Αντρές Μπάρμπα: «Η ελευθερία μπορεί να γίνει το χειρότερο βάρος»

Η τοπογραφία των παιδικών τραυμάτων. Ένας ανεξερεύνητος χώρος, όσο και αν έχει φωτιστεί από την επιστήμη και τη λογοτεχνία, μπρος στον οποίο, συνήθως, στεκόμαστε αμήχανοι και ενεοί. Με τυφλή απλοϊκότητα σκεφτόμαστε πως τα παιδιά δεν γίνεται να είναι τίποτα άλλο από «λευκές» σελίδες που πάνω τους γράφονται εξαρχής οι νόμοι της βιωτής. Ως εκ τούτου, εκείνα, ολότελα απαλλαγμένα από κάθε ευθύνη ή υπαιτιότητα, δεν έχουν υποστεί τις τοξικές δυνάμεις του μίσους. Τίποτα δεν μπορεί να σκιάσει τον άσπιλο εσωτερικό τους κόσμο. Κι όμως, φτάνει μια στιγμή ακραίας έντασης – ένα εκθετικό γεγονός για να μετατρέψει τη στωική υπακοή ενός παιδιού σε ακίδα έχθρας. Ο Γουίλιαμ Γκόλντινγκ με τον Βασιλιά των μυγών μας έδειξε την άλλη όψη – τη σκοτεινή. Έκτοτε, τίποτα δεν μπορεί να είναι ίδιο. Η φάση της ενηλικίωσης διατρέχεται βίαια και αποσπασματικά. Η μανία για καταστροφή εκλύεται κατά κύματα.

Ο Αντρές Μπάρμπα, μια από τις πλέον διακριτές νέες φωνές της σύγχρονης ισπανικής λογοτεχνίας, θέλησε να μιλήσει για τούτο το μέγα θαύμα/τραύμα της παιδικής ψυχής εκκινώντας από τον αρχαίο μύθο των «Βακχών» του Ευριπίδη και επεκτείνοντάς τον στο σήμερα.

Ο Αντρές Μπάρμπα, μια από τις πλέον διακριτές νέες φωνές της σύγχρονης ισπανικής λογοτεχνίας, θέλησε να μιλήσει για τούτο το μέγα θαύμα/τραύμα της παιδικής ψυχής εκκινώντας από τον αρχαίο μύθο των «Βακχών» του Ευριπίδη και επεκτείνοντάς τον στο σήμερα. Κάπως έτσι προέκυψε η ολιγοσέλιδη νουβέλα του Χέρια μικρά (μτφρ. Βασιλική Κνήτου, εκδ. Μεταίχμιο).

Ένα κορίτσι, η Μαρίνα, χάνει σε αυτοκινητικό δυστύχημα τους γονείς της. Η ίδια σώζεται με μια βαθιά ουλή στο στήθος και μια μεγαλύτερη στην ψυχή της. Η πορεία της είναι σχεδόν προδιαγεγραμμένη: περνάει πρώτα μεγάλο διάστημα στο νοσοκομείο κι ύστερα μεταφέρεται σε ορφανοτροφείο. Στο νοσοκομείο, μια ψυχολόγος θα της κάνει δώρο μια κούκλα – κι αυτή η κούκλα θα είναι η μόνη παρέα της, αλλά και το αντικείμενο που θα πυροδοτήσει ποικίλες εσωτερικές αντιδράσεις στη Μαρίνα και αργότερα στα υπόλοιπα κορίτσια του ορφανοτροφείου. Ένα μυστικό παιχνίδι που παίζουν τη νύχτα, τις μετατρέπει σε αθύρματα, σε ζωντανές κούκλες που παραδίδουν την ελευθερία τους στα μικρά, αλλά άγρια χέρια της παιδικής σύναξης.

Ο Μπάρμπα μάς εισάγει με τρόπο ελλειπτικό και άκρως ποιητικό σε έναν κόσμο σκότιο και τρομώδη. Δημιουργεί ένα περίκλειστο περιβάλλον, στεγανοποιημένο από εξωτερικές παρεμβολές. Εκεί μέσα, τα κορίτσια διαμορφώνουν, «χτίζουν» θα έλεγε κανείς, τον κόσμο τους, ο οποίος δεν είναι ρόδινος, αλλά γεμάτος ανασφάλεια, φόβους, θλίψη και μοναξιά. Η Μαρίνα προσπαθεί να βρει τη θέση της σ’ αυτό το άγνωστο τοπίο παλεύοντας με τα αντιθετικά συναισθήματα που γεννιούνται μέσα της. Είναι θύτης ή θύμα; Είναι έρμαιο των συνθηκών ή αυτή που τις διαμορφώνει;

Ο Μπάρμπα δεν φοβάται να μιλήσει για τη βία που είναι πλασμένη από παιδικά χέρια. Δεν διστάζει να δει την αντανάκλαση στον καθρέφτη της παιδικής ψυχής και να τον μεταφέρει στην ιστορία του με τη μέγιστη πύκνωση. Ο λυρισμός διακλαδώνεται με την ωμότητα και η ποιητική ματιά με ένα πλέγμα ρεαλιστικής δράσης.

