο από την αντρική οπτική (πώς θα γινόταν άλλωστε), δηλαδή του ίδιου του συγγραφέα που αφενός βιώνει την έκτρωση της Μαίρης ως σφαγή –ο ήρωας, αν και γιατρός, είναι άμαθος στην παρακολούθηση τέτοιων ιατρικών πράξεων–, αφετέρου βιώνει τη σχέση του με τη Μαίρη ως ναυάγιο και αποτυχία. Ενδιαφέρον έχει η περιγραφή της βοηθού του μαιευτήρα γιατρού, αλλά και του ίδιου του γιατρού, που παραπέμπουν στην αντίστοιχη περιγραφή της Ερνό με τη γριά «αγγελοποιό» της Γαλλίας. Γράφει ο Σφυρίδης για τη μαμή: «Ήταν μια γριά –προφανώς μαμή– με μια άσπρη λερωμένη ποδιά. Η εμφάνισή της θύμισε στον Πέτρο καθαρίστρια οίκου ανοχής». Και παρακάτω σκιτσάρει τον μαιευτήρα γιατρό ως εξής: «Πίσω από ένα σκαλιστό καρυδένιο γραφείο, φορτωμένο με λογής λογής αντικείμενα, κάθονταν ο μαιευτήρας. Ήταν ξερακιανός, καμπούρης και άσχημος. Δυο χοντρά γυαλιά στηρίζονταν πάνω σε μια πλατσουκωτή μύτη με φαρδιά ρουθούνια. Ο Πέτρος τον υπολόγισε γύρω στα εξήντα πέντε». Άλλο ενδιαφέρον σημείο της αφήγησης το ότι ο Πέτρος παρουσιάζει παντού τη Μαίρη ως ανιψιά του, ίσως για να μην προκαλέσει τον κοινωνικό περίγυρο, αν και όλοι καταλαβαίνουν περίπου τι έχει συμβεί. Ωστόσο ο Σφυρίδης αυτοσαρκάζεται επ’ αυτού λέγοντας, σε τρίτο πάντα πρόσωπο, για τον Πέτρο: «Κοινωνική υποκρισία ή φοβόταν μήπως ο φίλος του νομίσει ότι αυτός ήταν ο δράστης;» Τέλος, άκρως αποκαλυπτική αλλά και αφόρητα κυνική η άποψη του γέρου μαιευτήρα, που μέσα από τη σκληρή αλήθεια των λεγομένων του θίγεται το εν Ελλάδι ζήτημα των εκτρώσεων, τη δεκαετία του ’80, άποψη που προσδίδει και κοινωνική διάσταση στο ωραίο αυτό ερωτικό διήγημα (μιλά ο μαιευτήρας στον Πέτρο):
«Μόλις κλείσει ο τρίτος μήνας, οι αξιότιμοι συνάδελφοι θυμούνται αμέσως την υψηλή αποστολή του μαιευτήρα να φέρνει στον κόσμο παιδιά. Μέχρι τον δεύτερο μήνα, κανείς δεν λέει όχι, θαρρείς και τότε δεν σκοτώνονται έμβρυα. Αλλά το παραδάκι είναι γλυκό και μάλιστα αφορολόγητο. Μετά τον τρίτο μήνα όμως δεν έχουν ιδέα πώς γίνεται ακίνδυνα μια έκτρωση και επικαλούνται τα ανθρωπιστικά τους ιδεώδη. Τις στέλνουν λοιπόν σε κάτι πεπειραμένους σαν και μένα, φροντίζοντας ταυτόχρονα να μας συκοφαντούν για να μην τους πάρουμε την πελατεία. Καταλαβαίνεις;»
Συνοψίζοντας
Στα δύο αυτά, διαφορετικά μεταξύ τους ως προς την οπτική, το ύφος και τη στόχευση του μηνύματος, κείμενα, η πράξη της άμβλωσης διαφέρει. Στην περίπτωση της Ερνό η αποτύπωση της άμβλωσης έχει «ηρωικό» χαρακτήρα, αφού η συγγραφέας απαλλάσσεται εν μέρει από το τραύμα, εξιστορώντας μας τα γεγονότα, ακόμα και από τη χρονική απόσταση των 26 χρόνων. Στην περίπτωση του Σφυρίδη η έκτρωση ισοδυναμεί με σφαγή και ταυτίζεται με τη συναισθηματική κατάσταση μόνο του ήρωα, αφού για τη νεαρή γυναίκα ήταν μια πράξη ρουτίνας, κάτι που έπρεπε να γίνει για να συνεχίσει την καριέρα της. Η Ερνό μιλά από πρώτο χέρι για κάτι που βίωσε στο σώμα της, ενώ ο Σφυρίδης, ως τριτοπρόσωπος αφηγητής, εξιστορεί μια περιπέτεια που την άμβλωση την υφίσταται –και μάλιστα κάτω από τις καλύτερες δυνατές προϋποθέσεις και συνθήκες, που τις εξασφάλισε ο γιατρός-αφηγητής– ένα «άμυαλο» και «πονηρό» κορίτσι της εποχής του.
Η λογοτεχνία όμως –ας μην το ξεχνάμε αυτό– λέει πάντα τη μισή αλήθεια, ή, καλύτερα, την αλήθεια του εκάστοτε συγγραφέα που την επικαλείται. Αυτή τη συχνά υποκειμενική αλήθεια του συγγραφέα –κάποτε κάποτε και ιδεολογικά αυτοεπιβαλλόμενη– θα πρέπει να σταθμίσουν οι θεσμοί, οι κρατικές δομές και ο παγκόσμιος οργανισμός της υγείας, δίνοντας αφενός το αναφαίρετο δικαίωμα στη γυναίκα για αυτοδιαχείριση του σώματός της, που είναι προφανές, πάντα όμως ενημερώνοντας για τα μέτρα προφύλαξης και αντισύλληψης τους νέους, κυρίως, ανθρώπους, για να μην κινδυνεύουν συχνά ανθρώπινες ζωές ή για να μη φωλιάζουν τα «γεγονότα» επί μακρόν στο σώμα και στην ψυχή των ανθρώπων.
＊ Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΟΥΤΑΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, η συλλογή διηγημάτων «Η εγγύτητα των πραγμάτων», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νησίδες.