Το πρώτο πράγμα που με εντυπωσίασε στο βιβλίο σας ήταν το ύφος του. Είναι φανερές οι ποιητικές ρίζες του. Κάνω λάθος;

Ναι, έχετε δίκιο. Η πρώτη προσπάθεια να γράψω αυτή τη νουβέλα ήταν στην πραγματικότητα ένα μεγάλο ποίημα.

Η ποίηση ξανά: ο τίτλος του βιβλίου παραπέμπει στον τελευταίο στίχο του e.e. cummings από το ποίημα «Somewhere I Have Never Travelled», ενώ στο τέλος αναφέρεστε σε ένα ποίημα του Rilke. Πώς ενώθηκαν όλα αυτά για να γράψετε το βιβλίο;

Η ιδέα για να γραφτεί το βιβλίο μου ήρθε όταν είδα για πρώτη φορά επί σκηνής τις «Βάκχες» του Ευριπίδη. Καταλήφθηκα από αυτό που είδα κι έτσι αποφάσισα να γράψω κάτι που να έχει την ίδια διάθεση. Φυσικά, στον τόνο του βιβλίου με βοήθησε πάρα πολύ ένα συγκεκριμένο ποίημα του Ρίλκε: «Requiem for a Kid».

Δεν με ενδιέφερε να γράψω μια ιστορία σαν κι αυτές που εμφανίζονται στο Χόλιγουντ με διαβολικά παιδιά. Αντίθετα, με ενδιέφερε κάτι περισσότερο μεταφυσικό. Επομένως χρειαζόμουν μια συνολική διόπτευση του θέματος.

Πόσο δύσκολο ή εύκολο είναι να γράψει κανείς για παιδιά ως βασικούς ήρωες και ταυτόχρονα να ανασύρει από μέσα τους τη σκοτεινή πλευρά τους;

Λοιπόν, είναι πραγματικά πολύ δύσκολο ειδικά αν θέλεις να αποφύγεις τα συνήθη κλισέ που ακολουθούν το συγκεκριμένο θέμα. Δεν με ενδιέφερε να γράψω μια ιστορία σαν κι αυτές που εμφανίζονται στο Χόλιγουντ με διαβολικά παιδιά. Αντίθετα, με ενδιέφερε κάτι περισσότερο μεταφυσικό. Επομένως χρειαζόμουν μια συνολική διόπτευση του θέματος.

Το σημείο αιχμής της ιστορίας σας είναι το κρυφό παιχνίδι που παίζουν τα κορίτσια μέσα στη νύχτα. Από το σημείο αυτό κι ύστερα τα πάντα αλλάζουν.

Υποθέτω πως το θέμα εδώ έχει να κάνει με τις κρυφές επιθυμίες τους. Το να μετατραπείς σε αντικείμενο στα χέρια κάποιου άλλου προσώπου, να αφεθείς σε αυτά και να παραχωρήσεις την ελευθερία σου. Ο ωραίος θησαυρός μας, η ελευθερία μας, μπορεί να γίνει και το χειρότερο βάρος μας.

Τι είδους κορίτσι είναι η Μαρίνα, η κεντρική ηρωίδα σας. Είναι ένα ψυχικά τραυματισμένο κορίτσι; Μήπως κακό ή αξιαγάπητο;

Θα προτιμούσα αυτό να το απαντήσει και να το αποφασίσει ο κάθε αναγνώστης ξεχωριστά.

Διερωτώμαι: αν αντί για κορίτσια ήταν αγόρια οι πρωταγωνιστές η ενδογενής βία θα είχε άλλα χαρακτηριστικά; 

Αυτή είναι μια πραγματικά καλή ερώτηση. Δεν είχα απάντηση όταν ήρθε και σε μένα αυτή η ερώτηση. Πραγματικά δεν ξέρω τι να απαντήσω. Αυτό που μπορώ να πω με σιγουριά είναι ότι θα είχα να διαχειριστώ μια εντελώς διαφορετική ιστορία.

Το σίγουρο είναι ότι έχουμε να κάνουμε με μια σοκαριστική ιστορία. Τι σας λένε οι αναγνώστες σας;

Κάθε αναγνώστης έχει τη δική του, ολότελα προσωπική προσέγγιση στην ιστορία και νομίζω πως αυτό είναι το καλύτερο για ένα βιβλίο. Πάντως αντί να γράψω μια ιστορία τρόμου, η πραγματική μου πρόθεση ήταν να γράψω μια ιστορία αγάπης. Κάτι που νομίζω ότι είναι πιο κοντά στα γεγονότα που έδωσαν το έναυσμα και την έμπνευση για να γραφτεί το συγκεκριμένο βιβλίο.

Θέλετε να μου πείτε γι’ αυτά τα γεγονότα;

Πρόκειται για μια σύντομη ιστορία της Κλαρίς Λισπέκτορ που έχει τίτλο: «The smallest woman on earth» ή κάπως έτσι (δεν θυμάμαι τον τίτλο στα αγγλικά). Το μόνο που πράγμα που αναφέρει είναι πώς τελειώνει η ιστορία, αλλά δεν επιθυμώ να αποκαλύψω τι ακριβώς αναφέρει. Ωστόσο, ήμουν πραγματικά σοκαρισμένος και όπως είπα πιο πριν, ήμουν σίγουρος πως αυτό που διάβασα ήταν μια ερωτική ιστορία.

Πόσο ευάλωτη κατάσταση είναι αυτό που λένε παιδική αθωότητα. Τι πιστεύετε;

Μάλλον λιγότερο ευάλωτη από όσο συνηθίζουμε να πιστεύουμε. Σκεφτόμαστε συχνά πως τα παιδιά υπάρχουν για να τα προστατεύουμε, χωρίς να σκεφτόμαστε πόσο ισχυρό μπορεί να γίνει το μυαλό ενός παιδιού.

Θέλετε να μου αναφέρετε κάποιους συγγραφείς που σας έχουν επηρεάσει;

Είναι χιλιάδες. Πάντως, για το συγκεκριμένο βιβλίο είναι φανερό πως οι επιρροές μου έρχονται από την Λισπέκτορ και τον Ευριπίδη.

Δεν νομίζω πως κανένας ξεκινάει να γράψει με την πρόθεση να γράψει ως άνδρας ή ως γυναίκα, αλλά να γράψει κάτι καλό ή κακό. Είναι πολύ καλύτερη οπτική. Το αρσενικό/θηλυκό είναι ετικέτες που έχει βάλει η κουλτούρα μας και δεν έχουν να κάνουν με αυτό που είναι οι άνθρωποι στην πραγματικότητα.

Ένας άνδρας, εσείς, γράφετε για κορίτσια και ο τόνος μπορώ να σας πω είναι άκρως «θηλυκός». Πώς το διαχειριστήκατε;

Η συνήθης απάντηση: δεν νομίζω πως κανένας ξεκινάει να γράψει με την πρόθεση να γράψει ως άνδρας ή ως γυναίκα, αλλά να γράψει κάτι καλό ή κακό. Είναι πολύ καλύτερη οπτική. Το αρσενικό/θηλυκό είναι ετικέτες που έχει βάλει η κουλτούρα μας και δεν έχουν να κάνουν με αυτό που είναι οι άνθρωποι στην πραγματικότητα.

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο οπτικές γωνίες. Υπάρχει ένα «εγώ» και ένα «εμείς». Πώς ενώνονται αυτές οι δύο φωνές ή λειτουργούν αυτόνομα;

Αυτό που προσπάθησα να αναπλάσω είναι η δύναμη που έχει ο Χορός στο αρχαίο δράμα. Πρόκειται για πραγματικά πολύ ισχυρή τεχνική, αλλά και πολύ δύσκολη να τη διαχειριστείς.

Το βιβλίο σας έχει μεταφραστεί στα αγγλικά. Είναι ένα μεγάλο βήμα για εσάς;

Ναι, είναι ένα μεγάλο βήμα, αλλά δεν είναι και τόσο σημαντικό όσο φαίνεται. Ε, δεν ήρθε και το τέλος του κόσμου επειδή το βιβλίο μου μεταφράστηκε στα αγγλικά. 

Τι έχετε να πείτε για τους σύγχρονους ισπανούς συγγραφείς;

Συνεχίζουν να γράφουν τη στιγμή που διαβάζουν ολοένα και λιγότερο.

Έχετε να μας προτείνετε κάποιους;

Πάρα πολλούς. Ας πω τους: Σέργιο ντελ Μολίνο, Κάρλος Πάρδο, Μερσέντες Τσεμπριάν, Λάρα Μορένο και Μάρκος Τζιράλτ.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Χέρια μικρά
Andrés Barba
Μτφρ. Βασιλική Κνήτου
Μεταίχμιο 2018
Σελ. 120, τιμή εκδότη €11,00